Гормоноидтар

Гормоноидтар деп химиялық құрылысы жағынан әр тектес, бірақ организмнің көптеген физиологиялық процестеріне күшті әсер ететін заттарды атаймыз.

Гормондар мен гормоноидтардың айырмашылығы мынада: гормондар тек белгілі бір органдарда түзілсе, гормоноидтар әр түрлі органдар мен ткандерде түзіледі. Гормоноидтардың биологиялыө әсері өте қысқа мерзім ішінде өтеді. Оларға жататындар: асқорыту жүйесінің гормоноидтары, нейрогормондар және простогландиндер.

Асқорыту жүйесінің гормоноидтары – асқорыту сөлдерін бөліп шығаруға ықпал жасайды.

Гастрин – қарынның кілегейлі қабықшасынан бөлініп шығатын биологиялық ерекше зат. Оның қарын сөлін бөліп, тұз қышқылының түзілуіне себепші болатын әсері бар.

Секретин – ішектің кілегейлі қабықшасындағы зат. Ішек сөлін бөліп шығарады.

Нейрогормондар – жүйке ұштарында және клеткааралық кеңістікте болады. Оларға жататындар: окситоцин, вазопрессин, адреналин, норадреналин, гипоталамустың гормондары /либериндер және статиндер/, гистамин, ацетилхолин, серотонин.

Аденогипофиздің гормондарының түзілуін реттейтін гипоталамус заттары 60-жылдары ашылды. Алғашында олар рилизинг – фактор және нейрогормондар деп аталды. Ал қазір либериндер және статиндер деп аталады. Қазіргі кезде бөлініп алынған 10 нейрогормондардың жетеуі аденогипофиз гормондарының синтезіне /босап шығуына/ оң әсер етеді. Оларды либериндер дейді. Ал, нейрогормонның үшеуі тежеуші әсер етеді, оларды статиндер деп атайды.

Гистамин – қарын ішінде қарын сөлін бөліп шығарады, қарынның моторлық қызметін күшейтеді.

Ацетилхолин – жүйке қозуын клеткадан клеткаға жеткізіп отыратын медиатор.

Серотонин – бұлшық еттердің жиырылуын және жүйке импульстерінің берілуін жүзеге асырады. Сонымен, қатар ол қан қысымын, температураны, тыныс алуды реттейді.

Простогландиндер /ПГ/ дегеніміз көпқанықпаған гидрокси май қышқылы. Простогландин деп аталуы, ол ең алғаш 17ими қуық түбі безінің /простаттың/ ұрықтық сұйық затынан бөлініп алынды. ПГ аденилатциклаза ферменті арқылы клеткадағы цАМФ-тың синтезін реттейді. Сөйтіп, әр түрлі биохимиялық әсер береді. Атап айтқанда жатыр және жұмыртқа жолының бұлшық етін жиырылдырады, қан тамырын кеңейтіп, қан қысымын төмендетеді, қанның ұюын баяулатады және асқазан сөлінің бөлінуін тежейді. Мал дәрігерлік саласында малды қолдан ұрықтандырудың тиімділігін арттыру үшін және қысыр малдың санын азайту үшін қолданылады, яғни ауыл шаруашылық малдарының жыныс циклін реттеу үшін пайдаланылады.

Қорытып айтқанда, гормондар мал шаруашылығында, әсіресе табын өндірісінде, малды ұрықтандыруда, оның өсімталдығын, төлдеу қабілетін арттыру үшін қолданылады. Гормондар жетіспегенде ұрғашы мал бедеулікке ұшырайды. Оларда тұл болушылық, уақытша, не мәңгі қысыр қалушылық, сөйтіп жыныс органдарының семуінің салдарынан төлдеу қабілетінің жойылуы пайда болады.

Негізгі ұғымдар: гормон; эндокринді бездер; аденогипофиз; нейрогипофиз; нейрогормондар.

Бақылау сұрақтары:

1.Гормондар қандай топтарға бөлінеді? Әр топтан мысалдар келтір. Гипо- және гипер функция белгілерін айтыңыз.

2.Белоктық және стероидты гормондардың әсер ету механизмдерін салыстыр. Айырмашылықтары неде?

3.Бұлшық етте өтіп жатқан биохимиялық процестер тұрғысынан организмнің шаршау күйін қалай түсіндіре аласыз?

4.Тотығу реакцияларының схемасын жазыңыз:

а)сүт қышқылының; б)янтарь қышқылының; в)α-глицерофосфаттың. Бұлшық еттің қарқынды жұмысынан кейінгі демалыстың басындағы маңызы қандай?

Ұсынылатын әдебиеттер: 1 [342-376]

Өзіңді тексер

1.АТФ ресинтезінің анаэробтық көзіне жатады: а)креатинкиназа реакциясы; б)миокиназная реакция; в)гликолиз; г)электронтасымалдау тізбегімен кернелген АТФ синтезі

2.Пептидтік гормондарға жатады;: а)альдостерон; б) адреналин; в) соматотропин; г)трийодтиронин; д)тестостерон

3.Бұлшық еттің қарқынды жұмысында қанда төмендейді: а)глюкагон; б)вазопрессин; в)норадреналин; г)инсулин; д)тестостерон