- •Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі «Болашақ» университеті «педагогика, психология және дефектология» кафедрасы
- •Қызылорда, 2015 ж
- •Дәріс сабактарының тақырыптары мен мазмұны
- •Практика /семинар сабақтарының мазмұны
- •Студенттің окытушымен бірге орындайтын өзіндік жұмысының жоспары
- •Студенттің өзіндік жұмысы
- •Аралық бақылау сұрақтары
- •Әдебиеттер тізімі
- •3. Психология ғылым ретінде
- •4. Ғылымдар жүйесінде психологияның орны
- •2. Психология ғылымының негізгі даму кезеңдері
- •5. Психология салаларын топтастыру
- •6. Ғылыми психология принциптері
- •7. Психология: әдіснама, әдістер, әдістемелер
- •Әдебиеттер:
- •2. Аристотельдің рух туралы ілімі
- •3. Сократ пен Платонның рух туралы ілімінің моральдік –этикалық аспектері
- •4. Декарт дуализмі
- •5. Психофизиологиялық параллелизмнің идеалистік теориясы
- •6. Джон Локк ілімі
- •Әдебиеттер:
- •1. Психиканың рефлекторлық сипаты
- •2. XX ғасырдың 20-30 жылдардағы психологиядағы дағдарыс
- •3. Психология ғылымындағы жаңа бағыттар және қазіргі күйі
- •Әдебиеттер:
- •Ресейде психологиялық ой-пікірлердің дамуы
- •3. Ресейдегі психологиялық мектептер
- •Әдебиеттер:
- •1. Қазақ ағартушыларының психологиялық ой- пікірлері (ш.Уалиханов, ы. Алтынсарин, а. Құнанбаев, м. Жұмабаев, ж. Аймауытов)
- •Қазақстанда психология ғылымының дамуы
- •3. Қазақстанда қазіргі кездегі психологияның дамуы
- •Әдебиеттер:
- •- Лекция. Адам санасының пайда болуы мен алғы шарттары
- •Сана қалыптасу кезеңдері мен стадиялары
- •Сана, өзіндік сана
- •1. Объективті шындықты бейнелеу ретіндегі психиканың жалпы болмысы
- •2. Объективті әлемнің субъективті бейнесі ретіндегі психикалық бейнелеу туралы көзқарастар
- •3. Психика деңгейлері
- •4. Психика дамуының деңгейі мен функциялары
- •1. Тұлға теорияларының психодинамикалық бағыты (з.Фрейд, а. Адлер,к.Г. Юнг)
- •3. Тұлға теориясының диспозициялық бағыты (г. Олпорт, р.Кеттел, г. Айзенк)
- •Тұлға теорияларының гуманистік бағыты (а. Маслоу)
- •- Лекция.Кеңес психологиясындағы тұлға тұжырымдамалары
- •6. Қимыл-қозғалыс пен белсенділік физиологиясы.
- •- Лекция. Қарым-қатынас пен іс-әрекеттің ара қатынасы.
- •§ 2. Темперамент қасиеттерi. Темпераменттiң мәндi қасиеттерiне жататындар:
- •Қолданылатын әдебиеттер тiзiмi.
- •§ 1. Мiнез типологиясы.
- •15 Лекция. Қабілет жөніндегі теориялар.
- •Қолданылған әдебиеттер:
1. Қазақ ағартушыларының психологиялық ой- пікірлері (ш.Уалиханов, ы. Алтынсарин, а. Құнанбаев, м. Жұмабаев, ж. Аймауытов)
XIX ғ.екінші жартысы және XX ғ. басында қазақ жері Ресей империясының қарамағына түгелдей қосылып болды. Осы кезде өмір сүрген халқымыздың аяулы перзенттері, ағартушы –демократ ойшылдары Ш.Уалиханов, А. Құнанбаев, С.Торайғыров т.б. туған халқының бақытты өмірге қолы жетуі үшін аянбай ат салысты, олар әсіресе, жастарға зор үміт артып, ақыл кеңестерінің бар нәрлісін соларға бағыттады.
Ш.Уалихановтың (1835-1865) психологиялық көзқарастары.
Қазақ тарихында ағартушылық идеяның туын көтерген Ш. Уалиханов бүкіл әлемдік ғылым-білімнен мейлінше мол сусындаған, жан-жақты білімді, озат ойлы, ерекше дарынды адам еді. Ш.Уалиханов еңбектерінде психологиялық мәселелер әсіресе, халқымыздың ұлттық санасы, оның ішінде өзіндік психологиялық ерекшеліктері туралы еді. Ол қазақ ақындарының жырлау қабілетін олардың негізгі ерекшеліктерінің бірі деп бағалаған.
Ш.Уалихановтың пікірінше, халықтардың ұлттық психологиясын көрсететін белгілердің бірі – сол халықтың тіл байлығы, сөз өнері, шешендік қасиеттері. Ол сөз өнерін халық бойына біткен зор таланттың керемет қабілеттің, ақындық қуаттың белгісі деп санады.
Шоқан дін мәселесінде, сондай-ақ, практик- психолог ретінде жекелеген ададарға берген сипаттамалар да берген.
Ы.Алтынсариннің (1841-1889) психологиялық көзқарастары..
Ы. Алтынсариннің сан алуан ойға толы шығармаларында (оқу құралдары, хаттары, жазбалары) қоғамдық және педагогикалық психология мәселелеріне орайлас айтылған қызықты деректер табылады.
Ы.Алтынсарин өз «хрестоматиясында» жасөспірімдердің жан дүниесін, ақыл-ойын қалыптастыруға ұдайы көңіл бөлу мектеп пен ата-ананың ортақ міндеті деп есептеген. Ол оқу-тәрбие процесіндегі мұғалім рөліне айрықша маңыз берді, мектеп ісінің сан-саласындағы жетістіктерді мұғалімнің білімі мен іскерлігіне, беделі мен өз жұмысын жан-тәнімен сүйе білуіне байланысты деп түсінді. Оның еңбектерінде қазақ халқының өзіндік психологиялық қасиеттері, салт санасы, әдет-ғұрпы жайлы айтқандары ерекше назар аударылады.
А.Құнанбаев (1845-1904) шығармаларында психологияның негізгі мәселесі- жан мен тәннің ара қатынасы, адамның психологиялық даму жолындағы тәрбие мен білімнің атқаратын қызметі, сондай-ақ, бала психологиясы мен қоғамдық психологияның жекелеген мәселелері де көрініс тапқан. Абай Құнанбаев танымдық қасиеттерінің табиғатын біршама материалистік тұрғыдан түсіндіреді. Сезіну және түйсіну мәселелерін де дәл осы бағытта талдайды.
С. Торайғыров (1893-1920) психологиялық пікірлері.
Сұлтанмахмұт Торайғыровтың таным жайлы пікірінің түйіні бізді қоршап тұрған сыртқы дүниенің ұшы-қиыры жоқ, ол сансыз атомдардан тұрады, бұлардың бірі тозып, өшіп жатса, екіншілері жаңадан пайда болып жатады, ал, адамның жан дүниесі атомдардан тұрады, тәннің өзіндік заңдылықтарына орай жүріп отырады деуі- ғылымилығымен ерекшеленеді.
С.Торайғыров қазақ тарихында бірінші болып жан мен тәннің, яғни, психика мен мидың ара қатынасы туралы мәселе көтеріп, бұл екеуінің өзара байланысын ғылыми тұрғыдан түсінді. Ол жан мен тәннің ылғи да бірлікте, тұтастықта, байланыста болатынын айтты. С. Торайғыров шығармаларында адамның әртүрлі жас кезеңдеріне байланысты психологиялық талдау көрсетілген. Ақын адам психологиясының дамуын 4 кезеңге бөлген: балалық шақ, жігіттік, ересектік, кәрілік.
Адамның көңіл-күй ерекшеліктері, сезім-эмоция секілді сияқты жан қуаттары ақын шығармаларында біршама сөз болған. Сезім адам организмінде – бет пішінде, көз жанарында, қас –қабағында т.б. әртүрлі қимыл-қозғалыстар тудырады, ол жүрек жұмысына да байланысты деп көрсеткен. Сондай-ақ, адамның ерік-жігері, қабілеті, таланты, мінезі туралы да сындарлы пікір айтқан. Осы қасиеттердің іштен тумайтынын, олардың іс-әрекет үстінде қалыптасатынын, барлық адамның қабілеті бірдей болмайтындығы жөнінде айтады.
Ш. Құдайбердиевтің (1858-1931) психологияға байланысты көзқарасын «Анық пен танық», «Қазақ айнасы», «Мұсылмандық шарттар» шығармаларында кездестіреміз. Бұларда ғұлама адамдарға сыртқы дүниенің, қоршаған табиғаттың жұмбақ сырын ұқ, танып біл, оның өлшеусіз байлығын мұратыңа, қажетіңе жарат, бұл үшін жаратқан адамға ми берді, білу, нану, ұғыну, тану- бәрі ақыл ісі, олар мидан шығады деп тұжырым жасайды.
Ми қызметі адамның сезім мүшелерінің әрекеті арқылы іске асады, ойға алған істі жүзеге асыруы , адамның әділетті, әділетсіз болуы, ізгілікті қууы немесе жауыздық жолға түсуі ақыл мен жүректің ісі, сондықтан әр нәрсені сарапқа салып, байыбына барып, терең ойлап, топшылап ақылмен іс қылу адамдықтың басты парызы дейді. Оның психологиялық пікірлерінің жүйесі 1919 жылы қазақша тәржімаланған «Психология» дейтін кітапқа жазған сын-пікірінен (рецензия) жақсы байқалады.
А. Байтұрсынов (1873-1937) психология ғылымы саласынан да өзіндік пікірлерімен дараланады. Оның «Әдебиет танытқышының» өзінде ғана осы ғылымға қатысты толып жатқан ой-пікірлер мен салиқалы түйіндер баршылық. Ол жұмбақ, жаңылтпаш, айтыс, толғау, терме, тақпақ, жоқтау, жарапазан, бата, мақал т.б. әдебиеттану ғылымына қатысты пікірлерінде халықтың психологиясының теориялық қисындары үшін іздесе таптырмайтын әдістемелік қызық боларлықтай түйіндер мол.
А. Байтұрсынов адамда жазу дағдысының қалыптасу жолын да психологиялық тұрғыдан түсіндіреді. Ол сөзді жазғанда немесе оқығанда кейін кісі тұтасынан бейнелейді дейді.
Жүсіпбек Аймауытов (1889-1931) психология саласында өндіре еңбек етіп, көп мұра қалдырды. Оның екі кітабы: «Психология» (376 бет,1926 ж.), «Жан жүйесі және өнер таңдау» (80б., 1926) осы ғылым саласында жазылған төл туындылар. Ол «Тәрбие жетекші» (1924), «Комплексті оқыту жолдары» (1929), «Жаңа ауыл» (1930) дейтін еңбектерінде психологиялық мәселелерге ерекше мән берген.
М.Әуезовтің (1897-1961) психология мәселелеріне қатысты ойлары әдебиет, мәдениет, өнер, білім ағарту, мектеп мәселелері туралы жазған еңбектерінде көрініс береді. Бұларға адамның әралуан көңіл күйлері, эмоция, сезім, ерік –жігер ерекшеліктері шығармашылық әрекет үстіндегі қаламгер шабыты, тәлімгерлік қасиет, қазақтың ұлттық психологиясы әр қырынан сөз болады.
Ғұлама жазушының этнопсихология, ұлттық мінез туралы айтқан түйін-тұжырымдамалары да сапалығымен көзге түседі. Ғалым әр халықтың, не ұлттың өзіне тән мінез-құлқы, темпераменті, талғам түсінігі, әдет-ғұрпы, салт-санасы болатындығын әркез ескеріп отырған.
