7. Психология: әдіснама, әдістер, әдістемелер

Әдіснама- гр.т. methodos- зерттеу жолы,теория, ілім- 1) ғылыми танам әдісі; 2) ғылымда қолданылатын негізгі принциптер; 3) әдіснама - әдістер туралы ілім, әдістер теориясы.

Әдіс- көздеген мақсатқа жетудің бірыңғайланған тәсілдері, тәртіпке келтірілген қызмет жүйесі. Жаңа мағлұматтар алудың аса маңызды шарты.

Әдістеме- 1) әдістер жиынтығы; 2) оқыту немесе ғылымды зерттеу әдістері туралы ілім.

Жаңа әрі тың фактілермен үнемі толықтырылып отырмаса, ғылым дами алмайды. Фактілер жинау үшін ғылыми негізделген әдістерді пайдаланғанда ғана ғылым дұрыс және табысты дамуы мүмкін.

Психикалық құбылыстарды зерттеудің объективтілік принципі- бұл принцип кез-келген психикалық құбылысты олар қандай болса, сол күйінде қараудың қажеттілігін білдіреді. Олар адам өмірінің сыртқы жағдайлары және қызметімен өзара байланыста ғана зерттелуі мүмкін.

Психикалық құбылыстарды олардың дамуы барысында зерттеу- егер объетивті дүние ұдайы қозғалыста және өзгерісте болса, онда осыған орай, оны белсендірудің қозғалыссыз, өзгеріссіз болуы мүмкін емес. Психикалық құбылыстарды олардың дамуы барысында зерттеу адам бойында қалыптасып болған психикалық қасиеттерді ғана емес, сонымен қатар, жаңа ғана пайда болып келе жатқан психикалық ерекшеліктерді де зерттеуді талап етеді.

Жеке адамды анализдік –синтездік зерттеу- әртүрлі жағдайларда, әртүрлі қызмет бабында, басқа адамдармен қарым-қатынасында жеке адамның сан-салалы психикалық ерекшеліктері, тұлға ретінде бет бейнесі ашылады. Дегенмен де, ақиқат өмірдің алуан салалығына қарамастан, әр адам өз күйінде қалады, тек өзіне тән даралық психикалық қасиеттерін сақтайды.

Анализдік зерттеу психиканың элементтерін жеке адамның өмірі мен қызметінің әртүрлі жағдайында тануға мүмкіндік береді, ал, синтездік зерттеу барлық жеке психикалық көріністердің өзара байланысын анықтауға және белгілі бір адамды толық сипаттайтын тұрақты қасиеттерді табуға көмектеседі.

Психологиялық зерттеу әдістерінде қазіргі таңда 4 тобы қолданылады:

№	Әдіс түрі	Сипаттамасы
1	Ұйымдастыру әдістері	Салыстыру әдісі, лонгитюд әдісі, комплексті әдіс;
2	Эмпирикалық әдістер	Бақылау және өзіндік бақылау, эксперимент; психологиялық болжау: тест, анкета, сауалнама, социометрия,әңгімелесу, шығармашылық, іс-әрекет өнімдерін талдау әдістері; өмірбаян әдісі.
3	Деректерді өңдеу әдістері	Санды (статикалық) және сапалық (топқа жіктеу, талдау).
4	Реттеу- түзету әдістері	Аутотренинг, топ тренингі, психотерапиялық ықпал ету әдісі, оқу-үйрету әдісі.

№3. Кесте. Зерттеу әдістерін топтау

№4 Сызба. Зерттеу әдістері

№5 Сызба. Психология ғылымының зерттеу материалдарын өңдеу және талдау.

Әдебиеттер:

1. Жалпы психологияға кіріспе. Оқу құралы. /Жауапты редакторы пс.ғ.д., профессор С.М.

Жақыпов. Алматы: «Қазақ университеті», 2007

2. Богословский В.В. Жалпы психология. 1973 ж.

3. Сәбет Бап-Баба. Жалпы психология. Алматы, 2003 ж.

4. Гиппенрейтер Ю.Б. Введение в общую психологию. Москва: ИРО, 1997

5. Маклаков А.Г. Общая психология. Москва, 2002.

1. 2 - ЛЕКЦИЯ. Антикалық және орта ғасыр философтарының жан және сана туралы көзқарастары

   1. Антикалық дәуір философтарының идеалистік және материалистік көзқарастары

   2. Аристотельдің рух туралы ілімі

   3. Сократ пен Платонның рух туралы ілімінің моральдік –этикалық аспектері

   4. Декарт дуализмі

   5. Психофизиологиялық параллелизмнің идеалистік теориясы

   6. Джон Локк ілімі

   Антикалық дәуір философтарының идеалистік және материалистік көзқарастары

Ерте кезеңнен бастап –ақ, адам заттық (табиғат, адамдар, әр алуан заттар) және затсыз, дерексіз (әртүрлі адамдар мен заттардың бейнелері, оларды еске алу, көңіл күй), түсініксіз тылсым құбылыстар болатындығына назар аударған. Психологияның мәніне ғылыми көзқарастардың қалыптасуы және даму философияның сұрақтарын шешумен байланысты. Яғни, материя мен таным арасындағы байланыс.

XVI ғасырда психология жан туралы ғылым ретінде философияның бір бөлігі болып қарастырылды. Философияда екі бағыт бар: материалистік және идеалистік. Философ- идеалистер идеалды алғашқы, материя екінші, ал философ –материалистер керісінше материя алғашқы , идеал соңғы деп түсіндірді.

Идеалистер психиканы алғашқы, өз бетінше материядан тыс, тәуелсіз өмір сүреді деп түсіндірді. Алғашқыда жан түрлі ағзада өмір сүретін ерекше нәзік дене немесе тірі зат ретінде түсінілді. Діни көзқарастардың дамуымен жан дененің өзіндік егізі ретінде қарастырылып, денесіз, яғни, адамды тастап кетіп, мәңгілік ұшып жүреді деп тұжырымдады.

Психиканы материалистік түсінуде: психика екінші, материя құбылыстарынан шығады деп түсіндірді. Бірақ, материалистердің алғашқы жақтаушылары психика жөнінідегі қазіргі көзқарастардан едәуір алшақ еді.

Гераклит (530-470 ж.б.э.д.)- психикалық құбылыстардың материалдық табиғатына және жан мен дене бірлігіне түсінік берді. Оның ілімінде, барлық заттар от модификациясы болып табылады. Барлық тірі тіршілік иесі, сонымен бірге, дене және жан, үздіксіз өзгеріп отырады. Гераклит пікірінше жан ылғалдың булануы жолымен туындайды, ылғал қалыпқа айнала отырып, адам өледі деп түсінілді. Бірақ, «ылғалдық» пен «от» қалпы арасында көптеген өтпе кез бар. Жан құрғақ болған сайын адам солғұрлым ақылды деп есептеген.

Демокрит (460-370 ж.б.э.д.) - әлемнің атомдық моделін ұсынды. Демокрит пікірінше жан шар тәрізді, жеңіл және өте қозғалғыш от атомдарынан тұратын материалды зат.