17 Сынып жетекшісінің оқушылармен атқаратын сыныптан тыс тәрбие жұмыстарының негізгі бағыттары мен мазмұны

Сыныптан тыс тәрбие жұмысы – тұлғаның әлеуметтік қалыптасуын қамтамасыз етуде оған жағдай туғызатын мұғалімдердің басшылығымен ұйымдастырылған және сабақтың мақсатымен өзара байланысты болып елетін тәрбие жұмысының дербес түрі. Ол әртүрлі тәрбие әрекеттерінің жиынтығы ретінде балаға кең көлемде тәрбиелік ықпал ете алады.

Сынып жетекшісінің оқушылармен атқаратын сыныптан тыс тәрбие жұмыстарының негізгі бағыттары: қоғамдық-пайдалы еңбек, спорт және дене тәрбиесі, оқушылардың шығармашылығын дамыту, туризм туған өлкені зерттеуді дамыту;

Сыныптан тыс тәрбие жұмысы оқудан тыс әртарапты әрекет баланың сабақта мүмкін болмайтын жан-жақты дара қабілетін ашуға ықпал етеді, сыныптан тыс әр түрлі тәрбие жұмысының түрімен айналысу баланың жеке әлеуметтік тәжірибесін жандандырып, жетілдіреді, оның адамзат құндылықтарына негізделген білімдерін байытып, қажетті практикалық ікерлігі мен дағдысын қалыптастырады, сыныптан тыс түрлі тәрбиие жұмысы оқушыларда әрекеттің әртүріне қатысты қызығушылығының дамуына, оған беленді қатыуға деген құлшынысын тәрбиелеуге нәтижелі ықпал етеді, сыныптан тыс әртүрлі тәрбие жұмысының формасы тек қана баланың өзіндік дара қабілетін ашуға ықпал етпейді, сонымен бірге оқушылар ұжымында өмір сүруге үйретеді.

Сынып жетекшісі оның формалары мен әдістерңін, құралдары мен мазмұныны және бағытын таңдауда ерікті

18. Сыныптан тыс тәрбие жұмыстарының мақсат, міндеттерін анықтау жолдарын сипаттау.

Тәрбие жұмысының әртүрлі формасын дайындау және өткізу барысында оның белгілі бір үлгісі жасалуы шарт. Ол тәрбие процесін сауатты және тиімді ұйымдастыруды қамтамасыз етеді. Оның элементтері мынандай болып келеді.

1. Мақсаты мен міндеттерін анықтау. Мақсат – педагогтардың ұйымдастыруымен арнайы белгіленген істің нәтижесінің болжамы. Мысалы, “Жаңа жыл бал-маскарады”, “Қайырымдылық акциясы”, “Ғылыми апталық” т.с.с.

 Мақсат – тәрбие жұмысының формасында нақтыланады, өйткені бір актімен тәрбиелік ықпалды қалыптастыруға болмайды. Яғни, тәрбиеші мақсатқа жетуде бірнеше міндеттерді белгілейді. Мысалы, “Адамға музыка не үшін керек?” тақырыбының мақсаты – оқушылардың музыкалық мәдениетін дамытуды көздесе, оның міндеттеріне:

1) оқушылардың музыкалық талғамы және қызығу-шылығын айқындау (сауалнама, әңгіме жүргізу, шығарма жаздыру, үнтаспа тыңдату арқылы т.с.с.);

2) музыка жайында көзқарастарын және түсініктерін қалыптастыру (кеш өткізу, кездесу ұйымдастыру, театрға саяхат жасау, байқау ұйымдастыру);

3) әртүрлі музыка жанрларына белгілі бір қатынастарын орнықтыру (мұғалімнің сөзі, оқушылардың пікірі, әңгіме жүргізу, мәдени жорық, кездесу өткізу).

2. Тәрбие жұмысының формасын таңдау, шараның тақырыбын анықтау. Мысалы, пресс-конференция, оқырмандар конференциясы, тақырыптық сағат, демалыс кеші, көңілділер мен тапқырлар клубы, пікірталас, кездесу, дөңгелек стол т.с.с.

3. Алдын ала дайындық жұмыстарын жүргізу: шараның мазмұнын, құралдарын анықтау, қонақтарды ша-қыру, тапсырмаларды бөлу, безендіру жұмыстары, хабар-ландыру, жоспарын құру, оқушыларды психологиялық тұр-ғыдан даярлау.

4. Тәрбие шарасын өткізу. Оның кезеңдері:

- шараның басталуы, психологиялық көңіл күйді орнықтыру: әдеби-музыкалық, поэзиялық, драмалық безендіру, күй табақ немесе үнтаспа ойнату;

- ұйымдастыру кезеңі: ұйымдастырушының сөзі, шараны ашу, мақсатын, барысын баяндау;

- негізгі бөлім: шараның міндеттері, жоспарына сай мазмұнының баяндалуы, оқушылардың шығармашылық әрекеттері;

- қорытынды бөлім: шараны қорытындылау, оқушылардың алған әсерін талқылау, шешім қабылдау, марапаттау, тапсырма беру т.с.с.     

5. Педагогикалық талдау жұмысы: шараның өту нәтижесін және оқушылардың белсенділігін бағалау, алдағы уақытқа бағдар құру, қолданылған тәрбие құралдары, амал-тәсілдерінің нәтижелілігіне талдау жүргізу т.с.с.

Біз жоғарыда тәрбие жұмысын ұйымдастырудың әртүрлі формаларын келтірдік. Бірақта оларды тәртіпке салу мақсатында кейінгі кезде педагогикалық әдебиеттерде оқушылардың сабақтан тыс әрекеттерін ұйымдастыру формасының картотекасын құру ұсынылуда. Атап айтсақ:

-Таным әрекетін ұйымдастыру: ауызша жорнал, білім байқауы, викторина “Не? Қайда? Қашан?”, ғылыми апталық, психологиялық практикум т.б.

-Құндылық-бағдарлық әрекет: қызықты кездесулер (әдебиет және өнер адамдарымен), түрлі бағыттағы бәйгелер, шығармашылық кештер, тәрбие сағаттары (мораль-этика тақырыбына), интеллектуалдық шоу, дебаттар т.б.

Еңбек әрекеті: мектептегі кезекшілік, техникалық шығармашылық көрмесі, көгалдандыру жұмыстары, сенбіліктер, сынып бөлмелерін жөндеу жұмыстары, мектеп учаскелеріндегі жұмыс.

Қоғамдық пайдалы еңбек: дәрі-дәрмек шөптерін, қағаз, темір қалдықтарын жинау, қайырымдылық, ынтымақтастық акциясын ұйымдастыру, балалар бақшасы және үйін қамқорлыққа алу т.с.с.

Көркемөнер-шығармашылық әрекет: Жаңа жыл, күзгі және көктемгі бал кеші, көркемөнерпаздар кеші, этикалық театр, әдеби-музыкалық композиция, авторлық өлең кеші, театр, мұражай, көрмелерге бару, пікірталас және т.б.

Физкультура-спорттық әрекет: Денсаулық күні, туристік слет, туристік жорық, “Жүгірушілер күні”, “Көңілді старт”, “Кіші Олимпиадалық ойындар”, ауызша жорнал “Спорттық калейдоскоп”, “Спорттық ”Огонек”, “Салауатты өмір мектебі” т.с.с.

Ерікті қарым-қатынас әрекеті: авторлық өлең кеші, табиғат аясында немесе қала бойынша саяхат, концерт, байқау “Алло, біз дарындарды іздейміз”, поэзия кеші, психологиялық тренинг, мектеп балы…

Оқушылардың сабақтан тыс тәрбие жұмысын ұйымдастыру – аса күрделі мәселе. Жыл бойына 165 демалыс күні, мереке, демалыс күндері, күнделікті сабақтан тыс бос кездері – осының бәрі белгілі бір нақты тәрбиелік мақсатты көздеп, оқушылардың рухани мүдделерін қарқынды байытуға қызмет атқаруы тиіс. Сондықтан жоғарыда аталған талаптарды практикалық әрекетте жүзеге асыру, тәрбие жұмысын ұйымдастыруда белгілі бір жүйеліктің болуын қажет етеді. Ол жеке-дара немесе көпшілік жұмыстарында қолданылуы мүмкін.

1. Тәрбие міндеттерін зертеп тану және оны белгілеу. Бұл кезең ықпалын оқушылардың және сынып ұжымының қабілеттерін зерттеп тануға бағытталған. Соның негізінде тәрбиенің нәтижелі ықпалын және сынып жағдайына қатысты тәрбие міндеттерінің ең өзекті міндеттерін анықтауға болады.

Бұл кезеңнің мақсаты – педагогикалық жағдайды шындық тұрғысынан бағалау және ең қажетті міндеттерді таңдауда және оны қалыптастыруда өзгеріс енгізуді қажеттігін анықтауға септігін тигізеді.

Зерттеп тану жұмыстары, бізге мәлім педагогикалық зертеу әдістері арқылы жүргізіледі (бақылау, әңгіме, сауалнама, тәжірибе жүргізу т.с.с.). Солардың ішінде ең көп тараған әдіске бақылау жатады. Оның көмегімен мұғалім оқушы немсе оқушылар ұжымына қатысты ақпарат жинайды. Әңгіме жүргізу тек жалғыз бір оқушымен ғана шектелмейді, сыныптың алдына қойған мақсат, міндеттеріне сәйкес оқушылар ұжымымен, олардың ата-аналарымен және сол сыныпта жұмыс істейтін пән мұғалімдерімен де жүргізіледі. Осындай әрекеттің нәтижесі сынып жетекшісінің белгілі бір мәселеге қатысты көзқарасын кеңейтіп, ұстанымын қалып-тастырып қана қоймайды, сонымен бірге кәсіби шеберлігін жетілдіріп, кешенді бағдарлама құруға септігін тигізеді.Оқушылардың ұжымын зерттеу жұмыстарында социометрия әдісі маңызды рөл атқарады. Оның көмегімен мұғалім сыныптағы оқушылардың танымал немесе танымал еместігі, ондағы жеке шағын ’’топтарды’’ барын анықтауға және жалпы олардың өзара қарым-қатынасына қатысты маңызды мағлұматтарды жинастырады.

2. Болашақта атқарылатын сыныптан тыс тәрбие жұмысын үлгілеу. Оның міндетін мұғалім өзінің көзқарасында, пайымында сол атқарылатын шараның ұйымдастыру формасына қатысты үлгісін алдын-ала ойластыратын болады. Оған оның мақсатын, міндеттерін, басымды қызметін болжау жатады. Соған сәйкес оның мазмұны, ұйымдастырудың формасы және әдіс-тәсілдері анықталады.

3. Үлгіні практикада жүзеге асыру. Ол алдын ала ойластырылған сыныптан тыс тәрбие шарасын нақты педагогикалық процесте практика жүзінде жүзеге асыруды көздейді.

4. Атқарылған тәрбие шарасын сараптау, талдау жұмысы. Мұнда алдын-ала белгіленген үлгіні нақтылы атқарылған тәрбиелік шараның нәтижесімен салыстыруға, ондағы жетістіктер мен кемшіліктерді табуға және оның салдарын жоюға сай жұмыстарды атқаруға бағытталған. Сонымен бірге мұнда келесі атқарылар сыныптан тыс тәрбие шарасының мақсат, міндеттерін белгілеу маңызды болады. Бұл кезеңнің тағы бір ерекшелігі болашақта атқарылар істердің міндеттерін, мазмұны мен ұйымдастыру формаларына қатысты мәселеде мүмкін болған жағдайда қайта қарап, түзету енгізіп отыруға септігін тигізеді.