Жүк көтеру машиналарында қолданылатын тежегіш құрылымын және түрлерін баяндаңыздар.
2.6. Жүк көтеру машиналарының тежегіш жабдықтары
2.6.1. Тежегіш қондырғыларына жалпы мəліметтер
жəне жіктелуі
Жүккөтергіш машиналардың жұмысы өндірістік алаңдар
үстімен жүкті көтеру жəне тасымалдау жұмыстарымен
байланысты, сол себепті көтерілген кездегі жүкті берік ұстап
тұру қажеттілігі туындайды жəне қажетті уақытында машиналар
дер кезінде тоқтатылады. Бұл мақсатта тежегіш қондырғылары
деп аталатын үлкен механизм топтары қызмет атқарады.
Тежеуді электрқозғалтқышын – генератор
режиміне ауыстыру арқылы (ток көзін кері қосумен)
орындайды. Бірақ оның тыныштық жағдайда сыртқы күштің
əсерінен (ауырлық күші, салмағы, желден, жүктің теңселу
күшінен) пайда болған қозғалысты ұстап тұруына механикалық
тежегіш қондырғыларын қолдануды талап етіледі; қозғалыстың
сенімділігі мен тежеудің беріктілігі; аз уақытта тежелуін
міндетті түрде талап етіледі.
Тежегіш қондырғыларын төмендегі белгілері бойынша
топтастыруға болады:
1) міндеті бойынша: қозғалмайтын (тоқтаған) жағдайында
механизмдерді орнында ұстап тұру үшін қызмет ететін
қондырғылар; қозғалған жағдайда қажетті кезде механизмдерді
тоқтату ретінде қызмет ететін қондырғылар, сондай-ақ оның
тоқтау жылдамдығын реттеуге арналған қондырғылар;
2) механизмдердің əрекет ету қағидалары бойынша:
фрикционды ілініске, электрмагнитіне негізделген.
Жүк көтеру машиналарына орнатылған тежеулерге
міндетті түрде келесідей талаптар қойылады: беріктілігі мен
сенімді жұмыс жасауы; тежеу моментін бірқалыпты жүргізу;
тежеу кезінде динамикалық күштерді мүмкіндігінше азайту,
2.18-суретте көрсетілгендей шоқтығы биік тежеу – графигін
болдырмау; пайдалану үрдісін жақсарту жəне көлем мөлшерін
азайту.
2.6.3. Тежегіштер
Жүккөтергіш немесе көлік машиналарының қозғалысына
кедергі тудырушы қозғалыссыз жағдайында жүкті ұстап
тұруына мүмкіндік беруші, жүкті түсіру жылдамдығын реттеуші
қондырғыны тежегіш деп атайды.
Тежегішті төмендегі белгілері бойынша топтастыруға
болады: жұмыс бөліктерінің құрылымдары бойынша:
радиальдік, радиальді басуымен (ленталы, қалыпты жəне осьтік
басуымен дискілі, конусты; тұйықтаушы күші əсері бойынша:
серіппелі, жүктік, бұрандалы, гидравликалық, электрмагниттік;
жұмыс сипаттамасы бойынша: нормалды-жабылған; нормалды-
ажыратылған, ашылған күйде (механизмді тоқтату үшін
оператормен тұйықталады); жабылғаны (механизм жұмысының
қосылу кезінде ғана ажыратылады); бір жақты жəне екі
жақтылық қозғалыс (бір немесе екі жағына бұрайтын кезіндегі
білікті тежейді); қозғалу, əрекет ету қағидасы бойынша:
автоматты (электрмагнитті, электргидравликалық немесе
электрмеханикалық жетектерімен) жəне басқарылымды (педаль
немесе басқару тұтқаларының көмегімен.
Арқанды полистпасттардың түрлерін, әрқайсының пайдалану аймағын және түрі мен еселігіне байланысты ПӘК-ін анықтау әдісін сипаттаңыздар. Болат сымды арқандардың құрылымын және есептелуін айтып беріңіздер.
Жебенің ұзаруын өзгертуді, бірінші жағдайда жебенің
орналасу көлбеуін өзгерту жолымен іске асырады. Бұл механизм
горизонталь жебені немесе жебе көтеруші (2.3з-сурет)
механизмінен тұрады да, арқанды полиспаст түрінде жүзеге
асырылады, оның жылжымалы шығырлары 22 «арқанмен керу»
деп аталатын тарту арқылы 23 жебенің басына (ілгішіне), ал
жылжымайтын шығырлары 24 – кранның бұрылатын бөлігінің
сүйенішіне жəне – мұнаралық кранның басына бекітіледі.
Арқанның босатылып тұратын тармағы шығырды айналып
лебедканың барабанына оралады, бұл лебедканың
құрылымының көтергіш лебедкадан айырмашылығы жоқ.
2.3-г сурет
Шынжырлармен салыстырғанда, болатты арқандардың
келесі артықшылықтары бар: арқанның кеңістікте полиспаст
жүйелерін құруға мүмкіндік беретін барлық бағыттағы
икемділігі; жұмыстағы үлкен беріктілігі мен сенімділігі,
жұмыстың соққысыздығы жəне шуылсыздығы, ауыр жүкті
көтеру мақсатында кеңінен қолданылады
Арқандардың сенімділігі сымдардың тозу нəтижесінде
үзілген саны бойынша оның төзімділігін бақылаудың тиімді
əдістерімен қамтамасыз етіледі; егер үзік саны өрілу қадамы
ұзындығында белгіленген шамадан асса, онда арқанды
ауыстыруға тура келеді. Арқандарды жоғары көміртекті
серіппелі болаттан немесе маркасы В1 жəне В2 0,2...0,3 мм
диаметрлі төзімділігі жоғары (МЕСТ-7372-86) болат сымдардан
өріп жасайды. Сымдарды термохимиялық жəне механикалық
өңдеуден, сонымен қатар калибрленген, фильера (саңылаулар)
арқылы тартылып өңдеуден өткізеді, ең соңында материалдың
механикалық қасиеттері жоғарылайды. Арқандағы сымдар мен өрімдер саны əртүрлі болуы
мүмкін. Ең өтімді арқандар (6х19) жəне (6х37) (өрімдерінде
сəйкесінше 19 жəне 37-саны болат сымдарының санын, ал 6
саны
өрімдердің санын білдіреді:
Есептелуі:
арқанның
максимальды кернеуі мен шығыр немесе барабан диаметрінің Dб
арқан диаметріне dк. қатынасына тəуелді екені анықталды. Осы
шамалар бойынша арқандардың өлшемі төменгі қатынаспен
таңдалады:
,(2.4)
мұндағы Smах – арқан тармақтарының немесе полиспасттағы
максимальды керілу күші; 2.1- кестеден таңдалатын беріктік
қорының коэффициенті - k; Sр – арқанның диаметрін каталог
бойынша таңдайтын арқанның үзілу күші келтірілген.
Таңдалған арқанның ұзақ жұмыс істеуін қамтамасыз ету
үшін мемлекеттік техникалық бақылау ережесі бойынша
арқанның майысу кернеуін шектейтін шығырдың немесе
барабанның рұқсат етілетін ең төмен диаметрін анықтайды:
бk,
(2.5)