3.Мәтін бойынша сұрақ кұрастырыңыз.

4.Мәтінді оқып, қажетті ақпаратты жазып алыңыз

Қызыл кітапқа тіркелген түрлердің табиғатта сақталу деңгейіне сәйкес бірнеше санатқа бөлініп беріледі. Қазақстанда алғашқы Қызыл кітап Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің 1978 жылғы 16-қаңтардағы №20 арнайы қаулысына сәйкес жарық көре бастады. Қазақстанда шыққан алғашқы Қызыл кітаптың 1-бөлімі омыртқалы жануарларға арналды және оған 87 түр (балықтардың — 4, қосмекенділердің — 1, жорғалаушылардың — 8, құстардың — 43 және сүтқоректілердің 31 түрі) тіркелді. Ал Қазақстанның өсімдіктерге арналған Қызыл кітабы 1981 жылы жарық көріп, ондағы түрлер екі санатқа бөлініп берілді: жойылып кету қаупі төнген түрлер және сирек кездесетін түрлер.

Қазақстанның Қызыл кітабының өсімдіктерге арналған Қызыл кітабын даярлауға сол кездегі Қаз ССР Ғылым академиясының Ботаника институтының және Бас ботаникалық бағының көптеген көрнекті ғалымдары атсалысты. Олардың ішінен Б.А. Быков, А.Ж. Жанғалиев, М.С. Байтенов, В.А. Винтерголлер және т.б. атауға болады. Қазақстанның өсімдіктерге арналған Қызыл кітабына (1981) еліміздің аумағында өсетін 307 түрі тіркелді. Онда жабық тұқымдылардың (гүлді өсімдіктердің) 288 түрі, ашық тұқымдылардың екі түрі, папоротник тектестердің (қырықжапырақтардың) үш түрі, саңырауқұлақтардың он түрі және қынаның бір түрі тіркелді. Олардың 20 түріне жойылып кету қаупі төнген, ал 287 түрі сирек кездесетін түр ретінде тіркелген.

Қызыл кітап әрбір мемлекеттердегі өзінің азаматтық экологиялық жауапкершілігін сезінетін әрбір адамды бейжай қалдыра алмайды.

5.Берілген сұрақтарға жауап беріңіз.

1.ҚР Қызыл кітабының неше басылымы бар? 2.ҚР Қызыл кітабы қашан басылған? 3.ҚР Қызыл кітабын шығаруға үлес қосқан ғалым - зоолог кім? 4. «Қызыл кітап» дегенді  қалай  түсінеміз?

5.«Қызыл кітапқа» енген жануарларды  ата?

6.Жануарлар мен өсімдіктерді  қорғаудың  қажеттілігін  дәлелде?

7.«Қызыл кітапқа» енген құстарды  ата?

8.Құлағы жылқыға, дауысы есекке  ұқсас  қандай  жануар?

9.Кітаптың қызыл  мұқабасы нені  білдіреді?

6.Етістіктерді шартты райда жіктеңіз

Жаз, оқы , сөйле, істе, көр, шақыр, ойна, бөл, аш, қайт, іш, же, ал, бер, тыңда, жүгір, күт, сыз, тік, жат, күл, отыр, біл, айт, бар, жу.

7.Мәтінді оқып, ой өрбітіңіз.

Қазақстанда өсімдік дүниесінің 303 түрі Қызыл кітапқа енген және оның сақталуына мемлекеттік қорықтар қамқорлық жасайды. Өйткені шөп қоры мал жайылымы есебінде бағалы, ал орман өндіріс үшін керекті материал болып саналады. Қазақстан дүние жүзі бойынша орманы аз елдердің қатарына жатады. Бүкіл аумағының 11,4 млн гектар жерін (4,2%) ғана орман алып жатыр. Ол табиғатты тазартуда, топырақты эрозийдан сақтап, оның тамырын бекітуде, егіндік-шабындық жерлерді қорғау мен құм көшкіндерін бөгеуде аса маңызды рөл атқарады. Ауаны шаң-тозаңнан тазартып, аңызақ желден, құрғақшылықтан сақтауда да ормандар мен жасыл өсімдіктер пайдалы. Қазақстандағы қазіргі өсімдік түрлері қылқанжапырақты орман, ұсақ жапырақты орман-тоғай, бұталы тоғай, даланың бұталы өсімдіктері, сексеуіл, шөлдің бұталы өсімдіктері, дала өсімдіктері, субтропиктік өсімдіктер, шалғындар, тақырлар, шөлдің бір жылдық өсімдіктері болып бөлінеді. Оларға геоботаникалық жағынан Еуразияның қылқан жапырақты орманы (Оңтүстік Алтай), Еуропа, Сібірдің орманды даласы (Солтүстік Қазақстан), Еуразия даласы ( Еділ- Жайық, Мұғалжар-Торғай, Есіл-Нұра, Қарағанды, Ұлытау- Сарысу, Жайсан бойы), Азияның шөлді аудандары (Тұран ойпаты, Солтүстік Тянь-Шань, Қаратау) кіреді.

8. Мәтінді мұқият оқыңыз.

Жануарлар дүниесінің дамуы жағынан Қазақстан палеоарктикалық-зоогеографиялық облысқа кіреді. Ондағы жануарлар дүниесінің пайда болуы мен қалыптасуы өсімдік жамылғысының даму тарихымен ұқсас. Палеоген дәуірінде Қазақстанды тропиктік және субтропиктік жануарлар мекендеген. Олар Үндістан және Африка жануарларының түрлерімен ұқсас болған. Ал мұз басу дәуірінде жылы климатқа бейім жануарлардың кей түрлері қырылып, біразы жылы жаққа қоныс аударған. Олардың кейбір түрлері Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы таулы аймақта (Жетісу Алатауы, Іле Алатауы, Ұзынқара (Кетпен) жотасы) сақталып қалып, мұз басу дәуірінен кейін қайтадан дамып өскен. Қарақұйрық, жолбарыс, қабан, марал, бұғы, аққұтан, қызылқұтан сияқты жануарлар түрлері осы топқа жатады. Мұз басу дәуірінде Қазақстанға материктің солтүстігінен суыққа төзімді жануарлар ауысқан. Олардың кейбір түрлері таулы аудандарда әлі де сақталған. Оларға тундра кекілігі, жапалақ, т.б. жатады. Мұз дәуірінен кейін Қазақстанға Орталық Азия жануарлары мен құстары өткен. Оларға құр, тоқылдақ, самыр- құс, ор қоян жатады. Кейін олар дала және шөл зоналарына ауысқан.