Сәулеттік құрылыс жүйелері

Мұндай өнер орта ғасырдың дамыған кезінде өркендей бастады. Ол көбінесе металдан жасалған ыдысты өрнектеу ісінде және ғимараттарды сәндеп жасаудан көрінеді. Үйлерді безендіру құрылыс материалдары мен оның сәулеттік жүйесіне тікелей байланысты. Сәндік қолданбалы өнер туындылары жасалып жатқан құрылыстың өз материалдарымен де орындалады. Сары топырақты балшық пен ғаныш қолданбалы өнердің құрылыс материалдары болған. Ғимарат қабырғаларының қалай қалануы оның жобасын жасайтын шеберге тікелей байланысты болған. Құрылысты жасаушылар сол көрсетілген жоба бойынша қалап шығады. Мәселен, шеберлер кірпішті қырынан немесе көлденеңінен, тігінен қалау арқылы белгілі бір суреттер жасап, безендіріп отырған. Қабырғаны осылай сәндеу қолданбалы өнердің бір тәсіліне жатады. XI ғасырдан бастап cәндік қолданбалы өнерде оюлы және жылтырлаған кірпіштер кеңінен пайдаланылған.

Керамикаға оюлап жануарлардың бейнелерін салу да орын ала бастаған. Қызылөзен қаласының орнын қазғанда арыстан бейнесі бедерленген терракоталық тақталар табылған.

Сәндік қолданбалы өнер кейінгі орта ғасырдағы қазақ халқының құрылыс, сәулет өнерінде айқын орын алғандығын байқауға болады. Мәселен, кейбір күмбездердің әшекейленіп жасалуы немесе түскиіздер мен текеметтегі оюлар қолданбалы өнердің дамығандығын көрсетеді.

X-XII ғасырларда сәулетті ірі құрылыстар салына бастаған.

Мұндай құрылыс жүйелерінің салынуына Қазақстандағы ислам дінінің нығая бастауы себеп болды. Сәулетті құрылыстық құрылыс жүйелерінің сыртқы көрініс стилі Орта Азия мен Қазақстанда бірдей болды. Әсіресе діни кешендер салу ісі ерекше дамыды. Діни кешендер орталық алаңдарға салынып, басқа ғимараттардан ерекше оқшауланып тұрған. Бұл кездегі ғимараттарға мешіттерді, кесенелерді, мазарларды, моншаларды жатқызуға болады.

Мешіт – мұсылман дінінің әдет-ғұрып, салт-дәстүрлері орындалатын қасиетті ғимарат. Мешіт, мұнара салдыру билік басындағылардың ислам дініне адалдығының нышанын білдірген. X ғасырдың араб-парсы жазба деректерінде Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу аймағындағы қалаларда мешіттердің болғандығы айтылған. Олардың кейбіреулері осы күнге дейін сақталған. Мысалы, бір кезде ірі мешіт болған Боран мұнарасы – осының айғағы. Мұнараның жанында төбесі күмбезделіп жасалған кесенелер болған. Олардың ішкі жағы қызғылт-күрең түске боялған оюлы ғаныш сылақпен безендірілген.

Өзінің алғашқы құрылыс жүйесін сақтаған ескеріткіштер – Бабаджа қатын мен Айша-бибі кесенелері. Бұл кесенелер күйдірілген кірпіштен шаршылап салынған порталдары бар, әсем күмбезді ғимарат. Төрт жағында- қабырғалардың ішкі және сыртқы

Айша бибі кесенесі Қожа Ахмет Йассауи кесенесі

беттерінде сүйірлеу аркалы қуыстары бар. Орта ғасырдың дамыған кезінде құрылыстық сәнділігі ерекше көзге түсетіні монша құрылысы болып табылады. Археологиялық қазба жұмыстары барысында көптеген қалалардан шығыс моншаларының орындары белгілі болды. Ғылыми пікірлерге қарағанда, кейбір үлкен қалаларда бірнеше монша салынған. Тараз қаласынан да екі монша аршылған. Көлемі 13,4*12,4 м болатын бірнеше моншаның әр түрлі мақсаттарға пайдалануға арналған жеті бөлмесі болған. Табылған қалдықтар: сәкілер,су құятын астаулар, науалар, кертпелер, полихромдық әшекейлер Тараз моншасының іші бай безендірілгенін дәлелдейді.

Осы іспеттес шығыс моншасы қазіргі Түркістан қаласында ХХ ғасырдың 60- жылдарына дейін жұмыс істеген. Монша Қожа Ахмет Йасауи кесенесінің жанында. Ол қазір мұражайға айналдырылды. Алматы қаласында шығыс моншасының жобасымен салынған «Арасан» моншасы қазіргі кезде қала тұрғындарының демалып- сауығатын орындарының біріне айналған.

Сөздік

өнер – искусство

бейне – образ

дамыған – развивающий

мұнара – башня

жоба – проект

жүйе – система

шебер – мастер

тұсқағаз – обой

ою-өрнек – орнамент безендіру - оформление

қолданбалы өнер – прикладное искусство

құрылыс материалдары – строительные материалы

10-тапсырма «Сәулеттік құрылыс жүйелері» мәтіні бойынша төмендегі берілген сұрақтарға жауап беріңіздер

1.Сәндік қолданбалы өнер деп нені айтамыз?

2. Қазақстанда іргелі ғимараттық құрылыстар қай кезде бой көтере бастады? 3. Оған қандай жағдай ықпал етті?

4. Қандай қалаларда мешіт құрылыстарының орны ашылған?

5. Қандай кесенелерді білесіздер?

6. Қай қалалардан моншалардың орны аршылған?

7. Х-ХІІ ғасырларда қандай сәулеттік құрылыстар салу ісі ерекше дамыды?

8. Белгілі адамдардың құрметіне қабір басына тұрғызылған діни құрылыс қалай аталады?

11-тапсырма Сөйлемдерді қажетті сөздермен толықтырыңыздар

1. Тараз ........ да екі ........... аршылған. 2. Археологиялық қазба жұмыстарының ............... қалалардан ............ орындары белгілі болды. 3. Монша ......... кесенесінің жанынды. 4. Өзінің алғашқы құрылыс жүйесін сақтаған ............. кесенелері. 5. Төрт жағында ............ ішкі және ................. беттерінде сүйірлеу арқалы қуыстары бар. 6. Керамикаға ........... жануарлардың ............ . бейнелерін салу да орын ала бастаған. 7. Діни ............. салу ісі де ................ ерекше дамыды. 8. Бір кезде ............ мешіт болған............ мұнарасы осының айғағы. 9. Өзінің алғашқы құрылыс ............. сақтаған ..............- Бабаджа – қатын мен ............ кесенелері. 10. Сәндік қолданбалы ... кейінгі орта ... қазақ халқының құрылыс, сәулет............ айқын орын алған.

12-тапсырма Берілген даналық сөздерді жаттап, мағынасын

түсіндіріңіздер

1. Нағыз адамның белгісі – кісілік. 4. Ақыл, қайрат, білімді

Әділ сөз ащы болады. Тең ұстаған зор болар.

Көңіл аудар даналардың сөзіне, Ойсыз, жігерсіз, білімсіз

Адал жанды өнеге тұт өзіңе. Өмір кешкен қор болар.

2. Адамның сұлулығы – шыншылдығында.

3. Адал еңбектің абыройы жоғары.

4. Аталы сөз – ақылға көз.

24-сабақ

Ғарыш әлемі. Ғарыш айлағы және ғарышкерлер.

Болжау мәнді сөйлем. –ар, -ер, -р қосымшаларының қызметі. Шамамен сөзінің қолданысы. Сан есімдер мен жуық, шамалы, шақты сөздерінің тіркесі. Етістік +ған (-ген, -қан, -кен, -атын, -етін, -йтын, -йтін) шығар +ЖЖ, етістік +ған (-ген, -қан, -кен, -атын, -етін, -йтын, -йтін) сияқты + ЖЖ тіркестері және т.б. тәсілдер арқылы жасалуы.

Лексикалық қор