Ғарыш әлемі. Ғарыш айлағы және ғарышкерлер

“Байқоңыр ғарыш айлағы- бүгінгі күні біздің әлемдік экономикалық сайыстағы жалғыз басымдығымыз”

    Н.Ә.Назарбаев 

1-тапсырма Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіздер

1.Айға тұңғыш рет 1969 ж. кімдер аяқ басты?

2. Жер тобындағы планеталарды атаңдар.

3. Неше шоқжұлдыз бар?

4. Алғашқы қазақ ғарышкері кім және қашан ұшты?

5. Жерді қоршап тұрған ауа қабаты

6. Күзгі күн мен түннің теңелу уақыты?

7. Ең алғаш ғарышқа қашан, кім ұшты?

8. Алғашқы әйел – ғарышкер кім?

9. Жұлдыздар жүйесін қалай аталады?

10. Алғаш жердің жасанды серігі қай жерден ұшырылды?

2-тапсырма Берілген мәтінді оқып, өз ойыңызды жалғастырыңыз

Зымырандар ұшатын орынды ғарыш айлағы деп атаймыз. Біздің Қазақстанда ғарыш айлағы Байқоңыр деген жерде орналасқан. Ең алғаш 1961 жылы 12 сәуірде ғарышқа ұшқан Ресей азаматы Ю. А. Гагарин болды. Ю. А. Гагариннен бұрын екі ит – Белка және Стрелка ұшырылған. Ғарыш айлағы "Байқоңыр" ғарыш айлағы Қызылорда облысы Қармақшы ауданында орналасқан. Оның негізі 1955 жылы қаланған. "Байқоңыр" ғарыш айлағын салу үшін бұл жердің елді мекендерден қашық болуы, экватор жазықтығына жақындығы, ракета ұшырудың қауіпсіздігі, қолайлы қону факторлары ескерілді.

Байқоңырдың ұшу трассасы Арал теңізінен Камчатка түбегіне дейін созылып жатыр. 1957 жылы Байқоңырдан тұңғыш ғарыш ракетасы сәтті ұшырылды. Ол дүние жүзіндегі ең бірінші Жердің жасанды серігін орбитаға шығарды. Байқоңыр әлемдегі ең ірі ғылыми ғарыш полигоны болып табылады. Байқоңырдан Күннің, Айдың, Шолпанның алғашқы жасанды серіктері, "Восток", "Восход", "Союз", "Прогресс" ғарыш кемелері ұшырылды.

"Байқоңыр" ғарыш айлағы Қазақстан Республикасының иелігіне өтіп, Ресей Федерациясына жалға берілді. Байқоңыр кешенін пайдаланудың экологиялық зардаптары бар: Қазақстан жеріне жылына 30 - 35 мың тонна улы заттар таралады. Ракеталардан түскен қалдықтар Қарағанды, Павлодар және Шығыс Қазақстан облыстарына зиян келтірді. Қазақстаннан алғаш ғарышқа ұшқан ғарышкерлер – Тоқтар Әубәкіров пен Талғат Мұсабаев. Олар ғарышқа ұшып, зерттеу жұмыстарын жүргізді. Бұл кісілер біздің еліміздің мақтаныштары. Олар - ержүрек, батыр, халық қаһармандары. Осы кісілер сияқты батыл, ержүрек болу үшін, білімді, тәртіпті үлкен азамат болуымыз керек.

Ғарышкерлер ғарышқа ұшар алдында олар әр түрлі дайындықтан өтіп, арнайы білім алады. Ғарышта адам демалатын ауа жоқ, көлеңке жақта қатты суық, күн түсіп тұрған жағы өте ыстық болады. Сондықтан осылардан сақтану үшін ғарышкерлер «скафандр» деп аталатын арнайы киім киеді. Скафандрдың арқасында ауа толтырылған баллоны, жермен және өзара байланысқа арналған байланыс құралдары болады.

Сөздік жұмысы: Айлақ – ғарышқа ұшуға арналған қолайлы алаң. Ғарыш – аспан әлемі.

3-тапсырма Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіздер, тағы қандай дерек білесіз, айтыңыз

1. Күн жүйесінің гелиоцентрлік моделін кім ұсынды? (Н. Коперник)

2. Ұзақ уақыт аралығын есептеудің санақ жүйесі. (Күнтізбе )

3. Күнге ең жақын планета (Меркурий)

4. Қай планета өз осін бір тәулікте бір айналады? (Жер)

5. Ертедегі гректер планетаны қалай атаған? («қыдырма» шырақтар деп )

6. Дененің қозғалыстағы бастапқы және келесі орнын қосатын кесінді (орын ауыстыру )

7. S / t қандай физ. Шаманы анықтау формуласы? (жылдамдық)

8. Күштің өлшем бірлігі (Ньютон)

9. Грек тілінен аударғанда бу және сфера деген сөздерден құралған сөз (атмосфера )

10. Күн жүйесінің геоцентрлік моделін кім ұсынды? (К. Птолемей)

11. Ғылыми деректермен негізденген жорамал не деп аталады? (Гипотеза)

12. Марстың серіктерін атаңдар. (Фобос және Деймос)

13. Алып планеталарды атаңдар. (Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун )

14. Қай планеталар өз осінен айналу бағыты өзге планеталардың айналу бағытына қарама – қарсы? (Шолпан және Уран )

15. Меркурийдің қазақша атауы (Шолпан)

16. Күннің жүретін жолы (Эклиптика )

17. Дене пішінің немесе Өлшемдерінің өзгеруі (Деформация)

18. Атмосфералық қысымды өлшеуге арналған құрал (барометр)

19. Энергияның пайдалануы жағынан көліктің ең арзан түрі (су көлігі)

4-тапсырма Берілген сөйлемдерге сұраулы сөйлем формасына келтіріп, сұраулы сөйлем жазыңыз

«Байқоңыр» кешені – адамзат тарихындағы ең алғаш ғарыш айлағы. Осының өзі біздің елімізді «космостық гавань» деп ұлықтауға құқық береді. Байқоңыр кешеніне балама алатын ғарыш айлағы жер бетінде жоқ. Ресей федерациясы «Байқоңыр» арқылы өзінің мемлекеттік ғарыш бағдарламасын жүзеге асырып жатыр және коммерциялық космос аппараттарын ұшыруда. Дәл осы жерден 1961 жылы 12 сәуірде Юрий Гагарин тұңғыш рет ғарыш кеңістігіне жол салды. Ол ұшқан «Васток» кемесі 28000 шақырым шамасындағы жылдамдықпен ұшты.

5-тапсырма Берілген мәтінді оқыңыз, Мазмұндаңыз