Бирән белән малай

АЛЫП БАРУЧЫ. Урманда җеннәр яшәгән. Алар үлән белән тукланганнар. Үлән дә булдымы ризык, диярсез. Ризыкның да ниндие әле! Сыер, сарык, бозау үләнне бернинди ризык белән алыштырмаган кебек, җеннәр дә үләннән башка берни дә ашамаганнар. Алар кешеләрне дә куркытмаганнар, караңгыда йөргән балаларның да каршыларына чыкмаганнар, әйбәт күңелле җеннәр булган шул алар.

Тик гаилә гарипсез булмаган кебек, алар арасында да бер шайтан малае булган. Ашый-ашый икән, әмма бер дә туймый икән. Үзенә ашарга булса, бүтәннәр турында уйлап та карамаган. Исеме дә җисеменә туры килгән - аны бирән дип йөрткәннәр.

Урман, җеннәр.

ҖЕННӘР. Тукта инде, бөтен урманның үләнен ашап бетерәсең, тамырын булса да калдыр, киләсе елда үлән беткәч, нәрсә ашап яшәрбез?

БИРӘН. Сезгә калмаса калмас, минем корсагымның сездә эше юк, аның гел ашыйсы килә!

ҖЕННӘР.

- Исеме җисеменә туры килә, чыннан да бирән зәхмәте бу! Шайтан гына түгел, зәхмәт, гарасат!

- Әйдә, бүтән урманга китик, калсын үзе, яшәсен берүзе!

Китәләр.

БИРӘН. Китегез, кит, миңа ризык күбрәк калыр. (Үләннәрне тарткалап, йолыккалап бетерә.)

ҮЛӘННӘР. Юк, болай булмый бу, тамырлар, сез эчкәрәк яшеренегез, орлыклар, сез җилгә ияреп ераккарак китегез! Җил, алып китәсеңме, саклап каласыңмы безнең орлыкларыбызны?

ҖИЛ. Исәрмен, исәрмен, еракларга алып китәрмен, урманнарга, кырларга, болыннарга, авылларга таратырмын, бер түгел, мең бирән дә ашап бетерә алмас үзегезне!

ОРЛЫКЛАР.

Җил белән бергәләп,

Тәгәрәп, уйнаклап,

Китәрбез еракка,

Бик гүзәл бер якка.

Үсәрбез без анда,

Бирәннән котылгач,

Җилләргә ияреп,

Кайтырбыз бу якка.

Җырлый-җырлый китәләр.

БИРӘН. Кара әле, үләннәр дә бетте, нәрсә ашармын инде? (Агач ботагын кимерә.) Тәмсез! (Кайры кимерә.) Әче! Ничек поши ашый икән моны?

Арбасына коры чыбыклар төяп карт килә.

КАРТ. Урманда бер үлән дә калмаган. Сыерымны, бозавымны, сарыгымны, казымны, тавыгымны, әтәчемне шушы коры-сары белән алдап булмас шул. Нишләргә, каян печән табарга?

Бер кочак үлән тотып малай керә.

МАЛАЙ. Менә, бабай, бер кочак үлән таптым!

КАРТ. Әй, рәхмәт, улым! Булдыргансың!

МАЛАЙ. Арасында җиләккә хәтле бар!

КАРТ. Бик әйбәт, улым!

Малай үлән арасыннан җиләк чүпли.

МАЛАЙ.

Бер җиләк, ике. өч...

Булды менә дүрт бөртек.

Бер бөртеге – бабаема,

Бер бөртеге - әбиемә.

Бер бөртеге – үземә.

Ә бу кызылын - кемгә?

БИРӘН(яшеренгән җиреннән чыгып). Анысы – миңа!

МАЛАЙ. Син кем?

БИРӘН. Минем ашыйсым килә!

МАЛАЙ. Мә алайса!

БИРӘН. Юк, башта син аша. Әйдә, авызыңны ач, мин сиңа җиләк каптырам.

Малай авызын ача, Бирән җиләкне тота да аның авызына кереп китә.

МАЛАЙ. Кара әле, бер җиләктән корсагым ничек бүртте! Син кайда? Кая китте соң үзе?..

Карт арбасына чыбык-чабык төйи.

КАРТ. Әйдә, улым, булмаса кайтыйк. Бакча артындагы чүп үләннәрен генә чабып ашатырга туры килер микән малларыма.

Китәргә җыеналар.

ҮЛӘННӘР. Бирән китә! Бирән китә. Курыкмагыз, барыгыз да башларыгызны калкытыгыз!

Үләннәр башларын калкыта, арбадагы чыбык-чабык бер арба печәнгә әйләнә.

КАРТ. Кара әле, хикмәт... Күзем ялгыш күрәме әллә? Печән белән чыбык-чабыкны аера алмый башладым, күзлекне алыштырмыйча булмас, ахры. И, малларым сөенер, и сөенер!

Китәләр.

Ишегалды. Карт белән малай каршына әби, сарык, бозау, тавык, әтәч, каз, эт, песи һәм курка-курка гына тычкан чыга. Песи белән эт печән өстендә тәгәри, әтәч белән тавык үлән арасыннан орлык чүпли, тычкан оясына печән ташый, сыер, бозау, сарык печән кетердәтә,

ӘБИ. Әй, малкайларымның тамагы туйды! Сөте дә, мае да йомыркасы да булыр болай булгач. Бер түгел, ике чиләк сөт савам бүген! (Сыер саварга утыра.)

АЛЫП БАРУЧЫ. Барысы да әйбәт булыр иде дә, тик малай корсагындагы бирән дигән шайтан һич кенә дә тынгылык бирми икән. Малайның авызына кергән ризыкны үзе ашап бетереп бара икән. Малай сөт эчсә - сөтне, аш ашаса – ашны, йомырка ашаса – йомырканың тамчысын да калдырмыйча үзе генә ашап барган. Алай гына түгел, малайга авыз ачарга да ирек бирмәгән, малай булып үзе сөйләшә икән.

Болай яшәү аңа бик тә ошап киткән. Элек үлән ашаганын да оныткан.

КАРТ. Оныгыма әллә нәрсә булды бит әле. Әллә урманда җен алыштырды инде үзен? Ашый-ашый, тәненә ит кунмый.

МАЛАЙ. Ашыйсым килә! Ашыйсым килә!

ӘБИ. Нәрсә пешерим икән? Ярар, алайса, бәрәңге пәрәмәче пешерәм.

МАЛАЙ. Минем бәрәңге пәрәмәче түгел, сыер ите ашыйсым килә.

ӘБИ. Юк, улым, сыерны ярамый. Ул булмаса, без нәрсә ашап яшәрбез? Сөтсез-майсыз калырбыз бит.

МАЛАЙ. Минем сөт-май ашыйсым килми. Минеи сыер итен ашыйсым килә.

ӘБИ. Нишлибез , картым?

КАРТ. Сыер кызганыч , анысы. Тик бердәнбер оныгыбызны интектереп булмас. Үлеп китсә... Әллә дим...

АЛЫП БАРУЧЫ. Аларның шулай сөйләшкәннәрен идән ярыгыннан тычкан ишетеп торган. Ишетүе булган, песидән куркуын да онытып, ишегалдына атылып чыккан.

Ишегалды.

ТЫЧКАН. Сөтлебикә! Сөтлебикә! Кач! Кач! Сине суярга җыеналар!

САРЫК. Суярга? Ни сөйлисең син, тычкан Пүчтәк? Мине – сарыкны суярга була, ә сыерны...

ПЕСИ. Пүчтәк дөрес әйтә. Тотарга дип Пүчтәкне сагалап торганда аларның сөйләшкәннәрен мин дә ишеттем.

САРЫК. Болай булгач, хәлләр чыннан да хөрти!

БОЗАУ. Әнием ! Мин синсез нишләрмен?

СЫЕР. Курыкма, Мумуҗаным, сиңа берни булмас.

ӘТӘЧ. Бирәннең корсагы төпсез аның, сине ашап бетергәч, бозауны, аннан сарыкны, аннан казны, тавыкны. Мине...

САРЫК. Юк, моңа юл куярга ярамый!

ЭТ. Әйдәгез, барыбыз бергә урманга качабыз!

БАРЫСЫ ДА. Качабыз!

АЛЫП БАРУЧЫ. Шулай иткәннәр дә. Киткәннәр болар урманга һәм шулай яши башлаганнар.

Карт белән карчык маллары юкка чыгуына бер көенгән, бер сөенгән. Чөнки аларның берсен дә суясы килмәгән аларның. Тора-бара оныкларына акыл да кермәсме, дип тә уйлаганнар.

Яшиләр, ди тегеләр урманда рәхәтләнеп. Ашыйсылары килсә - үлән, эчәселәре килсә - яннарында гына күл булган.

Шулай көн артыннан көн үткән, җәй уртасы җиткән.

СЫЕР. Безгә хәзер рәхәтен рәхәт тә, кыш турында да уйларга кирәк.

САРЫК. Печән чабарга кирәк., аны киптереп зур кибән куярга кирәк.

СЫЕР. Печәнне чабарга чалгы кирәк. Тик авылга чалгыга кайсыбыз гына кайтса да тотып суюлары бар.

ӘТӘЧ. Кикерикүк! Мине оныттыгыз! Минем чалгым бабайныкыннан бер дә ким түгел!

САРЫК. Мин печәнне әйләндереп торырмын.

ТАВЫК. Ә мин сез эшләгәндә йомырка салырмын да, кояшта пешереп, үзегезне сыйлармын!

ЭТ. Мин сез өйгәнгә көч биреп койрыгымны болгап торырмын.

ПЕСИ. Мин печән тирәсенә тычканнар ояламасын өчен мияулап торырмын.

ТЫЧКАН. Мин сезнең белән кибән янына фил килә башласа, аның борынына кереп кытыклармын.

АЛЫП БАРУЧЫ. Шулай итеп зур кибән койганнар болар һәм кибән уртасында үзләренә кышын яшәргә куыш калдырганнар.

Кыш җиткән. Кыш хәзер аларга куркыныч булмаган. Ашыйсылары килсә сыер, сарык, бозау печән ашаган, әтәч, тавык, казга печәннән коелган орлык җиткән, тавык исә эт белән песигә йомырка салган, тычкан кибәннең иң эченә кергән дә тәмләп печән кимергән. Куркыныч хәбәрне беренче булып ишеттергәне өчен песи дә аны күрмәмешкә салышкан.

Урман. Җәнлекләр.

СЫЕР. Әтәч дус, син анда бер биек агач башына менеп кара әле, яз килгәне күренмиме?

ӘТӘЧ. Карыйбыз аны. Язны мин дә сагындым. (Агач башына менә.) Яз исе еракта-еракта әле, ә менә безнең хуҗабыз белән хуҗабикәбез урман башында гына , безгә таба киләләр!

СЫЕР. Ялгышмыйсыңмы?

ӘТӘЧ. Үзләре! Нәкъ үзләре!

СЫЕР. Качыйк!

ӘТӘЧ. Качарга беркайчан да соң түгел. Суеп ашыйсылары килсә, безне монда шушы көнгә хәтле яшәтерләр идемени? Бар, Акбай, хуҗаларыбыз каршына чык, нинди ният белән йөрүләрен белеп кил.

АКБАЙ. Ваф-ваф! (Хуҗалары каршына чыга.) Ваф-ваф!

ӘБИ, БАБАЙ. Акбаебыз! Безнең бүтән хайваннарыбыз да шушы тирәдә генә булырга тиеш!

АКБАЙ. Ваф-ваф! Бирәнгә суеп ашатырга кирәкме без сезгә?

ӘБИ. Без үзебез аңардан качтык, кыланышына түзәр хәл-чама юк! Оныгыбыз түгел, бирән зәхмәте булды ул!

Хайваннар барысы да яшеренгән җирләреннән чыгып, әби белән бабайны әйләндереп алалар.

КАРТ. Сез монда качып дөрес эшләгәнсез. Без дә шул зәхмәттән качтык. Авызыбыздан өзеп ашата торгач, үзебез коры сөккә калдык. Әйтеп - әйткәнне, сүгеп – сүккәнне, сугып – сукканны аңламый. Без юкта акылга утырмасмы бераз.

СЫЕР. Безнең янда урын җитәрлек. Без сезгә куыш эчендә җылы урын бүлеп бирәбез.

КАЗ. Менә сезгә үзем әзерләгән мендәр. Бик йомшак.

САРЫК. Менә сезгә юрган, үз йонымнан тегелгән.

ТАВЫК. Мин сезгә йомырка салам. (Бер кәрзин йомырка бирә.)

ӘБИ, БАБАЙ. Бик рәхмәт сезгә!

АКБАЙ. Ә мин алай-болай килә башласа, өреп куркытам!

ПЕСИ. Мин тырнакларымны батырам!

ТЫЧКАН. Мин тешлим! Үзем бәләкәй генә булсам да тешләрем үткерләр!

АЛЫП БАРУЧЫ. Алар киткәч исә бирән малайны котырта башлаган.

БИРӘН(малайның корсагын шакый). Хәзер мин синең үзеңне ашыйм! Йә ашарга табасың, йә мин синең үзеңне! Икенең берсен сайла!

АЛЫП БАРУЧЫ. Тик малай үзе кечкенә блса да, акыллы булган шул. Ул бирәннән котылу җаен уйлап кына йөргән һәм тапкан.

МАЛАЙ. Юкны сөйләп адәм көлдермә. Син минем корсагымда, мин синең үзеңне әллә кайчан ашадым инде.

БИРӘН. Юк, мин синең үзеңне ашыйм! Ышанмасаң, бәхәсләшәбез.

МАЛАЙ. Бәхәсләшеп тә , сөйләшеп тә тормыйм. Беренчедән, мин сине чыгармыйм, икернчедән. мин сине ашатмыйм, өченчедән. авызымны бер тапкыр да ачмыйм, син тының бетеп үләсең.(Авызын яба.)

БИРӘН. Уф –аф-уф! Зинһар, чыгар! Үзеңә түгел, нәселеңә дә тимәм.

МАЛАЙ. Ярар, шулай булса гына сине чыгарам!

АЛЫП БАРУЧЫ. Малай бирәнне чыгарган. Тик бирән шунда ук әйткән сүзен онытып урманга йөгергән.

БИРӘН. Башта тавыкны, аннан әтәчне, аннан казны, аннан сарыкны, аннан бозауны һәм иң ахырдан сыерны ашыйм!

АЛЫП БАРУЧЫ. Тик теләге барып чыкмаган. Урманга җитеп, куыш эченә кердем диюе булган, сыер аны мөгезенә эләктереп алган да әллә кая чөеп җибәргән, бирәннең җир өстенә төшкәнче үк йөрәге ярылып үлгән.

Шуннан соң әби, бабай, малай, сыер, бозау, сарык, әтәч, тавык, каз, песи, тычкан бергә дус-тату хәзер дә гомер итәләр, ди.