Акбай белән Йомгак

АЛЫП БАРУЧЫ. Бу вакыйга да бик кызыклы һәм гыйбрәтле.

Акбай белән Йомгак артык дус яшәгәннәр, дип әйтеп булмый. Чөнки Акбай ишегалдында яшәгән, хуҗабикәсенең ихатасын чит-ятлардан саклаган, ул үзенә йөкләнгән вазифаның бик мөһим булуын яхшы аңлаган һәм билгеле инде, моның белән бик тә горурланган. Хуҗабикәнең ихатасын саклагач, Йомгакны да чит-ятлардан саклаган булып чыга бит инде. Шулай булгач, ул Йомгакка койрыгын болгап, ярарга тырышып азапланмаган.

Шундый җаваплы эше булгач, аның бүтән маэмайлар белән уйнарга да вакыты булмаган. Песи баласы белән бигрәк тә. Йомгакка көне буена уен булса да, уеннан туймаган бит. Чөнки аның бөтен эше – ашау, эчү, йоклау һәм уйнау булган.

Бервакыт хуҗа хатынның күршесе кергән дә песиен берничә көнгә генә биреп торуын сораган. Чөнки ул берүзе генә калган һәм төнлә аңа йокларга куркыныч булган. Төне буена идән астындагы тычканнар песи юклыгын белеп алганнар һәм өйдә тычканнар сабантуе үткәрәләр икән. Бер төн түзгән бу, ике төн, өч төн, тычканнар бәйрәм итүдән һич тә туктый белмәгәннәр. Шуннан ул аптырап, күршеләрнең песиен сорарга кергән.

Хуҗа хатын песиен берничә көнгә түгел, ә бөтенләйгә биргән. Үзенең өен сакларга Йомгакны калдырган. “Әнисенә ошаса, бу да бик уңган, бик булган булыр, тычканнарны шылт та иттермәс”, дигән.

Шулай итеп песи баласына да эш чыккан.

Песи баласы курыкса курыккан, тик тычканнарны идән өстенә чыгармаган. Шуннан соң тычканнар кайсы кая качканнар. Өйдә тычкан калмагач, Йомгакка эш беткән. Ул баскычка чыгып, кояшка җылынып йокымсырап ята башлаган. Акбай да оясыннан башын чыгарып, күзләрен елтыратып, аны күзәтә икән.

Бервакыт Акбайның оясына тычкан килеп кергән.

АКБАЙ. Әй, син кем буласың?

ТЫЧКАН. Мин – тычкан!

АКБАЙ. Тычкан? Кем соң ул тычкан?

ТЫЧКАН. Тычканмы?

Бер аягын кискән,

Бер аягын кыскан,

Койрыгын бөккән,

Менә кем ул тычкан!

Җырлап бии.

АКБАЙ. Әй-әй! Тик кенә тора аласыңмы син, юкмы? Миңа өй сакларга комачаулыйсың.

ТЫЧКАН. Син сакламасаң да бик әйбәт саклыйлар аны. Песи өйдән барыбызны да куып чыгарды. Сине дә куган, күрәмсең.

АКБАЙ. Мин өй саклыйм. Сезнең усал песиегез минем өчен чүп кенә.

ТЫЧКАН. Кач, тизрәк кач! Карап торырга гына ул шулай йомшак күренә! Сикерә-сикерә өстеңә ташлансамы? Айга хәтле чөяргә дә күп сорамас. Минем бер улымны үрле-кырлы сикерткән песи бит ул! Өйнең түшәме булмаса, әллә кая сикертә иде, түшәм генә коткарып калды. Монда сезне коткарырга түшәм дә юк!

АКБАЙ. Ташла әле, юк-барны! Беләсең килсә, песинең оямнан атлап та кергәне юк әле.

ТЫЧКАН. Нишләп керсен ул? Синең салкын өеңдә ни калган аңа? Аның кышын өе җылы, җәйге эсседә - өй эчендә җиләс. (Эт оясын карап.) Монда әллә кая сикереп тә булмый. Әйтәм бит, тыштан караганда гына йомшак йомгак кебек ул.

АКБАЙ. Ул йомшак йомгак сезгә нинди начарлык эшләде соң?

ТЫЧКАН. Беребезгә дә тынычлык бирмәде. Башта әнисе, хәзер менә үзе... Беребезне дә калдырмыйча куып бетерде... Гомер иткән җиребездән күченеп китәргә туры килде. Их, мәче түгел, син яшәгән булсаң, без бергә шундый матур итеп яшәгән булыр идек!

АКБАЙ. Мин аны адәм рәтле песи дип торам тагын. Йомшак җәеп катыга утырта торган гадәте барлыгын белмәдем.

ТЫЧКАН. Ул әшәкенең дә әшәкесе. Минем аңардан да усал җәнлек күргәнем булмады. Инде кайларга барыйм икән? Үзем генә булсам, бер хәл иде. Балаларым, йөрәк парәләремне кем саклар, кем яклар? Әтиләре песи белән тигезсез көрәштә корбан булды. Балаларым белән кемгә сыеныйм?

АКБАЙ. Ярар, минем өем сезнеке кебек үк уңайлы түгел түгелен, риза булсагыз, яшәгез, миңа гына комачауламагыз.

ТЫЧКАН. Ой, рәхмәт! Бу яхшылыгыңны гомергә онытмам.

АКБАЙ. Сез тынычлап яшәгез. Минем ояма песи якын килә алмас.

АЛЫП БАРУЧЫ. Тычкан балалары белән Акбай оясынңа яши башлаган. Тычканнарны куып бетергәч, Йомгакка эш калмаган. Ул ары килгән, бире килгән, тик тычканнарның үзләрен түгел, эзләрен дә тапмаган. Тычканнарның үзеннән качканын белмәгән шул ул.

ПЕСИ БАЛАСЫ. Уйнарга тычкан да юк. Хуҗабикәм дә миңа салкын карый башлады. Нишләргә дә белгән юк. Йоклап алыйм булмаса. (Йоклый.)

Хуҗа хатын керә.

ХУҖА ХАТЫН. Бу песи бер дә әнисенә ошамады, бик ялкау булып чыкты. Ашый да йоклый, йоклый да ашый. Уйнарга да иренә. Бар, үз тамагыңны үзең туйдыр. Акылга утыргач, кайтырсың.

АЛЫП БАРУЧЫ. Песи баласы, мескен, урамга чыккан да елап утыра икән. Акбай аны да кызганган.

АКБАЙ. Ник елыйсың?

ПЕСИ БАЛАСЫ. Элек мин өйдә яшәдем. Идән асты тулы тычкан иде, мин аларны куа идем, рәхәтләнеп уйный идем, хуҗам алдына менеп ирәләнә идем. Ул мине бик ярата иде. Өйдә тычканнар беткәч, миңа көн бетте, урамда калдым.

АКБАЙ. Ярар, юкка елама! Кер минем ояма. Бергәләп яшәрбез.

ТЫЧКАН. Ура! Хуҗа хатын песи баласын куды. Без хәзер өйнең үзенә үк күченәбез. Рәхмәти Акбайга! (Песи баласына.) Бик батыр кыланган идең шул!

ПЕСИ БАЛАСЫ. Мин бүтән бер дә алай эшләмәс идем, хуҗабикәм генә өенә кире кайтарсын иде.

АЛЫП БАРУЧЫ. Өйдә песи баласы булмагач, тычканнарның барысы да кире кайткан һәм ду килеп яши башлаган. Идән астына гына түгел, идән өстендә дә чабышып йөргәннәр һәм өйнең астын өскә китергәннәр.

- Песиемне куып ялгышканмын, бер дә ялкау булмаган, әнисе кебек тырыш булган икән. Кире өйгә кайтарырга кирәк, - дигән хуҗа хатын һәм Йомгакны өйгә алып кайткан.

Йомгакның өйдә яшәвен күреп. тычканнар бик кайгырышканнар.

ТЫЧКАННАР. Безгә тагын көн бетите болай булгач! Тагын туган җиребезне ташлап китәргә туры килер инде.

ПЕСИ БАЛАСЫ. Китмәгез, сездән башка эш харап! Сез булмагач, хуҗа хатын мине санга сукмый. Сез идән астында яшәгез, мин сезне куган булырмын, тик тотмам үзегезне. Тик карагыз аны, азып кына китмәгез, юкса кызганып тормам үзегезне.

ТЫЧКАН. Ярар, син әйткәнчә булыр! Син акыллы песи икәнсең!

АЛЫП БАРУЧЫ. Шулай алар килешеп яшәп киткәннәр. Хуҗа хатын да песиеннән бик канәгать булган. Тычканнар да үзләрен тәртипле тотканнар.

* * *

АЛЫП БАРУЧЫ. Песи баласы Йомгак белән тагын әллә никадәр кызык хәлләр булган. Мин сезгә шул ук Акбай белән Йомгак турында тагын бер хәл турыда сөйлим әле.

Тора-бара Акбай белән Йомгак дуслашып ук киткәннәр, бергә йоклаганнар, бергә уйнаганнар, бергә йорт саклаганнар. Әле Акбай Йомгак артыннан, әле Йомгак Акбай артыннан йөгергән.

Кайчакларда Акбай , кайчакларда Йомгак уенның иң кызган чагында йомарланып ала да икенчесенең каршына туп кебек атылып чыга икән. Болай уйнау аларга бик тә ошаган.

Бервакытны хуҗабикәнең Нияз исемле улы бармагын кискән. Ул бармак бик каты шешкән. Малайны хастаханәгә алып киткәннәр.

Табиб Ниязның бармагын карагач, дару сөрткән. Тизрәк төзәлсен өчен эт мамыгыннан бәйләнгән бияләй кияргә кушкан.

АКБАЙ. Аф-аф-аф! Нияз кайчан кайта, нигә Нияз юк? (Ниязны күреп.) Хәлләрең ничек?

НИЯЗ. Миңа эт мамыгыннан бәйләнгән бияләй кияргә куштылар. Минем сарык йоныннан да, кәҗә мамыгыннан да бәйләнгән бияләем бар. Тик менә эт мамыгыннан бәйләнгән бияләй турында гына ишеткәнем юк. Каян алырга инде, ә?

АКБАЙ. Син үзеңнең тугрылыклы дустың Акбай барын оныттыңмы әллә? Минем мамыгымнан да менә дигән йомшак бияләй бәйләп була бит.

НИЯЗ. Синең мамыгыңны алгач, мамыксыз калырсың бит? Бердән – көләрләр, икенчедән – туңарсың.

АКБАЙ. Көлсә соң! Гел көлеп йөрмәсләр әле. Әшесәм әтиеңнең зур бияләен киярмен.

НИЯЗ. Син чыннан да тугрылыклы дус! Рәхмәт сиңа.

АКБАЙ. Син терел генә, менә булыр шул рәхмәт.

АЛЫП БАРУЧЫ. Акбайның мамыгын алып, Ниязга бияләй бәйләгәннәр. Нияз бияләйне кигән һәм бармагы төзәлгән.

Ә Акбайга Ниязның әтисенең бияләе кирәк тә булмаган. Аңа тагын да куерак, тагын да йомшаграк булып йон үскән.

Бервакыт Йомгакның да аягы кысылган. Аның да аягы шешкән. Тик аңа бияләй бәйләп тормаганнар, Нияздан калган бияләйне кигергәннәр. Йомгак бияләй эченә чумган, башы гына күрпенеп калган.

ЙОМГАК. Хәзер минем тәпием генә түгел, бөтен тәнем авыртса да, бияләйнең шифасы тияр, кызганыч, тәпием генә бик авырта! Мияу!

АЛЫП БАРУЧЫ. Шул арада беркем дә сөйми торган усал бер мәче килеп кергән һәм Йомгакны эт дип белеп, аңа ташланган. Йомгак чырыйлап мияулап җибәргән, усал песи аннан куркып, агач башына менеп киткән.

Ул арада ала карга килгән дә , бияләйне күтәреп агач башына алып менгән.

КАРГА. Менә, балаларым, сезгә сакчы эт алып кайттым.

КАРГА БАЛАЛАРЫ. Сакчы эт? Шундый буламыни инде сакчы эт? Кая соң аның канатлары? Кая тәпиләре? Койрыгы да юк! Бу нинди сакчы булсын?

КАРГА. Мин әйткәч, сакчы була инде ул! Аның сезгә тәпие белән койрыгы, канаты нигә кирәк? Ул чагында агач башында сезне саклатып утырырсың менә! Аяксыз, койрыксыз, канатсыз булуы үзе әйбәт әле аның!

КАРГА БАЛАЛАРЫ. Шулаймыни? Ярар, сакласын алайса, без каршы түгел. Әй, сакчы! Безнең сезнең белән уйныйсыбыз килә!

ПЕСИ БАЛАСЫ. Мияу! Мияу!

КАРГА БАЛАЛАРЫ. Бу эт түгел, песи икән! Ул безне тотып ашарга җыенадыр!

КАРГА. Песи? Юк, безгә песи кирәкми. Төлкене тавыклар оясына сакчы итеп куйган шикелле була бит бу!

АЛЫП БАРУЧЫ. Ала карга Йомгакны бияләве белән төртеп төшергән, тик Йомгак җиргә төшеп өлгермәгән, аны Бөркет эләктереп һавага күтәрелгән.

Бу юлы Йомгак элеккедән дә катырак мияулаган.

БӨРКЕТ. Этнең песигә әйләнүе юньлегә булмас, - дигән һәм тагын аска төшереп җибәргән.

Бияләйне җил эләктереп алган да үзе белән очыртып алып киткән һәм кире үзләренең ишегалдына илтеп куйган.

Акбай белән Нияз Йомгакның исән-сау булуын күреп сөенгәннәр, сөенечләреннән бияләй турында да онытканнар.

Ә бияләй туп-туры Акбайның өненә кергән дә аңа менә дигән мендәр булган.

Теге усал песи нишләгән, дисезме? Ул агач башында утырган-утыран да , усаллыгын коеп бетергән. Агач башыннан төшкәндә ул инде шундый ягымлы, шундый тәүфыйклы песигә әверелгән, имеш.