Наян белән Шаян шаяра

АЛЫП БАРУЧЫ. Балалар, сез хәзер әкият тыңларга әзерләндегезме? Аннан соң мендәрләрегезне кабартып йокларга ятарсыз, берсеннән-берсе матур төшләр күрерсез. Мин дә әкият тыңлаганнан соң Шаян белән Наян да матур төшләр күрсен өчен мендәрне кагып күпертим әле.

Каз мендәре кагыйм әле,

Китсен бараз кабарып.

Мамыклары сүрүеннән

Килеп чыксын шаярып.

Казлар әйтә: “Кыйгак-кыйгак,

Каз мамыгы бигрәк йомшак.

Сез йоклагыз мендәрләрдә

Курчакларны коча-коча”.

Мондый мендәрдә йоклагач, бер генә ямьсез төш тә күрмәсләр инде. (Тәрәзәдән карап.) Кая соң үзләре? Әнә, урамда уйныйлар икән. Карда тәгәриләр, ауныйлар. Тышта каз мамыгы кебек эре-эре кар ява түгелме? Казларымны ишегалдына чыгарыйм, алар да карда аунасыннар, чистарсыннар, канатларын кагып җилләнсеннәр.

Чыгып китә. Шаян белән Наян керә.

ШАЯН. Карда шундый аунадым, шундый аунадым! Ауный торгач, кыш бабай кебек ап-ак булдым!

НАЯН. Мин дә ап-ак булдым.

ШАЯН. Кыш бабай кебек кенә түгел, ә чәчәк аткан алмагач кебек булганбыз. Наян – алмагач! Кызык!

НАЯН. Шаян да алмагач булган!

ШАЯН. Алмалары кайчан булыр?

НАЯН. Мирнем алма ашыйсым килә

ШАЯН. Минем дә! (Кар эреп су тамчыларына әйләнә.) Нәрсә бу?

Су тамчылары?

НАЯН. Су? Нишләп су тамчылары булсын? Без бит карда аунадык, суда түгел. Карга төрендек. Тышта кар ява.

ШАЯН ҖЫРЫ.

Ап-ак кар, ап-ак кар,

Кая китте безнең кар.

Кар иде, юк булды,

Калды тик су тамчысы.

ШАЯН(тәрәзәдән карап). Тышта әле дә кар ява. Әйдә, яңадан карда тәгәрибез дә ап-ак булабыз!

НАЯН. Эреми торган кар каян табарга, ә? Минем өйдә, җылыда алмагач кебек балкып утырасым килгән иде.

ШАЯН. Минем дә. (Мендәрне кабарта.) Мендәрдә нәрсә тырпаеп чыккан? Кар түгелме?

НАЯН. Кая-кая? Әллә мендәргә кар тутырганнармы? Юк, кар түгел, каз мамыгы бит ул.

ШАЯН. Каз мамыгы? Белдем! Бу мендәрләр каз мамыгыннан ясалганнар. Эче тулы кар кебек ак, йомшак каз мамыгы! Алар кар кебек эремиләр! Без мендәрне сүтәбез дә мамыкта ауныйбыз һәм алмагачка әвереләбез! Бераздан үзебездә дә алмаш үсә башлар әле, күр дә тор менә!

НАЯН. Чынлап та шулай булыр!

Мендәрнең сүрүен бер почмактан сүтәләр һәм каз мамыкларын чыгаралар.

КАЗ МАМЫКЛАРЫ ҖЫРЫ.

Арттан этмәгез әле,

Яннан төртмәгез әле.

Чират белән чыксагыз да

Урын җитәрлек әле.

ШАЯН. Булды, җитте, тууктагыз. Чыкмагыз. Туктагыз, читкә китмәгез, безнең өскә куныгыз!

АЛЫП БАРУЧЫ. Каз мамыклары исә һаман да мендәр эченнән чыгуларында булганнар. Шулай булмыйча, Шаян белән Наян кебек шаяннар белән аларның да уйныйсы килгән шул. Шаян белән Наян берзаман ап-ак каз кебек булганнар, тик мамыклар сүрү эченнән һаман да чыкканнар да чыкканнар. Берзаман бөтен өй эче мамык белән тулган. Каз мамыклары идәнгә дә төшкәннәр, тәрәзә пыяласына да кунганнар. Шаян белән Наянның исә борын тишекләренә хәтле кергәннәр.

Шаян белән Наян аларны су тамчыларына әйләндереп, үзләрен бик селкеп кенә төшерерләр иде дә, каз мамыклары эремәгәннәр шул.

- Менә ни өчен каз мамыгын сүрүгә тыккач, чит-читләрен тегеп куялар икән, - дип уйлаган Шаян белән Наян. Тик авыз ачып бу турыда әйтергә генә курыкканнар, авызларын ачмалар, мамыклар авыз эченә үк кереп киткәннәр бит.

Хәзер инде тизрәк каз мамыкларын җыеп кире сүрү эченә тыкмакчы булганнар, тик каз мамыклары чикерткә кебек сикереп, аларны үрти башлаганнар.

КАЗ МАМЫКЛАРЫ:

Безнең уйныйсыбыз килә,

Очып йөрисебез килә.

Күбәләктәй карга ияреп

Биеп йөрисебез килә.

- Тотырмыйбыз. Тоттырмыйбыз!

- Безгә монда бик рәхәт!

- Безнең сүрү эчендә ятасыбыз килми!

- Наян һәм Шаян белән уйныйсыбыз килә!

- Безнең дә алмагачлы уйныйсыбыз килә!

- Каз мамыклары берзаман кып-кызыл алмага да әйләнсәләр, иллә дә кызык булыр инде!

АЛЫП БАРУЧЫ. Шаян белән Наян нишләргә дә белмәгәннәр. Ярый әле, мин килеп кердем. (Шаян белән Наянга.) Әбәү, ни булды? Өйдә ябалак-ябалак кар ва. Ишек-тәрәзәләр дә ябык бит. Каян кергәннәр бу кар бөртекләре? Кем эше икән? Ах, менә кем эше икән. Качкан җирегездән тизрәк чыгыгыз әле.

ШАЯН, НАЯН. Без качмадык, без монда гына, качарга уйламыйбыз да!

АЛЫП БАРУЧЫ. Мендәрләремне харап иткәнсез бит! Хәзер үзегезгә каз булып очып китәсегез генә калган. Ай Аллам, каз буласыгыз килдемени соң?

ШАЯН, НАЯН:

- Юк, каз буласыбыз килми.

- Без алмагач кына булмакчы идек.

- Безнең хәзер алмагач та буласыбыз килми.

- Үзебез генә буласыбыз килә.

АЛЫП БАРУЧЫ. Миңа күпме эш ясагансыз! Ягез әле, каз мамыклары! Артык сикерә башласагыз, тәрәзәне ачам да кар бөртекләре янына чыгарам үзегезне! Ятарсыз шунда кар көртләре эчендә туңып!

КАЗ МАМЫКЛАРЫ:

- Безнең салкынга чыгасыбыз килми!

- Безнең җылыда, мендәр эчендә генә ятасыбыз килә!

- Без бүтән алай шаярмыйбыз!

- Әйе, әйе, шаярмыйбыз!

- Хәзер кире урыныбызга керәбез!

АЛЫП БАРУЧЫ. Каз мамыклары берсе дә калмыйча сүрү эченә кергәннәр. (Җеп алып мендәрне тегә.) Тыныгызны да чыгармаслык итеп тегеп куйыйм әле үзегезне.

ШАЯН, НАЯН:

- Без үзебез гаепле, каз мамыклары гаепле түгел иде!

- Без алмагач кебек чәчәккә генә төренмәкче идек!

- Аннан соң алма бирмәкче идек!

- Әкият караучы бүтән балаларны алма белән сыйламакчы идек!

АЛЫП БАРУЧЫ. Каз мамыклары белән шаярырга ярамаганын белдегезме инде?

ШАЯН. НАЯН. Белдек, бик яхшы белдек.

АЛЫП БАРУЧЫ. Менә шулай, балалар, сез йоклый торган мендәрләр эчендәге каз мамыклары әнә нинди шаяннар, наяннар! Сез дә Шаян белән Наян кебек алар белән уйнамакчы булып, шундый хәлгә кала күрмәгез . Югыйсә, тагын әллә нинди хәлләргә очравыгыз бар.

Каз-кыз

АЛЫП БАРУЧЫ. Сезнең барыгызның да әбиләре һәм бабалары бардыр. Алар сезне бик яраталардыр, кызык-кзык әкиятләр сөйлиләрдер, үзегезгә матур оекбашлар бәйлиләрдер, тәмле ризыклар белән сыйлыйлардыр һәм сезне бик тә ярталардыр.

Менә мин сезгә бер әби белән бабай, аларның оныгы белән булган хәлне сөйлим әле. Игътибар белән тыңлагыз, алар сезнең әбиегез белән бабагызга, ә малай үзегезгә ошамаган микән?

Шулай бервакыт аларның ишегалдына кыр казы килеп төшкән. Әби белән бабай моңа бик сөенгән.

Әби, бабай.

ӘБИ. Картым, кара әле, кыр казы түгелме ул?

КАРТ. Каз ! Казның да ниндие әле! Кыр казы!

ӘБИ. Бахыркаем, канатларын имгәткән түгелме?

КАРТ. Менә ни өчен бүтәннәрдән аерылып калган икән ул! Әнә, кыр казлары көтүеннән егылып төшкән ул! Бөтерелеп-бөтерелеп әйләнәләр бәгырькәйләрем!

ӘБИ. Курыкмагыз, без аны әйбәтләп тәрбияләрбез, икенче тапкыр безнең өебез өстеннән үткәндә ул сезнең белән очарлык булып терелер.

КАЗЛАР.

Кыйгак -кыйгак-кыйгак,

Барыр җиребез ерак.

Барып җитим дисәң,

Көчле канат кирәк!

КАЗ.Кыйгак-кыйгак-кыйгак,

Калам сездән елап.

Калмас идем елап

Таза канат кирәк.

КАЗЛАР. Кыйгак-кыйгак! Барыр җиребез бик ерак! Яңадан күрешә алмасак – бәхил бул! Исән булсак – тагын күрешербез! Хуш! Хуш! (Китәләр.)

АЛЫП БАРУЧЫ. Кыр казы әкренләп терелгән. Карт белән карчык аның терелүенә сөенсәләр, очып китәр дип көенгәннәр. Хәзер аларның кыр казын бер дә үзләреннән еракка очырып җибәрәселәре килмәгән.

КАРТ. Очып китәр инде бу, безне ташлап китәр, үзебезне ятим итәр. Әйдә, без аны читкә җибәрмик. Канат очын киссәк, беркая да китә алмас.

КАРЧЫК. Шулай итик, булмаса. Хәзер кайчы алып чыгам.

КАЗ. Сез минем канат очын кисмәгез, мин сезне ташлап беркая да китмәм, бары тик авыл читендәге күлдә йөзәргә генә рөхсәт итегез.

КАРТ. Үземнең дә кулым тартмый иде канатларыңны кисәргә. Тик бер дә читкә җибәрәсе килми бит. Бик яраттык үзеңне. Ярар, китмим дигәч, кисмибез.

КАЗ. Рәхмәт. Бу яхшылыгыгызны гомергә дә онытмам.

АЛЫП БАРУЧЫ. Шуннан соң әби белән бабай каз очып китәр дип курыкмыйча яши башлаганнар. Кыр казы көне буена күлдә йөзгән, күл тирәли очып йөргән.

Карт белән карчыкның шәһәрдән кайткан оныгы булган. Ул да күлдә су коенырга яраткан. Кыр казы күл уртасында йөзгән, ә малай су читендә чупырдаган.

МАЛАЙ. Мин дә тиздән үсәрмен,

Күлне иңләп йөзәрмен.

Казны куып тотармын,

Аны кочып йөзәрмен.

Йөзәм, йөзәм! Күл уртасына керәм! Казны тотам! Тоттым!

АЛЫП БАРУЧЫ. Кар кызы белән икәүләшеп йөзмәкче булган икән, шул чагында әллә каян карчыга килеп чыккан да кыр казын күтәреп алып та киткән. Малай карчыганың аягына ябешкән икән, ул да карчыга белән күккә менеп киткән. Тик карчыга кыр казын күтәреп озак оча алмаган. Аякларына малай ябешкән булгач, ул тиз арыган.

КАРЧЫГА. Аякларымны җибәрсәнә, миңа авыр.

МАЛАЙ. Кыр казы белән икебезне күлгә илтеп куйсаң, җибәрермен.

КАРЧЫГА. Кыр казы минем үземә кирәк.

МАЛАЙ. Ярар, алайса, миңа күктә очуы да бик рәхәт. (Карчыганың каурыйларын йолка.)

Бер каурыең – күлгә төшсен,

Бер каурыең - җилгә очсын.

Бер каурыең – уңга китсен,

Бер каурыең – сулга китсен,

Каз белән мин очып китик,

Бик еракка барып җитик,

Кыр казларын эзләп табыйк.

КАРЧЫГА. Тукта! Бөтенләй канатсыз калдырасың! Илтәм, күлегез белән бергә кадалып китегез!

АЛЫП БАРУЧЫ. Шулай дигән дә ул аларны күл янына кире илтеп куйган.

КАРЧЫГА. Күрсәтермен әле мин сезгә моның өчен күрмәгәнегезне!

МАЛАЙ. Күрсәттерсәләр күрсәтерсең. Хәзер мин күрсәтеп карыйм.

АЛЫП БАРУЧЫ. Малай үзенә карчыга ни күрсәтергә җыенганын көтеп тормаган, кулына таш алып, карчыгага томырган. Карчыга егылып төшкән дә кара еланга әйләнгән.

КАРА ЕЛАН. Аһ син, әшәке малай! Хәзер мин сезне буып үтерәм!

АЛЫП БАРУЧЫ. Тик кара елан үз ниятен тормышка ашыра алмаган, күктән уктай атылып бөркет төшкән һәм еланны күтәреп бик биеккә - болытлар өстенә үк менгән дә аны ычкындырып җибәргән. Елан җиргә бәрелеп кисәкләргә таркалган.

Шуннан соң кыр казы гүзәл кызга, ә бөркет батыр егеткә әверелгән.

ЕГЕТ. Рәхмәт сезгә, әби, бабай , батыр малай, сез безне явыз аждаһа кулыннан коткардыгыз.

ӘБИ. Казлы булдык дигән идек, кызлы булганбыз, хәзер инде аны бездән алып китәрсең микәнни?

КАРТ. Кайгырмыйк әле, карчык, казыбызның кыз булуына сөенергә генә кирәк.

ЕГЕТ. Кайгырма, әби, кайгырма, бабай, кайгырма, малай, беребез кызыгыз, беребез улыгыз, ә сиңа. энекәш, абый белән апа булырбыз.

АЛЫП БАРУЧЫ. Әби белән бабай, аларның оныклары моңа бик тә сөенгәннәр. Шулай булмыйча, кызлы да, абыйлы да, апалы да булып кара әле!