1 1 16 Балалардың жоғарғы жақтын тұрақты бірінші үлкен азу тістің анатомия-морфологиялық ерекшеліктерін тізбектеніз.

Сауыттың шайнау беті ромб тәрізді пішінді, төрт төмпешігі бар- екі ұрттық, екі таңдайлық.Ұрттық төмпешіктер үшкір, таңдайлық- домалақ пішінді. Алдыңғы таңдайлық төмпешікте қосымша төмпешік бар.Көлемі бойыншы алдыңғы төмпешіктер алдыңғыдан үлкен болып келеді. Алдыңғы ұрттық төмпешік айқын бейнеленген. Шайнау бетінде екі жүлгесі бар: алдыңғы және артқы.

Алдыңғы жүлге ұрттың бетінде, қисық бағытта шайнаумен қиылысып, алдыңғы беткей ұшында аяқталады. Бұл жүлге басқа алдыңғы ұрттық төмпешіктерден бөліа тұрады. Артқы жүлге таңдай бетінен басталып, шайнауды қисығынан қиып, артқы беткей ұшында аяқталады, артқы төмпешікті бөліп тұрады.Алдыңғы таңдайлық және артқы ұрттық төмпешіктер жұмырлармен байланысқан. Өте сирек жүлгелермен бөлініп тұрады. Ұрттық беті дөңестелген,аздап дөңестелген қатынастық бетке өтеді. Алдыңғы беті артқыға қарағанда үлкен. Таңдай беті көлемі жағынан ұрттық бетке қарағанда кіші, бірақ дөңес болып келеді. Тісте үш түбір бар: екі ұрттық және бір таңдайлық. Таңдайлық түбір конус тәрізді пішінді және көлемі бойынша ұрттықтан үлкен. Алдыңғы ұрттық түбір артқы ұрттықтан үлкен және артқа қарай майысқан. Артқы ұрттық түбір көлемдері кішкентай және өте тік болып келеді. Тіс жақ сүйегінің оң немесе сол жаққа жататынын анықтайтын барлық үш белгі жақсы бейнеленген.

1.1 17. Балалардың төменгі жақтын тұрақты бірінші үлкен азу тістің анатомия-морфологиялық ерекшеліктерін тізбектеніз.

Төменгі жақ сүйектерінің үшіндегі ең үлкені. Шайнау беті тікбұрышты пішінді, алдыңғы артқы бағытқа керілген. Алдыңғы артқы бөлімі ұрт-тілдікке қарағанда үлкен.Бес төмпешігі бар: үш ұрттық және екі тілдік. Алдыңғы ұрттық төмпешік ең үлкені, арқы ұрттық- кіші боып келеді. Тілдік төмпешіктің басы үшкір, ұрттық тегістелген, домалақтанған. Бойлық фиссура ұрттық төмпешіктерді тілдіктен бөліп тұрады, одан төмпешіктерді бөліп тұратын көлденең жүлгелер тарайды. Ұртты беті томпақталған, тегістелген. Үштен бір бөлігінде тесік бар. Тілдік беті аздап томпақталған. Тіс сауыты тілдік жаққа қарай иілген. Тістің екі түбірі бар: алдыңғы және артқы. Алдыңғы артқы бағытта тығыздалған. Түбірлердің бетінде бойлық жүлгелер бар. Артқы беттің артқы түбірінде жүлгелер болмайды. Бұрыш, сауыт және түбір белгілері жақсы айқындалған.

1.1 18. Балалардың жоғарғы жақтын тұрақты екінші үлкен азу тістің анатомия-морфологиялық ерекшеліктерін тізбектеніз.

Көлемі бойынша жоғарғы жақ сүйегінің бірінші азу тісінен кіші. Тістің анатомиялық құрлымының төрт нұсқасы бар. Пішіні бойынша тіс сауыты бірінші азу тіс сауытына ұқсас болып келеді, көлемі кіші қосымша төмпешігі жоқ. Тіс сауыты ромб пішінді, алдыңғы артқы бағытта өте шығыңқы. Үш төмпешігі бар. Алдыңғы таңдайлық және артқы ұрттық төмпешіктер бірігіп, домалақ пішінді болады. Төмпешіктер бір сызықта орналасады. Сауыт үшбұрышты пішінді, үш төмпешігі бар: екі ұрттық(алдыңғы ұрттық және артқы ұрттық) және бір таңдайлық. Сауыттың бірінші және төртінші пішіндері жиі кездеседі. Тісте көлемі бойынша бірінші кіші азу тіске қарағанда аздап кіші үш түбірі бар. Жиі ұрттық түбірлер бірігіп кетеді, өте сирек жағдайда барлық түбірлер бірігіп кетуі мүмкін.Тіс жақ сүйегінің оң немесе сол жататынын анықтайтын барлық белгілері жақсы бейнеленген.

1.1 19. Балалардың төменгі жақтын тұрақты екінші үлкен азу тістің анатомия-морфологиялық ерекшеліктерін тізбектеніз.

Тіс сауыты квадрат тәрізді пішінді, оның көлемі төменгі жақ сүйегінің бірінші азу тісіне қарағанда біршама кіші болып келеді. Шайнау бетінле төрт төмпешігі бар: айқыш тәрізді жүлгемен бөлініп тұратын екі ұрттық және екі тілдік. Тістің екі түбірі бар: алдыңғы және артқы. Бұрыш, сауыт және түбір белгілері жақсы айқындалған.

1 1 22 Балалардың жоғарғы және төменгі жақтын уақытша орталық күрек тістің шығу, қалыптасу, түбірлерінің сіңісіп кету мерзімдерін тізімденіз.

1 1 23 Балалардың жоғарғы және төменгі жақтын уақытша бүйір күрек тістерінің шығу, қалыптасу, түбірлерінің сіңісіп кету мерзімдерін тізімденіз.

1 1 24 Балалардың жоғарғы және төменгі жақтын уақытша ит тістерінің шығу, қалыптасу, түбірлерінің сіңісіп кету мерзімдерін тізімденіз.

1 1 25 Балалардың жоғарғы және төменгі жақтын уақытша бірінші азу тістерінің шығу, қалыптасу, түбірлерінің сіңісіп кету мерзімдерін тізімденіз.

1 1 26 Балалардың жоғарғы және төменгі жақтын уақытша екінші азу тістерінің шығу, қалыптасу, түбірлерінің сіңісіп кету мерзімдерін тізімденіз.

1 1 27 Балалардың жоғарғы жақтын тұрақты орталық күрек тістерінің шығу, түбірлерінің қалыптасу мерзімдерін тізімденіз.

1 1 28 Балалардың төменгі жақтын тұрақты орталық күрек тістерінің шығу, түбірлерінің қалыптасу мерзімдеріңнтізімденіз

1 1 29 Балалардың жоғарғы жақтын тұрақты бүйір күрек тістерінің шығу, түбірлерінің қалыптасу мерзімдерін тізімденіз.

1 1 30 Балалардың жоғарғы жақтын тұрақты тістерінің ит тістің шығу, түбірлерінің қалыптасу мерзімдерін тізімденіз.

1 1 31 Балалардың төменгі жақтын тұрақты ит тістін

шығу, түбірлерінің қалыптасу мерзімдерің тізімденіз.

1 1 32 Балалардың жоғарғы жақтын тұрақты бірінші премоляр тістің шығу, түбірлерінің қалыптасу мерзімдерін тізімденіз.

1 1 33 Балалардың төменгі жақтын тұрақты бірінші премоляр тістің шығу, түбірлерінің қалыптасу мерзімдерің тізімденіз.

1 1 34 Балалардың жоғарғы жақтын тұрақты екінші премоляр тістің шығу, түбірлерінің қалыптасу мерзімдерің тізімденіз.

1 1 35 Балалардың төменгі жақтын тұрақты екінші премоляр тістің шығу, түбірлерінің қалыптасу мерзімдерің тізімденіз.

1 1 36 Балалардың жоғарғы жақтын тұрақты бірінші моляр тістің шығу, түбірлерінің қалыптасу мерзімдерің тізімденіз.

1 1 37 Балалардың төменгі жақтын тұрақты бірінші моляр тістің шығу, түбірлерінің қалыптасу мерзімдерің тізімденіз.

1.1 38. Балаларда жоғарғы жақтың тұрақты бірінші премоляр тістің шығуы, түбірлерінің қалыптасу мерзімі.

1.1 39. Балаларда төменгі тұрақты 2-ші моляр тістің шығу, түбірлерінің қалыптсау мерзімі.

1.1 40. Балалардың төменгі жақтың тұрақты екінші моляр тістің шығуы, түбірлерінің қалыптасу мерзімі.

1 1 42 Балаларды стоматологиялық қабылдауда тексерудің негізгі әдістерінің жазыныз. Дәрігер ең алдымен толығымен анамнез жинау үшін анасымен және баласымен сенімді қарым –қатынас орнату керек.Дәрігер баламен сенімді қатынас орнату арқылы ауру туралы толығымен анамнез жинай алады және дұрыс диагноз қоя алады

3жасқа дейінгі балалардан өмір анамнезі туралы анасынан сұралады.

Өмір анамнезі 1. Нешінші жүктілік,нешінші бала?

2. Анасында жүктілік қалай (біріншісінде токсикоз болды ма? жүрек айну,құсу,ісіну , гипертония, нефропатия, эклампсия)?

3. Жүкті кезінде тамақтану ерекшеліктері.

4. Босанулар қалай өтті (ұзақтығы, асқынулар)?

5. Бала бірден айғайлады ма? Дауысы қандай болды (қатты немесе

әлсіз )?

6. Туған кездегі бойы мен салмағы

7. Омырауға салғанда , қалай алды, тамақтанудың күні мен уақыты?

8. Жаңа туғандарда салмақ жоғалту болды ма, және қашан салмағы қосылды?

10. Жаңа туғандарда ауру ағымы(интенсивтілігі және сарғаюдың ұзақтығы–анасы мен баласының қан 11. Қай күні және қандай салмақпен бала шығарылды?

12. Баланың физикалық дамуы::бірінші жылы салмақтың қосылуы және бойының өсуі

13. Психикалық дамуы: қашан күлді,анасын тануы ,сөздер айтуы,

Ортада және үйде баланың тәртібі

14. Ұйқысы және оның ұзақтығы

15. Тісі қашан шықты

16.Басынан қандай аурулар өткізді (қашан және қандай), аурудың ағымының ерекшелігі, асқынуы.

17. Туберкулезге қарсы егулер(БЦЖ), полиомиелитке, коклюшқа, дифтериға. Егулерге реакциясы.

18. Туберкулезге жасалған пробасы қашан және рекциясы қандай болды?

19. Инфекциялы науқастармен қарым қатынас болды ма?тобының сәйкестігі, босану жарақаттары, кіндік және терінің аурулары, тыныс жүйелерінің, септикалық аурулар.).

Ауру анамнезі Стационарға түскендегі шағымдары

2. Қашан ауырды?

3. Себебі қандай немен байланыстырады?

4. Аурудың клиникалық көріністері(температура, терлеу, ұйқысы, тәбеті, шөлдеу, әлсіздік, мазасыздық, көңіл күйі және басқасы.)

5. Жүйелер мен ағзалардағы аурудың көріністері

Отбасылық анамнез

1. Ата-анасының жасы

2. Ата-анасының және туған туысқандарының денсаулығы (туберкулез, сифилис, токсоплазмоз, алкоголизм, психикалық, нервтік, эндокринді және аллергиялық аурулары болды ма).

3. Үйде қанша бала олардың денсаулығы

4. Ата-анасының мамандығы,қайда жұмыс істейді

5. Әлеуметтік жағдайы. Сұрастыру (анамнез сұрастыру, жинау) тексеру әдісі ретінде науқастан алынған мәліметтерге (аты-жөні, жасы, туған жері және мекен-жайы) негізделеді. Баланың анамнезін жинау кезінде анасынан жүктілік пен босану ағымының сипаты туралы (яғни, бала өмірінің антенатальды, перинатальды және постнатальды кезеңдері), баланың ерте дамуының ерекшеліктері, қоректендіру түрі, Дәрігердің сұрақтары нақты, науқасқа түсінікті болуы қажет. Дәрігер сұрастыруды науқастың жауаптары әңгімені басқа жаққа ауыстырмайтындай жүргізуі қажет. Науқас дәрігердің оның проблемаларын шешуде қызығушылығын, шынайы көмек көрсету тілегін сезінуі қажет. Стоматолог-дәрігердің жұмысында қателіктер жиі дұрыс жиналмаған анамнезден пайда болады. Бұл науқас өзінің ынтасы бойынша айтқанмен ғана дәрігер шектелетін жағдайларға қатысты.асынан кешірген аурулары, созылмалы патологияның болуы туралы сұрайды.

Бет пен мойынның симметриялылығы

аздап өзгерген немесе қалыпты болуы

мүмкін, бұл жағдайда асимметрия

тұрақты сипатқа ие. Үдей түсетін асимметрия

қабынулы, жарақаттық немесе ісікті

зақымданулар дамыған кезде болуы мүмкін.

Құлақ қалқанында туа пайда болған деформациялар болуы мүмкін, бұл жақ-бет аймағы эмбриогенезінің қалыпты ағымының бұзылуын дәлелді және дәрігерден жақ-бет аймағының толық тексеруін талап етеді.

Теріні қалыпты жағдайда таза ретінде сипаттайды. Оның өзгерістері (құрғауы, қабыршақтануы, қызаруы, қабынулы элементтері) дәрігерге бірқатар соматикалық және стоматологиялық аурулардың болуы туралы ақпарат береді.Жалпы жағдайды бағалау сұрастыру барысында және бақылау тәсілімен жүргізіледі. Науқасқа бір қарағанда оның психоэмоциональды жағдайын (тыныш, қозғалғыш), физикалық дамуын (шын жасына сәйкестігі, артта қалуы, озуы), келбетін (дұрыс, патологиялық), жүрісін (еркін, қиын), дене бітімінің түрін (үйлесімді, гипостеникалық, гиперстеникалық) бағалауға болады. Еріннің қызыл жиегі қалыпты жағдайда таза, біркелкі ылғал. Қызыл жиектің құрғауы және қабыршақтануы ерінді жалау әдеті туралы, тістесудің бұзылысы туралы немесе соматикалық патологияның болуы туралы дәлелдейді.

Мұрынның жағдайы: қалыпты жағдайда мұрын кеңсірігі жіңішке, мұрын кіреберісіне жолдар сопақша немесе дөңгелек. Тұрақты ауызбен дем алу кезінде кең мұрын кеңсірігі және мұрын кіреберісіне саңылау тәрізді жолдар қалыптасады.

Дыбыстарды айту сапасы анамнез жинау кезінде бағалануы мүмкін. Көбінесе 6-7 жасқа таман балада сөйлеу қалыптасқан және таза, дұрыс болып сипатталады. [ш], [з], [с] дыбыстарын айту бұзылысы тілдің бұлшықеттері тонусының бұзылысы туралы дәлелдейді (сондықтан жиі жұтыну патологиясымен қосылады). [р] дыбысын айту ақауы тілдің қысқа үзбесі немесе оның бұлшықеттерінің бұзылған тонусы туралы дәлелдейді. Дыбыстарды айту бұзылыстарын анықтаған кезде баланы логопедке консультацияға жібереді. Самай-төменгі жақ буынының (СТЖБ) жағдайын екі қолдың екінші, үшінші және төртінші саусақтарын құлақ бүртігі алды аймағына қойып және науқасты аузын ашып, жабуын, жақпен жанына қозғалтуын сұрай отыра анықтайды. Қалыпты жағдайда СТЖБ-да қозғалыстар еркін, ауырсынбайды, сықырлау жоқ. СТЖБ патологиясы стоматолог-хирургтың консультациясын талап етеді

Тынысы Қалыпты жағдайда адам мұрынмен тыныс алады, бұл кезде еріндері жымдасқан. Егер қарау барысында науқас ауызбен дем алса, онда тыныс алу қызметінің бұзылысы қаншалықты күрделі екенін анықтау қажет. Егер науқастың кең мұрын кеңсірігі, жіңішке танауы, құрғақ еріндері болса – ауызбен тыныс алу ұзақ уақыт болғанын дәлелдейді және бұл мұрын жолдары өтуінің органикалық бұзылысымен немесе ауызды жауып тұратын бұлшықеттердің әлсіреуімен байланысты. Егер мұрынның формасы және тістесу өзгермеген болса,онда мұрын жолдары өткізгіштігінің уақытша бұзылуы (тұмау) туралы ойлауға болады. Мұрын жолдарының өткізгіштігін тексеру үшін науқасты мұрын кіреберісін кезекпен жаба отырып, жабық ауызбен тыныс алуын сұрайды. Егер мұрынмен тыныс алу мұрын жолдарының нашар өткізгіштігі себебінен қиын болса, онда баланы оториноларингологқа консультацияға жіберу қажет, өйткені мұрынмен тыныс алудың бұзылысы патологиялық тістесудің қалыптасуына әкелуі мүмкін.

Ауыз қуысын қарау стоматологиялық креслада жүргізіледі. Кішкентай балаларды (3 жасқа дейін) ата-аналары қолында ұстап отырады. Науқас креслада отырады немесе жатады, дәрігер науқасқа қарсы немесе креслоның бас жағында тұрады. Ауыз қуысын қарау үшін жақсы жарықтандыру қажет. Ауыз қуысының кіреберісін бір қолдың І және ІІ саусақтарымен жоғарғы ерінді, екінші қолдың ІІ саусағымен төменгі ерінді тарта және ұстай отырып қарайды. Ұртты ІІІ және IV саусақтармен тартады, бұл кезде ІІІ саусақтар тістердің ұрттық беткейлерімен және ауыздың бұрышымен жанасады; ауыздың бұрышын бірінші молярлар деңгейінен асырмай ығыстыруға болады.

1. Ауыз қуысы кілегей қабығын қарау:

· еріннің, ұрттың, таңдайдың кілегей қабығы;

· сілекей бездері шығару жолдарының жағдайы, бөлінісінің сапасы;

· тілдің арқасының кілегей қабығы.

2. Ауыз қуысы кіреберісінің архитектоникасын зерттеу:

· ауыз қуысы кіреберісінің тереңдігі;

· еріннің үзбелері;

· бүйір ұрттық тәждер;

· тілдің үзбесі;

Тексеруді бекіген қызылиектің биіктігін анықтаудан бастайды: ол үшін төменгі ерінді горизонтальды жағдайға дейін тартады және қызылиек емізікшесі негізінен бекіген қызылиектің қозғалмалы кілегей қабыққа өту сызығына дейінгі арақашықтықты өлшейді. Бұл арақашықтық 0,5 см-ден төмен болмауы қажет. төменгі фронтальды тістердің периодонты үшін қаупі болады, оны пластикалық операция көмегімен жоюға болады.

Еріннің үзбелерін ерінді горизонтальды жағдайға дейін тарта отырып қарайды. альвеолярлы өсіндіні жауып тұратын тінге үзбенің (қалыпты жағдайда – тісаралық емізікшеден тыс) қосылу орнын, үзбенің ұзындығы мен қалыңдығын (қалыпты жағдайда – жіңішке, ұзын) анықтайды. Ерінді тартқан кезде қызылиектің орналасуы мен түсі өзгермеуі қажет. Тісаралық емізікшелерге қосылатын қысқа үзбелер тағам қабылдау және сөйлеу кезінде созылады, қызылиектің қанмен қамтамасыз етілуін өзгертеді және оны жарақаттайды, бұл периодонттың патологиялық қайтымсыз өзгерістеріне әкелуі мүмкін. Сүйектысына қосылатын еріннің қалың үзбесі орталық күрек тістер арасында саңылаудың болуын қамтамасыз етеді. Ерін үзбесінің патологиясын анықтаған кезде үзбенің пластикасы немесе тілу туралы сұрақты шешу үшін науқасты стоматолог-хирургқа консультацияға жібереді.· периодонт жағдайын бағалау;

· тістесу жағдайын бағалау;

· тістер жағдайын бағалау.

Ауыз қуысы кіреберісінің архитектоникасын зерттеу.

1 1 43 Балаларды стоматологиялық қабылдауда тексерудің қосымша әдістерінің жазыныз. Қосымша тексеру әдістерәне: температуралық диагностика; электроодонтодиагностика (ЭОД); рентгенологиялық зерттеу; апекслокация;

трансиллюминация; витальды бояу әдіс.

Термодиагностика. 5 градустан 55 градусқа дейінгі аралықтағы температура ұлпасы сау тіске әсер етпейді. Лукомский тіске қыздырылған шайырды басуды ұсынды, егер оның әсері болмаса ұлпаның некрозға ұшырағаны, ал тіс ұзақ ауырса-пульпит, ал егерде ауырғаны тез тарқаса-тіс жегісі бар деп есептеуге болады. Қазіргі кезде тітіргендіргіш ретінде көбінесе суық немесе ыстық су және эфир қолданылып жүр. Шприц арқылы жіберілген судың көмегімен қай тіске әсер еткенін дәл анықтау қиын. Сондықтан суға немесе эфирге матырлылғын тампонды тіске басып көрген тиімді. Бірақ эфирдің күшті тітіркендіргіш екенін естен шығармаған дұрыс. Некрозбен зақымданған тіске тепература арқылы тітіркендіру әсер етпейді.

Электроодонтометрия. Әрбір тінтітіркендіргіштің әсерінен қозады. Тітіркендірудің қоздыруды бастайтын ең аз күшін тітіркендірудің табалдырығы деп атайды. Ауру тістерді тітіркендіру шамасы әр түрлі. Ең тиімдісі электр тоғын қолдану, тоқтың күші мен әсер етудің мөлшері оңай белгіленеді, ол үшін ЭОМ - 3 және ОД – 2 аспаптары қолданылады. Анықтау әдісі қорғасын табақшадан жасалған белсенді электродты аппараттың оң зарядты ұшына қосып науқастың қолына дәке арқылы байлайды. Белсенді электродтың ұшы арқылы құрғақ ауыз қуысындағы пародонттың реакциясы тексеріледі. Сау тістерге 2-6 мкА электр тоғы әсер етеді. электроодонтодиагностика (ЭОД) Тіс ұлпасының электр қозғыштығын анықтау арнайы аппарат көмегімен жүргізіледі.Сау тістің ұлпасы 2-6 мкА шамасындағы токқа тітіркеніп ауыру сезім береді. Ұлпаның қабынуы кезінде бул көрсеткіш әртүрлі деңгейге төмендейді (20 мкА–ден бастап 60 мкА –ге дейін) ЭОД 60 мкА-ден жоғары болса – сауыт ұлпасы өлі еттенгенн.ЭОД 100 мкА-ден асып кетсе – түбір ұлпасы олі еттенген.;

Рентгенологиялық зерттеу- стоматологиялық клиникада көбінесе қолданады:

Ауызішілік жақынфокусты түйіскен (контактная) рентгенография; ортопантомография.

Жасырын (скрытые) тісжегі қуыстарды анықтау;

Түбір өзектерінің өткізгіштігін анықтау;

Түбір өзегінің жұмыс ұзындығын анықтау;

Түбір өзектерінің обтурациялау сапасын бақылау;

Түбір ұшы маңайындағы тіндерінің жағдайын бағалау;

Жақтың сүйек тінінің жағдайын бағалау. Рентгенография дертке шалдыққан, кінәраты бар тістердің іріңдеген тұстарын анық көрсетеді, әр түрлі қатерлі ісіктердің, жарақаттардың, бет маңындағы бөгде денелердің табиғатын тануға мүмкіндік береді. Рентгенографияның көмегімен жоғарғы және төменгі жақтардағы периодонтитті, остиомиелитті, сүйек тінінің бүлінуін, пародонтоздың әр түрлі даму сатыларын көруге болады. Сонымен қатар, рентгенографияның көмегімен пародонтоз ауруының шамасы, тіс зақымдануының түрі мен сипаты, тіс сүйектерінің қалтасы анықталып, ортопедиялық және хирургиялық емдеу шаралары белгіленеді.

Пантомография. Ол объектпен рентген түтігінің бір мезгілдегі қозғалысын түсіруге негізделген. Суретке түсірлген дене өз осьінде вертикаль бағытта айналады, ал рентген қабаты дөңгелене қозғалады. Осы кезде дененің рентген қабығымен бірдей жылдамдықта қозғалған жерлері ғана түсіріледі. Бұл қабаттар анық көрсетіледі, қалған жерлері бұлдырланады. Пантомография шықшыт буындарының дерттерін тануда және тіс пен жақты кеңінен түсіруге қолданады.

Томография жақ сүйегінің әр түрлі кінәраттарын зерттеуде өте бағалы. Томограммаларды тістердің асты-үстінен, жан-жағынан, алды-артынан түсіруге болды. Суреттерді 0,5 – 1 см «адым» арқылы қабат-қабат етіп жасайды. Буындардың қабатын зрттеуді сагиттальдық проекциядан бастаған жөн.

Витальды бояу әді физикалық зерттеу әдістерінің ең біріншісі. Тістің қатты тіндерін бояу әдісі (бояқтар – метилен көгі, Конго қызыл және т.б.). Диагностика кезеңінде – деминерализация ошақтарын анықтау үшін. Емдеу кезеңінде – кариес-детектор – тістің қатты тіндерін егеп-тазалаған кезінде ыдыраған дентинның толық алынғанын тексеру үшін.

1 1 44 Күрделі эфирлер тобына жататын анестетиктердің қасиеті, ерекшеліктерін айтыңыз. Күрделі эфирлер тобыСезімтал нерв талшықтарына (афферентті) жанасқанда ондағы нерв импульсін тоқтататын дәрілерді жергілікті анестетик деп атайды. Олар кейде нерв сабақтарына, яки оны қоршаған тінге енгізілсе тағы бірде ерітінді, май күйінде кілегей қабыққа жағу арқылы әсер етеді.

Хирургиялық стоматологияда көбірек қолданылатын анестетиктер: новокаин, тримекаин, лидокаин, бенкаин және дикаин. Химиялық құрылымы жағынан олар екі топқа бөлінеді. 1. Күрделі эфирлер, 2. Амидтер тобы.

Күрделі эфирлер тобы. Кокаин өте улы болғандықтан қазір қолданылмайды.

Новокаин (пирокаин, аллокаин) күрделі эфирлердің хлорсутекті тұзы. Ол түссіз, иіссіз кристал. Суда (1:1), спиртте (1:8) оңай ериді. Хлорлы натрий изотоник ерітіндісінде (100') 30 минут қайнатып дайындауға болады. Новокаин сілтіде тез гидролизге ұшырайды. Улылығы аз, қолдануға ыңғайлы болғандықтан басқаларына қарағанда новокаин көбірек қолданылады. Инфильтрацияға 0,25-0,5-1,0 процент ерітінділері, жақ пен тіске өткізгіш, инфильтрация анестезиясына 2% ерітінді қолданылады. Терминальды (беткей) анестезияға әсерінің аздығынан қолданылмайды. Құрғақ новокаиннің бірреттік жоғары мөлшері 1 грамм. Ересек адамға бір ретте 1% новокаиннен 75-100 мл, ал 2% ерітіндіден 50 мл артық енгізуге болмайды.

Дикаин (тетракаин) де күрделі эфирдің хлорсутекті тұзы, түссіз, иіссіз, кристалды ұнтақ. Суда, спиртте оңай ериді. Дикаин новокаинге қарағанда 10-15 есе күшті анестетик, соған қарай оның улағыш әсері де соншама рет артық. Кілегей қабықтан оңай өтіп әсер етуі мүмкін, оның 1-3% ерітінділерін терминальды (беткей) анестетик ретінде пайдалануға болатындығының дәлелі. Жоғары улағыштығын ескеріп оны 10 жасқа толмаған балаларға қолдануға, инъекция жасауға болмайды. Бірреттік жоғары мөлшері ересек адамға 0,09 г құрғақ зат (немесе 3% ерітіндіден 3 мл).

1 1 45 Амидтер тобына жататын анестетиктердің қасиеті, ерекшеліктерін айтыңыз. Бұлар күрделі эфир тобымен салыстырғанда ұзағырақ уақыт әсер етеін жаңа анестетиктер.

Лидокаин (ксилокаин, ксикаин, лигнокаин) – бұл да хлорсутекті тұз. Ақшыл-сары кристалды ұнтақ. Суда, спиртте ериді. Дым тартқыш. Жарықта ұзақ тұрса сарғаяды. Ерітіндісін суда (100') 30 минут қайнатып дайындайды. Новокаиннен 2,5 еседей күшті анестетик, әсері ерте басталып ұзақ жалғасады. Улағыштығы аз, 0,5% ерітіндінің улағыштығы новокаинмен тең түссе, 1-2% ерітінділері новокаиннен 40-50% - тей артық. Терминальды өткізгіш және инфильтрация анестезиясына ыңғайлы. Бір операцияға 0,25% ерітіндінің 1000 мл-ден, ал 0,5% 500 мл-ден аспауы керек. Стоматологияда қолданылатын 1-2% ерітіндінің бір рет пайдалануға 50-20 мл-дейі ғана жұмсалады.

Тримекаин (мезокаин) – химиялық құрамы лидокаинге ұқсас. Ақ, сарғыш, ащы ұнтақ. Суда, спиртте жақсы ериді. Оның ерітіндісін хлорлы натрийдің изотоникалық ерітіндісіне (100°) 30 минут қайнатып дайындайды. Апликация ретінде де әсері бар. Улағыштығы дикаиннен 16 есе аз десек те, оның 1% ерітіндісі новокаиннен 1,2-1,6 есе улағыш, тінді тітіркендірмейді. Стоматологияда 1-2% ерітінділері жиі қолданылады. Инфильтрацияға 0,25-0,5% ерітіндісі жарайды. Бір мезгілде 0,25%-800 мл, 0,5%-400 мл 1%-100 мл және 2% ерітіндіден 20 мл дейін енгізуге болады. «Б» тізімінде (дикаин «А» тізімінде) ауыз тығыз жабылған, жарық түспейтін жерде сақталады. Дәріханада даярланған ерітіндіні 2-3 күннен артық сақтауға болмайды. Фармацевтика өндірісінде даярланған ампулаларды қолдану мерзімі көбірек. Ерітінді шартты түрде түссіз, мөлдір болуы керек. Қолдану алдында жаңылыстан сақтану үшін тексеріп көрген абзал. Бұл үшін Лукомскийдің новокаинге арналған сынағын жасауға болады. Сынақ өткізу үшін 2 пробиркаға алып, біреуіне реактив 1:1000 2 мл марганец қышқыл калий құйып, оған 2 мл тексерілетін ерітіндіні құяды. Екінші пробиркаға реактив құйып 1-2 минуттан соң оларды салыстырады. Бірінші пробиркада сарғыш түстің пайда болуы ерітіндінің новокаин екендігін дәлелдейді.

2 1 1 Балалар стоматологиялық бөлмесінің көлемі, қабырғалары, еденіне қойылатын талаптар.

2 1 2 Балалар стоматологиялық бөлмесінің құрал-саймандар жиынтығын тізбектеніз.

2 1 3 Балалар стоматологиялық бөлмесінің эндодонтиялық құрал-саймандар жиынтығын тізбектеніз.

2 1 4 Стоматологияда тістерге арналарға арналған пломбалық материалдарды жазыныз.

2 1 5 Стоматологияда тістерге арналған уақытша пломбалық материалдарды жазыныз.

2 1 6 Балалар стоматологиялық тәжірибесінде қолданатын антисептик ерітінділерді тізімденіз.

2 1 7 Балалар стоматологиялық тәжірибесінде қолданатын емдік төсемдерді тізімденіз.

2 1 8 Балалар стоматологиялық тәжірибесінде қолданатын аралық төсемдер тізімденіз.

2 1 9 Балалар стоматологиялық тәжірибесінде қолданатын композициялық пломбалық материалдарды жазыныз.

2 1 10 Балалар стоматологиялық тәжірибесінде қолданатын пломбалық цементтерді жазыныз.

2 1 11 Тістің қатты тіндерін атап жазыңыз

2 1 12 Тұрақты тістердің халықаралық номенклатура бойынша формуласын жазыңыз

2 1 13 Сүт тістердің халықаралық номенклатура бойынша формуласы жазыңыз

2 1 14 Эмаль құрылымын жазыңыз Кіреуке бейорганикалык (96—99%) және органикалык, (1-4% — нәруыз және су) заттарынан күралған. Нәтижесінде кұрамында көптеген минерадды түздары бар кіреуке ағзаның өте қатты тіні болып табылады. Кіреукенін негізгі кұрылымдык түзілісі диаметрі 4—6 мкм кіреукелік призма. Кіреукелік призма көлденен кескінде аркадо тәрізді пішінді болады. Призмалардын саны бірнеше миллионды күрайды. Әрбір призма әктастанған ультра жіңішке фибриллаларға келеді. Тіс сауытынын әр түрлі бөлімдерінде кіреукелі призмалардын ұзындығы бірдей емес, көп жағдайда кіреуке қабатыньщ көлемінен үлкен болып келеді. Кіреукелі призмалар дентин кіреукелі косылыстан басталып, тіс сауыты бетінде аякталады. Кіреукелі призмалар топталып, 8-тәрізді иілуді түзеді. Нәтижесінде кіреуке шлифында ашық және кою түсті жолақтарының кезектесуін көруге болады (Гунтер—Шрегер жолақтары). Бұл оптикалык біркелкілік емес, ісіреукелі призманы шоғыр-ларының көлденен тілу нәтижесінде және тағы бір бөлімі бойлық бағытта түзіледі. Одан басқа, кіреуке шлифында кисық бағытта сызықтарды көруге болады — Рециус сы-зықтары. Олардьщ түзілуін кіреукенін цикл-дық минералдануымен байланыстырады. Призма арасында кіреуке көлемінін 0,5— 5% кұрайтын призма аралык, зат бар. Призманың негізгі құрылымдық бірлігі болып кристаллды гидроксилапатит [Са10(РО4)6(ОН)2] табылады. Одан баска кіреуке құрамына карбонатапатит, хлорапа-тит, фторапатит, көмірқышкыл кальций, магний және микроэлементтер кіреді. Кіреуке бетінің субмикроско-пиялық кұрылымы. Кіреукелі призмалар аркадо тәрізді пішінді (көлденең кескін) 2000 (Патрикеев В.К., Галюкова А.В., 1973). Кіреукенін сырткы кабатының құрамында көп көлемде фтор, корғасын, цинк, темір және аздап натрий, магний, карбонаттар бар. Кіреукенің призма аралық заты призма сияқты кристалдардан тұрады, бірақ ориентациясымен ерекшеленеді.

талшықтары өтеді. Орталык кабаты жүлдызша тәрізді пішінді өсінді тәрізді жасушалардан, коллаген талшыктарынан, жүйке элементтерінен, кан тамырларынан тұрады.

Ұлпаның орталык қабатының жасушалык элементтері фибробласттармен, гистиоциттермен, плазмалық жасушалардан, лимфоциттер және моноциттер-мен көрінеді. Тамыр бойында адвентициалды жасушалар орналасқан. Қан тамырлары ұлпаға апикалды тесік аркылы өтеді. Осылай пульпарлы артерия және бірнеше жүйке бағаналары өтеді. Қан тамырлары тіс пульпасына, соны-мен катар түбірдің косымша каналдары аркьшы түседі. ¥лпаның сауыттык және түбірлік артериялары өз араларында және периодонт тамырларымен анастомоз кұрады. ¥лпаның тамырлары жоғарғы жак сүйегінін артерияларының тармақтарына ұксас болады, ал жүйкелер — үшкіл жүйкенің тармақталуына ұқсас. ¥лпадағы орталык орналаскан артерияны бір-екі тамыр коршап тұрады. Капиллярлардың қалың торы одонтобласттардын кабатына, капиллярлар тамырға өтеді. ¥лпадағы жүйке талшыктар екі өрім түзеді: миелиндіен тұратын терен, беткей — миелинсіз жүйке талшыктарынан.

Жүйке талшықтарының жұқа ұшылык тармактарын одонтобластты қабат коршайды. Олар дентинді түтікшелердің бастапкы бөліміне өтеді. ¥лпа бірқатар кызмет атқарады:

• пластикалык (одонтобласттармен дентин түзілуіне катысады);

• трофикалық (құрамындағы тамырлардын аркасында дентиннің трофика-

сын камтамасыз етеді);

• сенсорлы (кұрамында жүйке талшыктарыньщ көп мөлшерде болуы);

• қорғаныс және репаративті (үшіншілік дентиннін бөлінуі, тіс тініне әр

түрлі әсерлеріне гуморалды және жасушалык реакцияның дамуы, сонымен

қатар, қабынуда).

2 1 15 Дентин құрылымын жазыңыз. Дентин қүрылымы бойынша сүйек тінінін жуан талшықтарын еске салады, ол дентинді түтіктерден өтіп кетілген негізгі заттан тұрады. Негізгі затының кұрамында мукопротеиндерден тұратын коллагенді фибриллдер және желімделетін аморфты заттары бар. ¥лпа манылык (ішкі) және плащтык (сыртқы) дентиндерін ажыратады. ¥лпа манылық дентинде коллагенді талшықтар тангенциалды орналасып, Эбнер талшыкгары деп аталады, плащтык дентинде талшықтар радиалды және Корфф талшыктары деп аталады. Дентинде жана кабаттар ритмді және ретті жиналады. Дентиннің кабаттар саны бойынша адамның жасын анықтауға болады. Кіреуке мен цемент шека-расында интерглобулярлы дентин бар, ол минераддануы төмен немесе мүлдем минералдануы жок аймактар. Кіреуке шекарасында олар ірі болып келеді. Ден-тин цементті шекара және түбір аймағында олар ұсақ және өте көп, бидайлы Томс кабатын тұзеді. Интерглобулярлы кеңістік дентиннің алмасу үдерістеріне қатысады. Дентиннін негізгі заты көптеген дентинді түтікшелерден тұрады, олардың саны 1 мм2 дентинге 30 000-нан 75 000-ға дейін.

Дентинді түтікшелерде дентинді сүйыктық бар, оның күрамында пульпадан дентинге органикалык және органикалык, емес заттар құрайды. Одан басқа, дентинді түтікшелерде одонтобласттардың ксінділері бар, олар перифериялық ұлпада орналаскан.

2 1 17 Периодонт құрылымын жазыңыз . Периодонт – тістерді қоршап тұрған тіндер жиынтығынан тұратын пародонттың бір бөлігі болып табылады. Периодонт тіс түбірі мен сүйек ұясының қыртысты пластинкасы арасындағы кеңістікте орналасқан біріктіргіш талшықтардың жұқа қабатымен толтырылған дәнекер тінінен тұрады. Периодонттың арқасында тістің жақ сүйегінің басқа элементтерімен байланысы қамтамасыз етіледі. Сол себепті периодонттың басты, негізгі қызметі – байланыс аппараты ретінде тісті сүйек қуысында берік ұстап тұру болып табылады.

Периодонт коллаген талшықтарының жиынтығын құрайды. Бұл талшықтар өзінің ұштарымен бір жағынан тіс түбірі цементіне, екінші жағынан қызыл иектегі тіс ұясына (альвеола) кіреді. Олардың көлденең бағыттары альвеола шетіндегі тұста тістің айналмалы байланысын құрайды. Талшықтар альвеоланы қоршап тұрған сүйек тінінің қалын қабатынан өтіп жанындағы тістерді байланыстырады, сонымен қатар, қоршап тұрған сүйектерге  бекіне отырып, түбірдің жоғарғы жағында қиғаш бағытпен жүреді. Периодонтта коллаген талшықтарынан басқа жұқа эластикалық талшықтар да кездеседі. Бұлар – біріктіргіш талшықтардың қабаттары болып саналады. Периодонттың клеткалық элементтері фибробласт, гистиоцит, остеобласт, цементобласт, бұлтты клеткалардан тұрады.

2 1 18 Цемент құрылымын жазыңыз. Цемент — өзінін құрылымымен дөрекі талшыкты сүйекке ұқсайды, бірақ тамырлары болмауымен өзгешеленеді. Цемент тістін мойнын және түбірін жауып тұрады, бейорганикалық (68—70%) және органикалық (30—32%) заттар-дан тұрады.

Цементтің қалыңцығы бірдей емес: мойын аймағында — 20—50 мкм, ал түбір басында — 100—150 мкм. Цемент жасушасыз (біріншілік) және жасушалы (екіншілік) болып бөлінеді. Біріншілік цемент түбірдін бүйір беттерін жабатын дентинге жакын орналасады. Екіншілік цемент түбірдін үштен бір бөлігінің басын және көп түбірлі тістердің түбірлерінін бифуркациясы аймағын жауып тұрады. Ол жасушасыз цементтін үстінде орналасады, бірак кейде дентинге жакын жанасады. Жасушалық цемент жасушадан (цементоциттерден және цементобластардан) және жасуша аралык заттан тұрады. Цементоциттер ерекше куыста жатады (лакуналарда) және кұрылыс жағынан остеоциттерге ұқсас болып келеді.

Цементобластгар — белсендіжасушалар, цементтін кұрылысшылары, онын жана кабаттарынын салынуына ретті түрде ықпал етеді. Жасушасыз цементтін қалыптасуы барысында олар сыртқа жылжиды, ал жасушалык цементтің дамуы ішінде оралып жүреді. Жасушалык цементгің жасуша аралық заты негізгі заттан және талшыктардан кұралады. Цементтщ талшыктардың әр түрлі бағыты бар.

Олардың үлкен бөлігі радиалды бағытта (Шарпеев талшықтар), бір жағынан радиалды талшыктармен байланысады, ал екінші жағынан — периодонттын талшыктарына өріледі. Талшыктардын бір бөлігі цемент бетіне бойлық параллелді орналасады. Цементтін негізгі кызметтері:

• түбір дентинін закымдайтын әсерлерден сактау;

• тіс аппаратынын калыптасуына қатысу, периодонт талшыктарынын

түбірге және тіс мойнына жабысуын камтамасыз етуіне қатысу;

• репаративті үдерістерге катысу (мысалы, тұбірдін сынуында, пародонтитті

емдегенде).

2 1 19 Тіс ұлпасы құрылымын жазыңыз. Тіс ұлпасы — тіс куысын толтырып тұратын борпылдақ дәнекер тін. Жоғарғы жақ тесіктен ұлпа біртіндеп периодонттын тініне өтеді. ¥лпа жасуша аралык заттан және жасушадан кұралады. Жасуша аралық зат коллагенді және преколлагенді талшыктардан тұрады (пульпада иілгіш талшыктар болмайды) және негізгі заттан тұрады, сілікпе тәрізді консистенциясы болады.

Дәнекер тінінін қүрылымына байланысты сауыттық және түбірлік пульпа-ны ажыратады.

Сауыттық ұтада көп көлемде әр түрлі жасушалық элементтер бар. Кдн тамырларынын торлары және жүйке элементтері жақсы дамыған. Коллагенді талшыктар жұка және ірі шоғырларды түзбейді.

Тубірлік улпа тығыз дәнекер тініне ұксас болып келеді. Жасушалық элемент-тер аз, жуан коллаген талшыктарынын шоғырлары көп. Түбір үлпасы құрылымы бойынша периодонттың дәнекер тініне үксас. ¥лпада үш жасушалық қабатты ажыратады: перифериялык, аралык және орталық.

Перифериялық қабаты жоғары дифференцирленген жасушалардан — одон-тобласттардан тұрады. Ол бірнеше катарға орналасқан көпөсінділі алмүрт тәрізді пішінді жасушалар. Одонтобласттар тістің дамуы барысында, сонымен қатар бүкіл өмір бойы дентин бөліп шығарады. Сондыктан интактты тісте жасы келе оның куысынын кішіреюі байкалады. Одонтобласттың екі өсіндісі бола-ды — орталык және перифериялык (дентинді). Орталық өсінді пульпадан шығып тұрады. Перифериялық өсінді (Томс талшықтары) дентинге еніп, дентинді түтікшелерде орналасады. Өсінділердін үлкен бөлігі дентин-кіреукелі байланыска жетеді, ал кейбіреуі кіреукеге еніп, кіреукелі шоғырларға және пластинкаларға дейін өтеді. Дентинді өсінділер өз жолында тармакталады, онымен барлык каналша аралык дентин камтамасыз етіледі. Одонтобластардын өсінділердін осындай күрылымы алмасу үдерістеріне қатысатынын және ұлпаға тітіркендірудің барлык түрлерін тарататынын куәлайды. Ұлпаның аралық (субодонтобласттық) кабаты көптеген өсінділер — пульпоциттері бар көп мөлшерде ұсак жұлдызша тәрізді пішінді жасушалардың болуын сипаттайды. Бүл жасушалар камбиалды болып келеді. Олар одонто-бласттарды арашалауға және айналуға мүмкіншіліктері бар. Жасуша арасында жетілмеген коллаген

2 1 20 Тістерді препараттауға арналған құрал. Стоматологиялық құрал саймандар қолданылуына байланысты : -науқастарды тексеруге арналған; - тістерді препараттауға арналған ; -пломбалауға арналған; - эндодонтияға арналған болып жіктеледі. Тістерді препараттауға арналған құрал саймандарға: ұштықтар, борлар, тегістегіш құралдар жатады.-науқастарды тексеруге арналған құрал саймандарға:зонд, айна, пинцет. пломбалауға арналған құрал саймандарға:тегістегіш, нығыздағыш, шпатель; - эндодонтияға арналған құрал саймандарға:ұлпа жұлғыш, түбір иенесі, арна толтырғыш; Тістерді препараттауға арналған құрал саймандарғаайналатын кесетін құралдар жатады. Олар: -стоматологиялық ұштықтар; -борлар; - тегістейтін құралдар. Стоматологиялық ұштықтар- эндодонтиялық және кесетін құралдарды орнатып, бормашинадан айналдыруды беруге арналған құрал. Олар тура және бұрыш астында болып, оғанқосымша жарық көзі де орнатылады. Ұштықтардың құрылысы күрделі болып бор машинадағы айналу тездігін борларға береді.

Стоматологиялық борлар – тістің қатты тіндерін препараттауға арналған құрал болып, өзектен және жұмысшы бөлігі басынан тұрады. Бордың жұмысшы бөлігіне қарай шар тәрізді, фиссурлы, цилиндрлі, конус тәрізді, теріс конус тәрізді, дөңгелек, істікті, жалын тәрізді болып бөлінеді. Олардың мөлшері номермен белгіленіп 1-13 мөлшерге дейін болады. Бұрышты ұштықтарға 22мм және 27 мм ұзындықтағы, ал түзу ұштықтара 44 мм борлар шығарылады. Матормен айналдырып жқмыс істейтін бұрышты ұштықтарға арналған борлардың аяғында кертігі болады. Ал турбиналы бормашинсға арналған ұштықтардың барлығы тегіс болады. Борлар төмендегі түрлерге бөлінеді: болаттан жасалған, карбитті, балқытылған қортпадан жасалған, алмаз ұштықтармен бүркелген. Беткейлерді тегістеу үшін арнайы борлпрө финирлерден пайдаланылады. Олар карбитті, алмазды, пластиктен жасалған болады. Сонымен қатар штрипцтерден де қолданылады.

2 1 21 Түбір өзектерін кеңейту үшін қолданылатын құрал В2 (Кеатег В2)Түбірлік каналдын ауызын кеңейтуші тип В2 (жұмысшы бөлік)

Машиналы өзек кеңейтушінің бұл түрі аспаптың жүмыс бөлігіне тура сызыкты жұмыс істеу мүмкіндігі болғанда, түбірлік өзектің ортаңғы және сауыттық бөлігінің үштен бір бөлігін механикалык өндеу үшін колданылады. Хром никелді болаттан жасалған жұмысшы бөлім екі кесу кыры бар спиралды оратылған пластинадан тұрады (3.128-сурет). Қиғаш түбірлік өзектерді өндеуде В2 римерін қолдануға рұксат берілмейді, себебі бүл кезде түбірдің кабырғасынын (перфорация) тесілуі және жалған жолдың пайда болуының мүмкіншілігі жоғары. Аспаптың лезвиясының жоғары кесу қасиеті болғандыктан, ример В2 аспаптың айналу жыддамдығы 800 айн/мин-тан аспауы кажет.

«Егеуқұйрық құйрығы» Рашпиль (ВА5Р). «Егеуқұйрық қүйрығы» рашпилі түбірлік өзектің кабырғаларын коп-сыту үшін арналған, бұл соңғы өзек кеңейткіштер дрильбордың және рашпилдін қолданылуын жеңілдетеді (3.129-сурет). Аспаптың жұмыс бөлігі беті кертікті өткір ұшты тісшелері

бар конус тәрізді стерженнен тұрады. Тісшелердің өлшемі стержень диаметрінің 1/3 -не тең және спиралды орналаскан, бүл аспаптын барлык ұзындығына күштің біркелкі таралуын камтамасыз етеді. «Егеуқұйрык кұйрығы» рашпилін дайындау үшін деформацияларға және үлкен күштердің түсуіне төзімді серіппелі болатты колданады. Дентинді өндеуді аралау козғалыстарымен жүргізедіжәне аспапты езекте аздаған айналмалы бұраулар жасауға болады. Дрильбор түбірлік өзекті кеңейту және қабырғаларын тегістеу үшін, сонымен қатар, тіс ұлпасын алу үшін қажет (3.124-сурет). Өзек ішілік өндеу үдерісі кезінде аспаппен бұрғьшаушы және айналмалы козғалыстар жасаған дүрыс. Жұмыс бөлігінін диаметрі 040 болатьш аспаптар, ережеге сай, квадратты кесілімі бар сым-нан жасалынады, 045 өлшемнен бас-тап үшбұрышты кесілімі бар сымды қолданады. Өңдеудің алғашқы кезеңінде аспаптардың үліы тесіп алу қаупін төмендету үшін кесу қырлары болмайды, толық өлшемді аспаптарда түбірдің апикалды бөлігін өңдеу үшін үтттьт үшкір қырлармен жабдықгалған.

Жонғыш (Ғііе)Рашпиль (жонғыш) түбірлік өзек-терінің қабырғаларын ары кдрай кеңейту және нивелирлеу үшін қызмет етеді; эндодонттық емдеудің хаттамасына сәйкес, рашпиль тү-бірлік өзекті дрильбормен өңдеуден кейін қолданылады (3.125-сурет). Рашпильмен өңдеу бүрғылаушы алдыға-артқа бағытталған козғалыстармен жасалынады. 006—025 өлшемді аспаптар мықтылығы жоғары болу үшін 030 өлшем-нен басталатын тегіс конус тәрізді төбесі бар квадратты кесілімді сымнан жаса-лынады; кұралға иілгіштік касиет беру үшін үш қырлы кесілімі бар төбесі өткірленген дайындамаларды колданады K-Fıle Kep сүргі бұрғысы қыры бір біріне жақын орналасқан,жиынтықта жұмысшы ұзындығы 21,25 21,28мм болатын 21 мм өлшемді аспаптар түрінде шығарылады .Өзекті аспаптарды ілгері кейінді жылжыта отырып қабырға бетіндегі жұмсарған дентинді қыру арқылы кеңейтеді.

K-Flexofile golden meduim-жақсы иілетін өзек кеңейткіш аспап.Басқа кеңейткіш аспаптармен жұмыс істегенде үлкен өлшемді аспаптарға біртіндеп жұмыс істегенде үлкен өлшемді аспаптарға біртіндеп ауысу үшін қолданылады және алты өлшеммен шығарылады.(0,12 0,17 0,22 0,27 0,32 0,37)жұмыс бөлігі ұзындығы:21.25.31мм

K Fıle nıtıflex қисық және тар өзектерді өтуге арналған.Аспап титан-никель құймасынан дайындалған,ұшы доғал,жақсы иілгіш.Стандартқа сай 10 өлшемнен (0.15-0.60)шығарылады.Ұзындығы 21,25,28,31мм.

Hedstroem File-Хедстром сүргі бұрғысы өзек барғыларын тегістеуге арналған.Стандартқа сай 20 өлшемнен(0,08 ден 0,14)шығарылады,ұзындығы 21,25,28,31мм

2 1 22 Тіс қуысын ашу үшін қолданылатын борлар туралы жазыңыз Ротациялык стоматологиялық аспаптарға борлар, фрезалар, дисктер, абразивті бастар, полирлер және арнайы аспаптар жатады, жак-бет аймағынын жұмсақ және катты тіндерін жоғары жылдамдықта өндеу клиникалык және зертханалық тәжірибесінде, сондай-ақ, стоматологиялык кұрылымдар беттерінін кажетті өлшемін, пішінін және рельефін беру үшін қолданады Бор-Тістін катты тіндерін егеу, Фреза -Жазыктыкты егеу, кесу, Диск-Сепарация, жазыктыкты егеу, Абразив -Алдын ала өңцеу, Полир-Соңғы өндеу үшін қолданылады.

Ротациялық аспаптын бойынан стоматологиялык ұштыкқа аспапты бекіту кызметін атқаратын сағасын және жұмыс бөлігін ажыратады Ротациялық аспаптардың жіктелуін халыкаралык стандарт жүйесі — І8О бойынша, келесі топтық белгілер аныктайды:Тұгкасы, Жұмыс бөлігі. Ротациялык аспаптын кұрылымы аспаптын жұмысшы бөлігінін үлкен диаметрі. -құралдын жүмысшы бөлігін жабатын материал түрлері; - саға үзыңдығы және үштыкқа сағамен байланыстыру түрі; -аспаптың жүмысшы бөлігінің пішіні; материалдың абразивтілігі немесе жүмыс бөлігі тармағының тура үлгісі;

Аспаптың жұмыс бөлігін қалыптастыратын материал түрлері Алмастық дән. Стоматологиялық аспаптарды жабу үшін табиғи техникалык, алмастар және ұнтак тәрізді синтетикалык алмасты қолданады. Алмасты дәнді болат дайындығымен байланыстыру үшін металл байламын салу, яғни, гальванизация және пісіру көмегімен безендіріледі. Гальваникалык қүю абразивті грануланьщ жақсы бекітілуін және радиалды соғудың төмендеуі аркасында аспапта прецизиялы жұмысын камтамасыз етеді. Қүйылған затта алмазды дәннің біркелкі енуі қүралдын манызды сипаттамасы бо-лып табылады. Қүйылған затта біркелкі емес енуі кұралдьщ бетіндегі абразивті бөліктерін тез жоғалтады және шөгін-ділермен тығындалады, сол себептен аспаптың жұмыс қабілеті төмендейді. Кесетін нәтижесін жоғарылату үшін, жылу түзілуін төмендету үшін алмаздын бір денгейлі жабындысын қолданады.

Пісіру әдісімен жоғары абразивті кұралдарды өндіреді, тіс техникалык жұмысын істеуге тағайындалған. Байланыстырғыш элементтер ретінде темір марганецті кұйма (керамиканы өңдеуге арналған аспаптар) және бронза (ме-талдарды өндеуге арналған аспаптар) колданады. Кейбір өндірушілер алмас кұралдарды титан нитритімен жабады. Алмас турбоаспаптардың (борлар, фрезалар, дисктер) жұмысшы бөлігінде арықшалар болады, солар аркылы егеу аймағына суық сұйыктык, келеді (су). Арықшаларды оң немесе сол бұрандалы спираль немесе ромб тәрізді кертпе сияқты калыптастырады Дисктердін алмазды жабындылары кұралдың қолдану аймағына және өндейтін беткейдін көлеміне байланысты бір және екі жақты, шеткі және тұтас болуы мүмкін Алмас үгінділерді борларды, фрезаларды және сепарациялық дисктерді; кейбір кезде алмас ұнтақгарды тегістейтін аспаптарға алмас турбоаспаптардьщ (борлар, фрезалар, дисктер) жүжысшы бөлігінде арықшалар болады, солар арқылы егеу аймағына суык сұйыктык келеді (су). Арықшаларды оң немесе сол бұрандалы спираль немесе ромб тәрізді кертпе сияқты қалыптастырады. Дисктердің алмазды жабындылары кұралдың колдану аймағына және өндейтін беткейдін көлеміне байланысты бір және екі жақты, шеткі және тұгасболуы мүмкін Алмас үгінділерді борларды, фрезаларды және сепарациялык дисктерді; кейбір кезде алмас ұнтақтарды тегістейтін аспаптарға абразивті касиет беру үшін косады

Лағылды (рубиновое) дән. Лағылды аспаптар пластмассалы стома-тологиялық бұйымдарды өңдеуді аяқтау үшін ар-налады Элементті бір бірімен қосатын, алмас аспап-тардағы сиякты, металл болып келеді. Лағылды финирлердің артықшылығы: сыртқы беттерінің кызу әсерінің жоқтығы, ол кұрылымдардың бұзылуынсыз пластмассалы протездердің накты коррекция жүргізуге мүмкіндік береді.

Қатты қорытпалы аспаптар. Қатты қорытпалы стоматологиялык бор-ларды және фрезаларды катты заттарды балқыту жолымен, ұнтақтық металлургия әдісімен алады, әсіресе, басқа металдармен (кобальт) байланыстырушы карбид вольфрам-ды. Кесу кырларын қалыптастыру үшін компьютермен баскарылатын алмас фреза басшаларын қолданады, олар құралдьщ жаксы орталыктандырылуын және кесінділердің симметриялы орналасуына жол туындатады. Қатты корытпалы борлардың және фрезалардын ассортименті құралдың екі тобымен кұралады: - экстрималды күшке төзімді толығымен катты күймалы материалданжасалынған қүралдар; -мыктылығы жоғары болаттан жасалынатын кұралдар, жұмыс бөлігі ғана қаттыкорытпалы металдан жасалынады, аз уакытка ғана пайдалануға келеді, бірак шығарылатын өндірісте өте арзан.

Аспаптың тағайындалуына байланысты саны, көлемі және лезвия кесінділерінің геометриясы әр түрлі болуы мүмкін. Ен көп қолданылатын кесінділерінің түрі 3.80-суретте көрсетілген.Қатты құймалы аспаптарды клиникалык, және зертханалык, тәжірибеде тістердің катты тіндерін егеу, керамиканы, ғанышты, пластмассаны, асыл текті металды, титанды және баска қатты материалдарды кесу және тегістеу үшін колданылады. Әр түрлі манипуляция жүргізу үшін аспаптарды таңдау, кесу конфигурация-сына байланысты, сонымен бірге жүмыс бөлігінің кесу санымен анықталады. ¥старасының саны 6-дан 30-ға дейін аспаптар шығарылады; қатқыл етіп өңдеу үшін саны аз кескіштері бар фрезаларды және борларды колданады, соңғы өвдеу үшін материалдың шытынауының алдын алу үшін саны көп кескіштерді кол-данады.

Ішкі суыту жүйесі бар болат борлар. Болаттан жасалған борлар және фрезалар алмазды және кдтты балқитын аспаптармен салыстырғанда мықтылығы аз және қаттылығы жағынан да әлсіздеу қасиетке ие, сондықтан да клиникалық және зертханалык тәжірибеде негізінен жүмсак материалдарды өңдеу үшін қолданылады. Стоматологиялық кабылдауда медициналық болаттан жасалған аспаптарды сүйек тінін егеу үшін, жұмсарған дентинді алу үшін, алынбалы пластмассалы протездерді және ортодонтиялық аппараттарды коррекциялау үшін қолданады; тістехникалык зертханада болат легирленген аспаптар ғаныштьі, пластмассаны кесу үшін және металл конструкцияларды алдын ала тегістеу (шлифовка) үшін колданылады. Сүйек тінінің термиялық кұйігін болдырмау максатында хирургиялық ара-ласуды жүргізу үшін проф. Кігзсһпег ішкі суыту жүйесі бар болат ротациялық аспаптар ұсынылды (3.82-сурет). Осындай кұрылымдағы бор және фрезаларда суыткыш сұйықтық ұштықтан аспаптын денесіне орналаскан арықшаға түседі және жұмысшы бөлімдегі жүйесінен шашыратылады.

Корундты дән. Корунд (А12О3) аспаптарға абразивті косымша косынды ретінде қосьшған, стоматологиялық материалдарды соңғы өндеу үшін арналған (3.83-сурет). Дәннің абразивтілігіне байланысты корундты беті бар құралдар беткейдің аддын ала өңделуі (абразивтер) үшін, сонымен катар сонғы тегістеу, жылтырату үшін де қолданылады (полирлер). Корундты аспаптарда байланыстырғыш және қалпына келтіруші элемент ретінде керамикалык масса колданылады, олар қаттылық денгейі бойынша ажыратылады. Корундты сепарациялык, дисктарға абразивті дәндерді бекіту үшін синтетикалык. шайыр, ал жылтыратқыш құралдарда — иілгіш силиконды байланыстырғыш колданылады. Корундты себуі (насыпка) бар аспаптар металл кұрылымдарын өндеу, амаль-гамадан және қымбат металдарды калпына келтіру үшін, сонымен катар, акрил-ден жасалған бұйымдарды сонғы әрлеу үшін колданылады.

Силикон-карбидті дән. Дәнділік денгейі әр түрлі, жүмысшы бөлімі силикон-карбидті (8іС) болып келетін аспаптар клиникалық және зертханалық тәжірибеде стоматологиялық кұрылымды әрлеу және нивелирлеу үшін абразивтер және полирлер түрінде колданылады (3.84-сурет). Корундты аспаптардағы сиякты силикон-карбидті аспаптарда байланыстырғыш матрикс ретінде керамика, силикон және синтетикалык шайырлар қолданылады, кейбір аспаптарда, сондай-ак жұмсак магнезитті байлам да қолданылады. Силикон-карбидті аспаптарды тіс тіндерін, керамика, металл қүймаларын және акрилді пластмассаларды өңдеу үшін қолдануға болады.

2 1 24 Стоматологиялық зондтың қызметі қандай ? Стоматологиялық зонд сызаттарды, тісжегі куыстарын, түбір өзектерінің сағасын, шешілмейтін ортопедиялық және ортодонтиялык құрылымдарды зерттеу үшін кодданылады (3.23-сурет). Тісжегі қуысының орналасуына және ағымына байланысты тік немесе тік күрек тәрізді, кәдімгі зонд және жұмыс бөлігі иілген зонд, жасанды сауыттардын шеткі тіс сауытымен қабысуын анықтау үшін ілмек тәрізді зонд қолданылады (3.24-сурет).

Тіс-қызыл иек косылысының бұзылуын диагностикалау үшін арнайы градациялык миллиметрлі шкаласы бар түйме тәрізді зондтар қолданылады. Пародонт ауруында қолданылып жүрген жіктелуге байланысты зондтардың жұмыс аймағының көп тұрлілігімен сипатталады. Жұмыс бөліктері орақ тәрізді пародонтологиялық зондтар түбірлердін бір-бірінен ажырау аймағында (фур-кациясы) жүргізілетін жұмыстарға арналған.

2 1 25 Стоматологиялық айнаның қызметі қандай ? Диагностикалык айна ауыз куысын зерттеу үшін көзбен тура карау кезінде көрінбейтін аймақтарды зерттеуге мүмкіндік береді. Қаралу барысында айна жұмсақ тіндерді үстап түру және интраоралды фототүсірілімдер жүргізу үшін қажет. Айна құрылымына айнаның өзі және сабы кіреді (3.16 және 3.18-сурет). Айна құрастырылмайтын (толык, пластмассадан жасалынған), мүмкіндігінше бөлшектерін жеке-жеке зарарсыздандыру кұрастырмалы және ауыстырылатын кұрама бөліктерімен шығарылады.

Стоматологиялык ауруларға диагноз кою үшін әр түрлі пішінді, әр түрлі көлемді және үлкейтетін айналар колданылады (3.19-сурет). Көп жағдайда үлкейтетін кабілеті бар 30%-ға дейін диаметрі — 3 мм-ден 25 мм-ге дейінгі көлемді дөңгелек айналар колданылады. Кейбір айналар жарық бергішпен қамтамасыз етіліп және күрек тістердің сагитталды және вертикалды окклюзиясынын бұзылуын (дизокклюзия) анықтау үшін саптарында миллиметрлі шкала орналастырған.

2 1 26 Стоматологиялық пинцеттің қызметі қандай ? Іскек (пинцет) стоматологиялык карау кезінде ауыз куысынан әр түрлі косалқы және диагностикалық аспаптарды (макта біліктерін, артикуляциялык кағаз және т.б.) енгізу және алып тастау, сонымен катар, тістін қозғалғыштығын аңықтау үшін қолданылады. Кей кезде жүргізіліп отырған ем-шараларда тік және имек іскек қодцанылады (3.20, 3.21-сурет). Заттарды сенімді ұстау үшін іскектердің жүмыс атқаратын жағы алмазды жабындылармен және сызықтармен жабдықгалуы керек, бірак іскектердін көбінде кысып тұратын механизм болады