3) Қазақтардың е.Пугачев бастаған шарауалар көтерілісіне қатысуы

Қазақ шаруаларының ж-е жеке феодалдардың көтеріліске қатысуына түрткі болған жер мәселесі болды.

• 18 ғ 50жж кіші жүздің ханы нұралы қазақ шаруаларының талаптарын ескеріп,1742ж 19 қазандағы Жайық бойында мал жаюға тиім салған патша үкімін жоюды талап етті.

• 1756 ж императрица Елезавета Петровна башқұрттардың көтерілісін басуға көмектескені үшщін қазақтарға жайықтың жағасында мал жаюға уақытша рұқсат ете отырып, Жайықтың оң жағасына көшіп-қонуға тиім салды.

• 18 ғ 60 жж патша үкіметінің Ертістің оң жағасындағы шұрайлы өлкені казак шаруаларына тартып алып беруі, қазақтарға бекіністерге жақындауға тиім салуы халықтың наразылығын туғызды.

Көтеріліс шарпыған жер: Еділ мен Жайық бойы.

Көтеріске қатысқан топтар: Е.Пугачев басқарған 1773-75 жж шаруалар көтерілісіне орыс, башқұрт, татра, Орта ж-е Кіші жүз қазақтары.

К-ң алғышарттары:

• Патша үкіметінің Каспий теңізінің солт-бат-ғы шұрайлы жерлерді орыс помещиктеріне бөліп беруі.

• Петербург билеушілерінің осы аймақты жазалаушы топтармен ойрандауы;

• Жайық бойында патша үкіметінің бекіністерді көптеп салуы.

1770жылға дейін Жайық,Еділ бойындағы қазақтардың мен қалмақтардың қатынасы күрделі болды.

1771жылы 30мыңнан астам қалмақтар бұрынғы Жоңғарияға көшіп кетуі жер тапшылығың бәсендетті.

Кіші жүз қазақтарының көтнрілісі үш кезеңге бөлінді:

1. 1773жылы қыркүйек- 1774жылы наурыз аралығында Пугачев үндеулері Кіші жүзде жиі тарап,қазақтардың көтеріліске стихиялық бағытта таратылуы;

2. 1774 жылы наурыз- 1774жылы күз аралықтарында көтерілістің кең таралуы;

3. 1775жылы қыркүйек- 1776жылы ақпан аралығында көтерілістің басылуы.

Орта жүзді қазақтары көтерілісінің үш кезеңі:

1. 1773жылы қыркүйек – 1774жылы сәуір аралығында Пугачев шабармандарының Орта жүзді аралап,көтеріліске шақыруы;

2. 1774 жылы сәуір-маусым аралықтарында Орта жүз жасақтарының жоғарғы Жайық және Ой беіністері төңірегінде Пугачев күштерін қолдауы ;

3. 1774жылы жазы мен 1776 жылы аралығы Орта жүз қазақтарының Ертіс және Оңтүстік Сібірдегі әскери шептерге қауіп төндіруі.

Кіші жүз қазақтарының шаруалар соғысына қатысуы.

Кіші жүздің ірі ақсүйектері Ералы,Досалы,Айшуақ сұлтандар,Нұралы хан көтерілісті қолдады.

1773жылғы 20 қыркүйекте Пугачев Нұралыға арнайы үндеу жолдады.Нәтижесінде:

Жер мен суды қазақтарға қайтаруға уәде беріп,қазақтарды өзіне тарту мақсатны ұстанды.

1773жылы қарашаның 17-нен 18-не қараған түні Нұралының өкілі Зәбір молда Усиха өзені маңында Пугачевке жолықты.Жайық бекінісін қоршаудағы Пугачевтің сәтсіздігі ханның көмекберуге асықпауына себеп болды.

Пугачев күштерінің Оырнбор әскери шебіне жақындауы,осы өңірде көшіп-қонып жүрген қазақтарды рухтандырды.Қазақ жігіттері Пугачевтің әскерімен бірлесіп шайқасты:

Досалы сұлтан ұлы Сейдалы басқарған топты көмекке жіберді.

Жайық бекінісін қоршауға табан тіресе қатысты.

Кулагин бекінісін алуда басты күш болды.

Орынборды қоршауға 200-ге жуық қазақ қатысты .

1773жылы қарашасында Пугачевтің манифесінде арқа сүйеген қазақтар Жайықтың оң жағасына өтіп,малдарын жайды.

Нұралы хан бастаған ақсүйектер екі жақты бағыт ұстанды:

Көтерілісті пайдаланып,жер тапшылығын жою.

Көтерілістің өршінуінен сескеніп,қазақтарды тәуелділікте ұстау және жеңілсе патша алдында ақталу.

Орынборды қоршаудағы сәтсіздік Пугачев күштерінің Троицк бекінісіне шегінуіне себеп болды.

Орта жүз қазақтарының шаруалар соғысына қатысуы.

Көтеріліс Орта жүзді кеңірек шарпыды.Пугачевтің үндеу-манифесі Көкшетау өңірінде жүрген Абылай ханға жетпеді.Дәуітбай би Пуначевтің үндеуіне қолдау білдіріп,старшындарман бірігіп,көтерілісті қолдайтын шешімге келді.

1773жылы қазақда көтерілісшілер Пресногорьковск бекінісіне,Троицк,Гагарьевск редуттарына шабуылдады.

1774жылы жазда Звнриноголовск бекінісі төңірегінде Пугачев тығылып жүр деген лақап тарады.

1774жылы күзде Сібір мептеріне шабуылдаған қазақтар патша әскерінің қысымымен Сырдария бойына ығысты.

1774жылы күзде қарауыл,кенжеғалы,қыпшақ,керей т.б. рулардан құрылған топтар Пресногорьковск,Петропавл,Верхнеозерный бекіністеріне шабулдады..

Көтеріліс барысы.

1774-1775 жылдары Сібір шегінде орналасқан патша әскері 3500-ге көбейтілді:

1775жылдың соныңда 626адам алынды;

Қосымша 409 жаяу әскер алынды.

1775жылы Пугачев көтерілісі әлсіреді.Суворов бастаған күш Пугаев көтерілісінің басты орталықтарын талқандады.

1776жылы сәуірде генерал Н.А.Рейнсдорп “тыныштық”орнағаны туралы үкіметке хабарлады.Отаршылдық езгіге қарсы ұмтылыс нәтижесіз аяқталды.

Кіші жүзде патша үкіметінің отарлау саясатына қарсы қозғалыстың ірі ошағы қалыптасты.

Көтеріліс басшысы болып Байбақты руынан шыққан Сырым датұлы да қатысқан.

Ол 1775жылы Пугачевтің әскерінде қазақ жасағын басқарған.Қолбасшы А.Суворов граф Панинге жазған хатында (1775ж. 22маусым): “Сырым бастаған қарулы топтар тосыннан келіп шабуылдайды да,тез арада жоқ болады.Оның артынан қуғанмен ешкім жете алмайды” деп батыр сарбаздарын жоғары бағалаған.

1773-1775 жылдардағы көтерілістің тарихи маңызы:

Орыс және қазақ шаруаларын біріктірді.

Сырым Датұлы бастаған көтерілістің шығуын тездетті.

Көтерілістің нәтижесі:

1775жылғы 7 қарашадан сыртқы істер коллегиясының жарлығы бойынша,қысқы уақытта еділ,Каспий теңізі,Ертіс пен Жайықтың оң жағалауы,Ембі,Сағыз өзендері бойындағы жайылымдарды пайдалануға рұқсат етілді.

Патша әкімшілігі Е.Пугачев атны тарихта қалдырмау мақсатымен Жайық өзенін Орал деп өхгертті.

Кейін Орал қаласында Е.И.Пугачевке арналған мұражай ашылды.