4 Билет

1) Қазақстанда «Кіші қазан» идеясын жүзеге асырылуы. Тоталитарлық жүйенің орнауы

Голощекиннің «Кіші Қазан» төңкерісінің бағыты: 1) өлке өнеркәсібін ұсақ және орташа деңгейде дамыту; 2) өлкені шикізат базасы ету. Голощекин бұл идеясын 1927 жылы ұсынып, 1930 жылы VII өлкелік партия конференциясында нақтылады. Саяси бюро мүшелігіне кандидат А. А. Андреев VI Бүкілқазақтық партия конференциясында бұл бағытты қолдайтындығын мәлімдеді. 1925-1933 жылдары Қазақстан өлкелік партия комитетін басқарған Голощекин Қазақстанда «Кіші Қазан» төңкерісін өткізу идеясын ұсынды. Өңін айналдыра дәлелдеген Голощекиннің бұл идеясы Орталықтан да қолдау тапты.»Кіші Қазан»идеясына қарсы республика басшыларының бірі С.Садуақасов өнеркәсіпті шикізат көзіне жақындату,яғни шикізатты сол жерде өңдеп,дайын күйінде өндіру идеясын қорғады.С.Садуақасов индустрияландыруды республиканың экономикалық мүмкіндіктерін , табиғи және адам ресурстарын ескере отырып,барынша тиімді жүргізу қажет екендігін дәлелдеді.20-жылдардың екінші жартысы мен 30-жылдардың бас кезіндегі қазақ ауылы осы жылдары өлкелік партия комитетінің бірінші хатшысы болған Голощекиннің сойқанды әрекеттерінің ауыр зардап шекті.Қазақ даласынды «Кіші Қазан» төңкерісі идеясын ұсынған ол мүмкін ауыр зардаптарды,соның ішінде адам щығынын да заңды құбылыс деп есептеді.Оның бұл идеясына қарсы болғандар Т.Рысқұлов, С.Садуақсов, С.Қожанов, Ж.Мыңбаев ж\е т.б Орталыққа шақырып алынды.,ұлтшыл-уклонистер ретінде айыпталды.Голощекиннің қазақ ауылындағы өктем саясатының кезекті науқаны Қазақстан Орталық Атқару Комитеті мен Халық Комиссарлары Кеесінің 1928жылғы 27 тамыздағы «Аса ірі бай шаруашылықтары мен жартылай феодалдарды тәркілеу ж\е жер аудару туралы» декреті болды.1932 жылы 1928 жылғы 6 млн.509 мың іріқараның 965 мыңы,18млн.566 мың қойдың 1млн.386 мыңы,3млн.616 мың жылқының 710 мыңы.миллионнан астам түйенің 63 мыңы қалды.Отырықшыландыру мен жаппай ұжымдастырудың ауыр қорытындысы 1931-1932 жыладры бүкіл елді жайлаған аштыыа ұшырады.Аштық,індет ж\е т.б жоқшылықтар салдарынан 1931-1932 жылдары толық емес мәләметтер бойынша 2млн.200мың қазақ ,яғни барлық қазақ халқының 49% ж\е 250мыңдай ұлт өкілдері шығынға ұшырады.Кеңестік тоталитарлық жүйенің өктем саясаты мен зорлық-зомбылығы 20-жылдардың соңы мен 30-жылдардың бас кезінде халық нарнзылығын туғызды. Ф. И. Голощекин орнынан алынып, Өлкелік партия комитетінің бірінші хатшысы болып Л. И. Мирзоян сайланды.

2) Қазақстанды күштеп ұжымдастыру саясаты және оның салдары

ЖЭС Ресейде өз нәтижесін берді. 1925 жылы мал саны 40,5 млн – ға жетті. Бұл ұзаққа созылған жоқ. Голошекин ауылды кеңестендіру ұранын таңдап алды. Онда ауылшаруашылығын жаппай ұжымдастыру……міндеті еді. 1918 ж………..және орташалардың бір бөлігіне қарсы соғыс жүрді. Коммунистік партияның 15 съезі ауылшаруашылығын ұжымдастыру бағытын жариялады. Ұжымдастыру 1932 ж. көктемде аяқтау белгіленді. Ұжымдастыру бойынша қатаң жаппай қуғындау территорияға негізделді. Ол дайындықсыз болды. Қыста 1932 жылы ақпанда Шу ауданының аумағында 150 шақырым жердегі 100 деген шаруа жинап 400 киіз үй қала орналастырылды. Асыра сілтеу болмасын аша тұяқ қалмасын деген ұран тасталып, млн – ға жететін малының 98 млны қалды, жер – жерде кедейлер ортасында шаруашылығы орынсыз сотталып және олардың малын жансыз конфискациялау, меншік құқығынан айыру күштеп көшіру орын алды. Колхозға кіргісі келмегендерді жер аударумен қорқытты. 1930 – 32 жж. аштық етек алды. 1930 ж. аштықтан 313 мың астам адам қайтыс болды. 1932 ж. республика қайраткерлері: Ғ. Мүсірепов, М. Ғатаулин, М. Дәулетқалиев, Е. Алтынбаев, Қ. Қуанышев (бесеудің ханы, аштықтың себептері туралы Голошекинге хат жазды. Халық ұжымдарға қарсылығын былай көрсетті). 1. қалалар мен құрылысқа кетті. 2. басқа аймақтарға, тіпті шетелге көшіп кетуі. 3. партия кеңес қызметкерлерін, сот қызметкерлерін өлтіру. 4. өзін - өзі қорғайтын қарулы отрядтар құрды. 5. жалпыхалықтық қарсылық, наразылық туғызды.

6. Көтерілістер шықты. Семей наразылықтың ірі орталығына айналды. Ауылшаруашылықты ұжымдастырудың сталиндік үлгісін жүзеге асыру іс жүзінде жоңғар шапқыншылығы кезіндегі асқан зор апаттың кеңестік нұсқасы болып шықты.

Ұжымдастыру салдары:

Ауылдың ғасырлыа бойы қалыптасқан өмір салтын күйретті;

Қазақ қоғамының әлеуметтік негіз іжойылды;

Ғасырлар бойы көшпелі өркениет жасаған тіректер қиратылды.

3) XY-XYIII ғғ. Қазақ хандығының мемлекеттік және әлеуметтік құрылымы

15-18ғғ. Қазақ хандығының мем-тік құрылысы жеті сатыдан құралды, ауыл-қазақ хандығының ең бірінші қоғамдық ұйымы. Ол туыстас, қандас адамдардан н/е бірнеше отбасынан құралған. Ауылды басқаратын адам ауылбасы д.а. Ол білгір, тәжірибелі, саяси беделге ие ауқатты адам болған. Ата аймақ-жеті атадан қосылатын бірнеше ауылдардан құрылды. Ата аймақты басқаратын адам-ақсақал д.а. Ол жоғарғы мәртебеге ие орта жастағы адам болуы керек. Ру-негізінен 10-15 аймақтан құралған. Басшысы-рубасы д.а. Ол көпті көрген мол тәжірибелі өте білікті білгір адам болды. Арыс-бірнеше рудан құрылды. Оны басқарған адам-би д.а. Бүкіл қауым бидің шешімін орындауға міндетті. Ұлыс-бірнеше арыстан құрылды. Билеушісі-сұлтан. Олар хандар, ақсүйектен құралған. Жүз-бірнеше ұлыстан құралған. Билеушісі-хан д.а. Ол тек қана хандар әулетінен шыққан болуы керек. Хандық-үш жүзден тұрады. Оның әміршісі-қаған(хандардың ханы). Ұлы хандар: Керей-Жәнібек(1456-80ж), Мұрындық(1480-1511ж.), Қасым(1511-1518ж), Мамаш(1518-1523ж.), Тақыр(1523-1533ж), Бұйдаш(1533-1534ж), Қожамахмұд(1534-1535ж), Тоғын(1535-1537ж.), Хақназар(1537-1580ж.), Шығай(1580-82ж.), Тәуекел(1582-98ж.), Есім(1598-1613ж.), Тұрсын(1613-27ж.), Есім(1627-1718ж.), Жәңгір(, Тәуке(, Батыр(1718-26ж.), Болат(1726-30ж.), Әбілмәмбет(1730-71ж.), Абылай(1771-1781ж.).