Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
1178_AZA_1178_STAN_TARIKhY_BILET.docx
Скачиваний:
1
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
316 Кб
Скачать
☆

3) Тұңғыш қазақ ғалымы Шоқан Уәлиханов...........

Шоқан (Мұхаммедқанафия) 1835ж қараша айында Қостанай облысының Құсмұрын бекетінде туған. Әкесі Шыңғыс Уалиханұлы сол жерде аға сұлтан болған. Кейін туған елі-Көкшетауға көшіп келді. Шоқанның балалық шағы Сырымбет тауының баурайында өткен. Ол бес жасында хат таныған. Қазақ мектебінде арабша жазуды және сурет салуды үйренеді. Араб, парсы, ұйғыр тілдерін үйренеді. 1847-53ж. ол Омбыдағы Кадет корпусында оқиды. 1853ж. Кадет корпусын бітіріп, атты әскер корист деген атақ алып шығады. Ол Қырғызстанның батыры «Манас» туралы жырды ел аузынан алғаш рет жазып алды. Ол ғылыми зерттеу жұмыстарын жасауға кіріседі. Алдына мақсат қояды. Мақсаттарының орындалуында оған атақты географ П.П.Семенов, Тянь-Шанский ықпалы зор болады. Ол 22 жасында орыс география қоғамының толық мүшесі б., Семенов, Тянь-Шанский ғылым үшін жұмбақ болып келген Қашқар өлкесіне экспедиция ұйымдастырды. Оған Ш.Уалиханов басшылық жасайды. Бұл ұсынысты генерал-губернатор (Сібір) Гасфорт қолдайды. Шоқан осы ұсынысты қолдап экспедицияны бастап 1858ж. қазанында Қашқарияға саяхат жасайды. Ол саяхат Шоқанның даңқын бүкіл елге жаяды. Бұл саяхаттарда жинаған материалдары арқылы «Алтыншаһар» және Қытайдың Наи-Лу провинциясының шығысындағы алты қаланың жайы атты еңбегі Германияда содан соң Лондонда басылып шықты. Бұл оның тұңғыш еңбегі болды. Осыған байланысты патша өкіметі 1860ж. оған Штаб родмейстер әскери атағын төрт дәрежелі ізгі Владимир ордені және 500 сом күміс ақша берді. 1861ж. ол өкпе ауруымен аурып, өз еліне қайтарылды. 1865ж. сәуірде Алтынемел жотасының етегіндегі Көшен тоғаны деген жерде Тезек сұлтанның ауылында қайтыс болды.

26 Билет

1) ХІХ-ХХ ғғ. бас кезіндегі Қазақстандағы мәдениет пен қоғамдық саяси ой

19 ғ. 2-жартысы орыс ғалымдары Қаз-н жерін зерттей бастады. Көтерілісті орыс ғалымы Семенов Тянь-Шаньский, С.Мушкетов, Радлов өз зерттеулерін ғылымдағы өркендеудегі орыс ғалым-ы қаз-ң тұрмысын, тарихын, мәдениетін, тілін зерттеуде көп жұмыс істеді. Радлов Вильямех, Зернов, Дабрамыслов Украйн ақыны Шевченко Қаз-н жерінде 1868ж. Орынборда Ұйымдасқан еді. Оған патакин Уәлиханов белсене ат салысты. Ол халқымыздың мәденметі мен қоғамдық ой пікірерінің тарихында қазақтың тұңғыш ғалымы аса көрнекті демократ зерттеуші. Қаз-н 19ғ. 61-ж-да мектептің ашылуы аса көрнекті ағартушы, қоғам қайраткері, жаңашыл-педагог Этомгроф ғалым қаз-ң жазба әдебиетінің тілінің негізін салушы Алтынсарин айтыскер ақын қыздар Орынбай. Шөже, Біржан, Жамбыл, Майкөт, Әсет, Сара, Айсұлу, Манат, Балқа т.б. қаз. музыкасын дамытуға үлес қосқандар Құрманғазы,Дәулеткерей,Дина,Ықылас,Тәттімбет. Атақты әншілер – Мұхит, Әсет, Біржан сал, Жаяу Мұса есімдері бүкіл қазақ даласына таратылды. Қазақтың жазба әдебиетінің негізін салушы А.Құнанбаев оның балалары, Ақылбай, Мағауия, оның туысы Көкбай, інісі Шәкәрім. 19ғаяғы 20басы қазақ халқының саяси-мәдени өмірінде жарық жұлдыздай көге түскен әкімші-әміршіл заманның құрбаны болып аттары ұзақ уақыт бойы айтылмай келген адамдар олар А.Байтұрсынов (1873-1938). Жұмабаев(1893-1938ж), Ж.Аймауытов(1889-1931ж), М.Дулатов(1885-1935ж) осы ғалымдардың асыл мұраларымен қазақ халқы кейін танысуға мүмкіндік алды.

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]