6.1. Ажарлауыш білдектердің негізгі түрлері мен белгілері
Металлкескіш білдектер қажақты құралмен дайындамаларды өңдеу үшін ажарлайтын, жылтырататын, жетілдіретін және қайрайтын білдектер тобын құрайды.
Ажарлайтын білдектер өңделетін беттің Ra 1,25...0,02 мкм кедір бұдырлығын қамтамасыз етеді. Ажарлау білдектеріне дайындамалар ең алдымен механикалық және термиялық өңдеуден өтіп, минималды әдібін алу үшін өңдеуге жіберіледі. Дайындаманы ажарлау бетінің пішініне және ажарлау түріне байланысты бөледі: сырты дөңгелек тәрізді пішінді ажарлау үшін дөңгелек ажарлау білдектері (орталандыратын және орталандырылмайтын); іші дөңгелек тәрізді пішінді ажарлау үшін ішкі ажарлау білдектері (орталадыратын және орталандырылмайтын); ажарлау дөңгелегінің шетін және бүйірін өңдеу үшін жазық ажарлау білдектері.
Ажарлау білдектерінің негізгі түрлерінің жалпы көрінісі 6.1 суретте көрсетілген. Қажақты құралмен жұмыс істейтін білдектер моделдері цифрлармен және әріптермен белгіленген. Ажарлау білдектер тобы 3 санымен белгіленген (модельді білдіретін бірінші сан). Екінші сан бәлдек түрін көрсетеді: 1 – дөңгелек ажарлау білдектері; 2 –ішкіажарлау білдектері; 3 – сыдырып – ажарлау; 4 – арнайы ажарлау білдектері; 5 – қаралмаған; 6 – қайрайтын; 7 – жазықажарлау тікбұрышты немесе дөңгелек үстелімен; 8 – ысқылайтын және жылтырататын; 9 – арнайы көпжақты құралмен жұмыс істейтін білдектер. Егер білдек құрылымы жетілдірілген болса, онда олжаңа ұрпаққа жататын білдек, және оның шартты белгісіне әріп енгіземіз (мысалы,3А64). Үшінші сан білдектің негізгі техникалық сипаттамасын көрсетеді.
Сериялы жасылатын білдектерден басқа білдек жасайтын зауыттар арнайы білдектер шығарып, оларға шартты зауыттық нөмір береді – білдектің паспортінде қосымша ақпараттар болады.
Ажарлау білдегінде басты кесу қозғалысы ажарлау дөңгелегінің айналуында. Оның дөңгелеу жылдамдығы (басты кесу қозғалысының жылдамдығы), м/с, V=35…60 м/с, жоғары жылдамдықты ажарлауда V=80...120 м/с.
6.5. Бұрғылау білдектерінде өңдеу технологиясы және әбзел.
Бұрғылау білдектерінде тек бұрғылап қана қоймай, сонымен қатар саңылауларды ары қарай өңдейтін технологиялық операцияларда орындауға болады. Қазіргі уақытта бұрғылау білдектерінде келесі жұмыстарды жүзеге асыруға болады:
Өтпелі және тұйық саңылауларды бұрғылау (6.9, а - сурет);
Саңылауды үлкен диаметрге қайта бұрғылау (6.9, б - сурет);
Саңылауды жоғары квалитетпен және жоғары кедір – бұдырлық параметрімен алу үшін үңгілеу(6.9, в - сурет);
Бұрғыланған саңылау негізінде бұранда және бұрама бастиектеріне арналған жазық түпті ұяны үңгіштеу(6.9, г - сурет);
Сурет 6.9. Бұрғылау білдектерінде орындалатын жұмыстар:
а- бұрғылау; б – қайта бұрғылау; в – үңгілеу; г – үңгіштеу; д – ұңғылау; е – жаю; ж – ішкі бұрандаларды кесу; з – бүйірлерді тіліктеу (ұң жоңғылау)
Өңделетін беттің жоғары ділдігін және жоғары кедір бұдырлығын қамтамасыз ететін цилиндрлі және конусты саңылауларды ұңғылау (6.9, д - сурет);
Тығыз және тегіс саңылау бетін және де кедір – бұдырлығы Ra 0,63...0,8 мкм алу үшін шынықтырылған болаттан жасалған шығыршықты немесе шарикті арнайы құрал – біліктермен жаю (6.9, е - сурет);
Бұрандаойғыштармен ішкі бұрандаларды кесу (6.9, ж - сурет);
Саңылау осіне перпендикуляр тегіс бетті алу үшін сыртқы және ішкі құйылмалардың бүйірлерін тіліктеу (ұң жоңғылау)(6.9, з - сурет);
Бұрғылау білдектерінің технологиялық мүмкіндіктері жоғарыда айтылған жұмыстармен шектелмейді.Оларда қуыс тойтармаларды шырқ айналдырып, көп жақты саңылауларды өңдеуге және басқа операцияларды орындауға болады.
Бұрғылау білдектерінде саңылауларды әр түрлі кесуші құралдармен өңдейді: бұрғылармен, үңгуіштермен, үңгішпен, ұңғылағыштармен, кескіштермен және бұрандаойғыштармен.
Бұрғылау білдектерінде саңылауды өңдеуге арналған құралдардың жіктелуі және олардың кесу режімдері 2 – бөлімінде нақты келтірілген.
Бұрғыны, ұңғылағышты, үңгішті және басқа да кесуші құралдарды бұрғылау білдегінің айналдырығына бекіту үшін келесі қосалқы құралдарды қолданады: өтпелі бұрғылау төлкесі; бұрғылау қысқысы, құрадл біліктер және т.б.
Өтпелі конусты төлкелер құралдың артқы ілмегінің конусының нөмеріне сәйкс келмеген жағдайда конусты артқы ілмекті кесуші құралды бекіту үшін қызмет етеді. Мысалы, жону – бұрамакескіш бідектерінде ( 4 – бөлімін қараңыз).
Өтпелі төлкелердің ішкі және сыртқы беттерін МСТ 8522 – 70 бойынша 0 – ден 6 – ға дейінгі жеті санды Морзе конусымен орындайды. Төлкені бұрғымен бірге білдек айналдырығының конусты ұясына орналастырады.Егербір төлке жеіспесе, онда бірінші өтпелі төлкелерді қолданады.
Бұрғылау қысқылары диаметрі 20 мм –ге дейінгі цилиндрлі артқы ілмекті кесуші құралды бекіту үшін қолданылады.
Үш жұдырықшалы бұрғылау қысқыларда құралдар кілттермен бекітіеді (6.10, а - сурет).Қысқы тұрқысының ішінде (6.10, б - сурет) сомынмен2 біріккен бұрандасы бар үш жұдырықша 1 көлбей орналасқан. Құрсаманы 3 қысқы тұрқысының саңылауында орналасқан арнайы кілтпен 4 айналдырады. Құрсаманың сағат тілімен айналуы кезінде онымен бірге сомын да айналады.
6.10 – сурет. Цилиндрлі артқы ілмекті бұрғыларды бекітуге арналған бұрғылау қысқылары:
а- дайындаманы қысуға арналған кілті бар қысқының жалпы түрі; б – қысқы құрылғысы: 1 – жұдырықшалыр; 2 – сомын; 3 – құрсама; 4 – кілт.
Қысқыш жұдырықшалар төмен түсе отырып біртіндеп жақындайды және бұрғының немесе басқа кесуші құралдың йилиндрлі артқы ілмегін қысады. Құрсаманың сағат тіліне қарсы айналуы кезінде жұдырықшалар жоғары көтеріле отырып алшақтайды және қысылған құралды босатады.
Екі жұдырықшалы брғылау қысқыларында құралдың артқы ілмегін екі жұдырықшаны тұрқының Т – тәрізді ойықтарына жылжыта отырып бекітеді. Бұл жұдырырықшаларды оң жіне сол бұрандалары бар бұрама көмегімен жақындатады және ажыратады.
Аз диаметрі цилиндрлі артқы ілмекті бұрңыларды қысу үшін көбінесе цангілі қысқылар қолданылады.
Жылдамауысымды бұрғылау қысқыларын бұрғылау білдектерінде жұмыс жасау кезіндегі қосалқы уақытты қысқарту үшін қолданады. Олар білдекті өшірмей кесуші құралды ауыстыруға мүмкіндік береді. Осындай конуты артқы ілмекті кесуші құралды бекітуге арналған қысқылардың бірі 6.11, а – суретте көрсетілген. Цилиндрлі артқы ілмекті бұрғыны қысқының конусты саңылауына 6 бекіту үшін өтпелі конусты кескіш төлкені орнатады (6.1, б - сурет). Соңғы уақыттарда сериялы және жаппай өндірісте диаметрі 10 мм – ге дейінгі цилиндрлі артқы ілмекті бұрғыларды бекіту үшін осындай төлкелер кеңінен қолданылады. Бұрғылау білдегінің айналдырығына орнатылған бұл төлке бұрғының қатаң бекітілуін қамтамасыз етеді.
Өздігінен орнығатын бұрғылау қысқылары саңылауды алдын ала бұрғылап өңдеу кезінде қолданылады. Қысқылар кесуші құралды өңделетін саңылау осі бойынша орталықтандыруға мүмкіндік береді.
Қорғағыш қысқылары бұрғылау білдектерінде бұранданы кесу кезінде бұрандаойғышты бекіту үшін қызмет етеді.
Мұндай қысқыларды қолдану кесілетін бұранданың сапасын көтереді және бұрандаойғышты сынудан қорғайды (6.12 - сурет)
Еркін отырған жиекқұрсау 7 жетекші жұдырықшалы жарты жалғастырғыш 5 жетектегі жалғастырғыштарға 2 және 4 серіппемен 6 қысылады. Жартыжалғастырғыштың 4 бүйірінде орналасқан жұдырықшалар 3 2 – ші және 5 –ші жалғастырғыштардың ойысына кіреді де оларды қозғалысқа әкеледі. Жартыжалғастырғыштың саңылауының 2 және 4 бұранда кесілуінің аяқталуымен бірге бұрандаойғыштың да айналуы аяқталуымен бірге бұрандаойғыштың да айналуы аяқталады, ал жартыжалғастырғыш 5 2 – ші және 4 –ші жартыжалғастырғыштардың ілінісінен шығып айнауын жалғастыра отырып сырғанай бастайды.
