Lingvopoetika

Bul qosıq qatarlarında ústem klass wákilleriniń xalıqtıń mápin oylamaytuǵını

«óńkey sayaqlardı» murap qılıp qoyǵannan keyin xalıq suwsız, egissiz, azıqsız qalǵanlıǵın kórsetip olarǵa degen xalıqtıń jek kóriwshiligin «óńkey sayaq» sózi arqalı jáne de tereńlestirip kórsetken.

«Kórindi» qosıǵında:

Men nalıyman zamanım tur tarılıp,

Jarımadım islesekte sarılıp,

Jermenler joǵalsa qarnı jarılıp, Degen tilek doslarımda kórindi/B/

-dep jazadı. Bul mısaldaǵı «jermen» sózi de awız eki sóylew tiliniń elementi bolıp, Berdaq sol XIX ásirdiń ekinshi yarımında ash-jalańash xalıqtı ezip, tamaǵın tawıp ishiwge zar bolıp otırǵan xalıqqa ayawsız salıqlar salıp, sonıń esabınan bayıp jaqsı turmısta jasap atırǵan ústem topar wákillerin xalıqtıń tili menen «jermenler» dep ataydı, qosıqtıń emoсionallıq tásirliligi kúsheygen.

Súwretlep atırǵan qaharmannıń dúnyaǵa kózqarasınıń, oylawın, ózin qorshaǵan ortalıqqa degen kózqarastıń ózgesheligin, qabıllaw qábiletin bildiriw ushın shayır xalıqtıń awızeki sóylew tilinen sheberpaydalanadı:

Sonda bir juwan qarını, Almaq ushın ol arını, Bir urdı soqır ǵarrını, Qız abaysız turıp edi/B/.

Haramtamaq, saray hámeldarlarınıń xalıqtan jıynaǵan salıqlarınıń esabınan salqın sarayda semirip, tek xalıqqa qısım jasaytuǵının, oǵan degen tereń jek kóriwshilikti sezdiriw ushın joqarıdaǵı mısalda «juwan qarın» sózi jumsalǵan.

Mısallar:

Ájiniyaz xalıq awızeki sóylew tili elementlerinen sheberlik penen orınlı paydalanadı. Máselen, shayırdıń «Qoraz kempirge» qosıǵında:

Kempir bolsa hám qıltıńlap qızday,

102

Ne bir sózleri bar ap-ashshı duzday, Jıldan-jılǵa óner ashıp baratır, Burınǵı islegen gúnası azday /Á/.

Shayır joqarıdaǵı qosıq qatarlarında Qoraz kempirdiń kelbetin, xarakterin, onıń psixologiyasın anıq, tásirli etip kórsetiw ushın qıltıńlap awızeki sóylew tiliniń birliklerinen sheberlik penen orınlıpaydalanǵanın kóremiz.

Shayırdıń sheberligi xalıqtıń tilindegi emoсionallıq tásirliligi kúshli sózlerdi tek tańlap alıp qollanıwında emes, al zat hám qubılıstıń belgisin ańlatatuǵın xalıqtıń tilinde onsha jiyi qollanbaytuǵın ayırım sózlerdi óz ornında qollanıw arqalı oqıwshınıń yadında uzaqsaqlanatuǵın obrazlardı payda etedi. Máselen:

Xojam iserseń, keberseń, Óz dáwletińe teberseń,

Eshek pishpege sheberseń,

Eshek súnnet etken xojam /B/.

Qaraqalpaq turmısı ushın «eshek pishiw, eshekti súnnet etiw» jat ersi qılıq. Shayır óziniń «Xojam» qosıǵında Dáwkempirge tarı ekken Seytkamal degen xojanıń eginine túsken esheklerge islegen ersi qılıǵın áshkaralaw ushın bul sózlerdi sheberlik penen qollanǵan. Shayır stilistikalıq jaqtan neytral bolıp kórinetuǵın sózdi qollanadı. Xalıqtıń túsiniwi ushın barınsha ápiwayı tilde bayanlaydı, biraq sonıń menen birge bayanlanıp atırǵan waqıyanıń ulıwma kompleksinde ájayıp, tereń mánili, haqıyqıy kórkemlikke erisedi.

b) Vulgarizmler

Berdaqtıń dóretpeleriniń sózlik quramında awızeki sóylew tilinde ushırasatuǵın, biraq ádebiy tildiń normalarına qarama-qarsı keletuǵın vulgarizmlar yaǵnıy mádeniyatsız (sógis, ǵarǵıs) hám turpayı sózler az sanda ushırasadı. Bunday sózlerde kemsitiwshilik, jek kóriwshilik hám

103

turpayı máni boladı1. Shayırdıń dóretpelerinde jumsalǵan vulgarizmler tiykarınan

úsh túrde ushırasadı:

a) Adamlardıń minez qulqındaǵı kemshiligin bildiretuǵın vulgarizmler. Shayırdıń «Aqmaq patsha» poemasında: Birden baslap buzıq jolın, Sulıw qızǵa saldı qolın/B/, Haslı buzıq sózdi bilmes, Násiyatqa kóńil bermes /Á/ – degen qatarlar bar. Bul mısaldaǵı «buzıq» sózi buzılǵan, mádeniyatsız adamnıń jabayılarsha is háreketin ańlatıp, xalqımızdıń oǵan degen jek kóriwshiligin sáwlelendirgen. Shayır

«Bolmadı» qosıǵında: Xoja-seyit «burıq» boldı, Yaqshı niyetiy bolmadı/B/ – dep jazadı. Bul mısaldaǵı «burıq» sózi de xoja hám seyitlerdiń de duwrı joldan júrmegenligin kórsetedi.

b) Adamnıń sırtqı kórinisindegi kemshiliklerdi ańlatatuǵın vulgarizmler: Anaw júrgen Pirim sholaq, etip júr ol jalaq-julaq/B/; Arba aydaǵan Qosımbet taz, eserlikte aqılı az/B/; Molla tóre, Piret sarı, Sárdar bolǵan biyiń seniń/B/; Baqırsa da esitpegen, Eset gereń ákeń seniń/B/; Asıp Qutlımurat gereńdi, Óltirdiler

Ernazar biy/B/.

Shayır «Salıq» qosıǵında Pirim sholaq degen salıqshıǵa, «Altı qız» qosıǵında altı qızdıń ólimine sebepshi bolǵan Qosımbetke, «Ádil qalmaq» qosıǵında oǵan degen jek kóriwshiligin ańlatıw ushın ákesiniń kemshiligin aytıw arqalı, «Ernazar biy» poemasında Qutlımuratqa degen oqıwshıda jek kóriwshilik sezimlerin oyatıw ushın olardıń sırtqı kórinisindegi kemshiliklerdi ańlatatuǵın sózlerdi qollanıp, máni ótkirligine hám qosıqtıń tásirliligine erisken.

Sógis hám ǵarǵıs sózler

Berdaq dóretpelerinde unamsız qahramanlarǵa degen jek kóriwshilikti jáne de ótkirlestirilip kórsetiw ushın jumsalǵan sógis hám ǵarǵıs sózler az sanda bolsa da ushırasadı: Moynı sıńǵır, saǵan iymes, Kóp semirip shoshqa bolma/B/; Qırqılsın bul qızıl tiliń, Tezirek

1 Berdimuratov E. Házirgi qaraqalpaq tili. Leksikologiya. -N.: Bilim. 1994. -B.92.

104

qarap bolsın kúniń/B/; Joldı bosat, aljıǵan qart/B/; Nálet bolsın, aqmaq patsha, Óz qızın alar bolar ma?/B/; Sayańdı mennen awlaq sal, Beti qara bolǵan atam/B/; Gápine qara bátshaǵar/B/.

Bul mısallardaǵı «moynı sıńǵır, qızıl tili qırqılsın, aljıǵan, nálet bolsın, beti qara, bátshaǵar» sózleri arqalı shayır ayırım adamlardıń ersi, unamsız qılıqların súwretley otırıp oqıwshıda oǵan degen jek kóriwshilikti oyatıw ushın qaharmanlardıń tili yamasa lirikalıq qaharman tilinen aytadı. «Beti qara» degen ǵarǵıs «Ráwshan» poemasınıń baslı qaharmanı Ráwshan degen qızdıń, «qızıl tiliń qırqılsın» degen ǵarǵıs usı poemadaǵı jawshı bolıp kelgen hám usı jawshılıq óziniń basına jetken Mırzamurattıń tilinen berilgen. Shayır bul ǵarǵıs sózlerdi qaharmanlardıń tili arqalı qollanıp olardıń hár biriniń ishki dúnyasın, qaharman xarakterin ashıp beriwge eerisken. Qaharmannıń tilinde qollanǵan sózlerge qarapaq adamlardıń qaysısınıń qanday adam ekenligin tuwralı maǵlıwmat alıwǵa boladı.

«Nálet bolsın» degen ǵarǵıs lirikalıq qaharmannıń tili arqalı aqmaq patshaǵa degen ulıwma xalıqlıq jek kóriwshilikti ańlatıw ushın jumsalǵanday kórinedi.

«Ólim bergil» sózdiń saltı, Mısal góne qapqa megzer /Á/

Bul mısalaǵı ólim bergil sózin qollanıw arqalı shayır máni ótkirligine hám qosıqtıń tásirliligine erisken.

Dialektizmler. Qaraqalpaq ádebiyatı klassikleriniń bári de Aral teńiziniń qubla tárepindegi aymaqlarda tuwılıp ómir súrdi. Bul jerde jasawshı xalıqtıń tili tiykarınan alǵanda házirgi qaraqalpaq ádebiy tiline jaqın, sonlıqtan da qaraqalpaq tili dialektlerin izertlegen ilimpazlar arqa dialekt ádebiy tilge tırnaq, tiykar wazıypasın atqaratuǵının kórsetedi1. Bul aymaqta jaylasqan qaraqalpaqlar tilin

1 Baskakov N.A. Karakalpakskiy yazık. T.1. -M. 1951; Nasırov D.S. Stanovlenie karakalpakskogo obshenarodnogo razgovornogo yazıka i ego dialektnaya sistema. -Nukus-Kazan, 1976.

105

jaqsı saqlay alǵan, sırtqı tásirge (ózbek, túrkmen tilleriniń) kóp ushıramaǵan. Solay bolsa da, shayırlardıń dóretpelerinde bir qansha dialektizmler ushırasıp, bul dialektizmler sol aymaqta jasawshı adamlar tárepinen qollanılǵanın kóremiz.

Berdaq «Qaramas» qosıǵında: Malı bolsa neshshe túlik, Seni ayap bermes kólik, Tuwrı jolǵa salar ilik, Kóziń qalǵanda qaramas/B/ – dep jazadı. Bul mısaldaǵı «ilik» sózi dialektlik sóz bolıp «irkinish»,

«bóget» degen mánini bildiriw ushın jumsalǵan. Shayır «Ádil qalmaq» qosıǵında:

Bas bayraǵıń túye bolsın, Tet bayraǵıń biye bolsın/B/– dep jazadı. Bul mısaldaǵı «tet» sózi dialektlik leksema bolıp «kishi, tómengi bayraq» degen mánini bildirip kelgen. «Aqmaq patsha» poemasındaǵı: Qız toqıp jeken shıptanı, Dúzedi qamıs shatpanı/B/ – degen mısalda «shatpa» sózi «qamıstan islengen ılashıq», «qos» degen mánini ańlatıwshı dialektizm. Usı poemadaǵı: Qırıq kún uday toydı berip,

Qonalqaǵa qoy soydırsam/B/–degen mısalda «qonalqa» sózi «kelgen qonaqlarǵa beriletuǵın as» degen mánini bildiretuǵın dialektlik sóz.

Aldı artına qarap jıynap,

Óńsheń batır kúshin jıynap/B/,

-degen mısaldaǵı «óńsheń» sózi dialektlik leksika bolıp «gileń, hámme» degen mánini ańlatıp kelgenin kóremiz.

Ájiniyaz qosıqlarında da shayır jasaǵan jerinde xalıqtıń awızeki sóylew tilinde ushırasatuǵın, biraq qaraqalpaq ádebiy tilinde qollanılmaytuǵın sózler ónimli jumsalǵan. Mısalı: Kiygeni jánnet ishik, qundız tutılmıs yaǵası /Á/, Mingeni

árebi at, moynı ǵılshaqlı

/Á/, Dúmshege suw quyıp, otını yaqıp /Á/.

Bul mısallardaǵı ishik sózi «qoydıń terisinen tigilgen qalıń sırtqı kiyim» degen mánini bildirse, ǵılshaqlı sózi «attıń moynına taǵılatuǵın bezew», dúmshe sózi ádebiy tilimizdegi «quman» degen mánini bildiriw ushın jumsalǵan.

Joqarıdaǵı mısallardan kórip otırǵanımızday, qaraqalpaq tiliniń

106

arqa dialektinde jumsalatuǵın ayırım sózler shayırlardıń dóretpelerinde jumsalǵan.

Bul bir tárepten házirgi qaraqalpaq ádebiy tiline arqa dialektte jumsalatuǵın sózler tolıǵı menen kirmey, al dialektlik sheklengen sózlerdiń de bar ekenligin kórsetse, ekinshiden shayır dóretpelerinde bul sózlerdiń jumsalıwınıń sebebi ádebiy tildiń normalarınıń jańa qáliplesip atırǵanın kórsetedi, úshinshiden shayırlar bul sózlerdi arqa dialektte jasawshı lirikalıq qaharmanlardıń isenimli obrazların payda etiw, qaharman xarakterin ashıp beriw ushın olardıń tilinde qollanǵan degen juwmaqqa keliwge boladı.

Kásiplik sózler. Qaraqalpaq ádebiyatı klassikleri dóretpeleriniń sózlik quramında qollanıw órisi jaǵınan sheklengen belgili bir kásipke baylanıslı, sol

kásipte islewshi adamlardıń tilinde jumsalatuǵın sózler de ushırasadı. Kásiplik

sózlerdiń tiykarǵı ayırmashılıǵı olardıń kásiplik shekleniwshilik hám sáykes atamalardıń sıńarları xızmetin atqarıwında kórinedi1.

Diyxanshılıq kásibi menen shuǵıllanıwshı adamlar ushın tolıq túsinikli,

olardıń tilinde jumsalatuǵın tómendegi sózler qollanılǵanın kóremiz: Qarızǵarǵa

qawın tiktik/B/, Móldek salım dım bolıq dep, Maqtansam jurt kúler bizge/B/, On qap shıqsa móldek salım/B/, Mardanlasam bir tam tolsa/B/, Sóytip jańalıq qılayıq

/B/, Geshkirt alıp jetip bardım/B/, Terip atırman qawıǵın, Shóp-shar menen

qılawıǵın/B/, Jas bolsa keter mawıǵıp/B/, Qırmanshıǵa salım saldı/B/, Suw kelmediatızlarǵa, Áspek boldı kúshi barǵa/B/.

«qırmanshı», «áspek» sózleri diyxanshılıq penen shuǵıllanıwshı adamlar tilinde jiyi qollanadı. «Bolıq» degen sóz «zúráátli», «mardanlaw» degen sóz «mardanǵa jaylastırıw», «suwırıp alıw», «jańalıq»-«taza zúráátten awqat tayarlaw» degen mánilerdi, «mawıǵıw» sózi ǵálle ónimlerin tolıq,

1 Berdimuratov E. Házirgi qaraqalpaq tili. Leksikologiya. -N.: Bilim. 1994. -B.85.

107

jaqsılap keptirmey, jaslay jıynaw nátiyjesinde buzılıp zaya bolıw» degen mánilerdi bildirip kelgen. Sonday-aq, balıqshılıq kásibi menen shuǵıllanıwshı adamlardıń tilinde jumsalatuǵın tómendegi sózler qollanılǵan: Sákireshme tolqın urıp tur/B/,

Múyten arbasın aydadı, Súyek may menen mayladı/B/, Balıǵın qaqlaydı qatını duzǵa/B/, Shılım jibin belge baylap, Marqa, súwen, sazan, jayın, shortanın, Gileń óńkey balıqlardıń sultanın/B/, Bir balıqshı mákan etken/B/, Shılım tal esip ákesi, Kóp shıpta toqıǵan eken/B/, Qız toqıp jeken shıptanı/B/, Kólge barıp qaza saldım, Anda-sanda bórge aldım/B/.

Bul mısaldaǵı «sákireshme tolqın, arbanı súyek may menen maylaw», «balıqtı duzǵa qaqlaw», marqa, súwen, sazan, jayın, shortan, shılım jip, shılım tal, jeken shıpta, qaza hám bórge» sózleri usı taraw menen shuǵıllanıwshı adamlarǵa jaqınnan tanıs bolǵan, biraqta ulıwma xalıqlıq tilde, jámiyettiń barlıq qatlamları ushın túsinikli emes, kásipke baylanıslı leksikalıq birlikler bolıp tabıladı.

Jargon sózler. Shayır dóretpeleriniń sózlik quramında biy, bolıs, bay hám din iyeleriniń tillerinde jumsalatuǵın jargon sózler tiykarınan arab-parsı sózlerinen jasalǵanın kóriwge boladı:

Barlıq jerler waqım boldı, Aynalası aqım boldı, Jegenimiz zaqım boldı, Bul da pálektiń gárdishi/B/.

Bul mısaldaǵı «waqım jer» sózi Xiywa xanlıǵında din iyeleriniń ishinen shıqqan ulama, iyshan, axunlardıń menshigine bólip berilgen jer, olar sońǵılıǵında atadan balaǵa miyras bolıp qalatuǵın bolǵan. Berdaqtıń bul «Gárdishi» qosıǵında

ústem klass wákilleri jerlerdi ózleri bólisip alıp, bul jerler «waqım jer» dep xalıqqa egin ektirmeytuǵını qattı sınǵa alınǵan. Shayır óziniń qosıqlarında din iyeleri – axun, iyshan, mollalardıń sóylew tilinde ónimli jumsalatuǵın, ulıwma xalıq tilinde jiyi qollanıla bermeytuǵın ayırım sózlerdi din

108

iyeleriniń ersi qılıqların áshkaralaw maqsetinde sheberlik penen paydalanǵan. Máselen, «Qıynalma» qosıǵında molla Sayımnıń ersi isháreketleri kúlkige alınadı:

Istıpıra kesek joyıldı,Izlep kózleriń oyıldı,

Qay mańlayshaǵa qoyıldı,

Tabılar erteń qıynalma /B/.

Bul mısaldaǵı «ıstıpıra kesek» din iyeleri tilinde jumsalatuǵın sóz bolıp tabıladı. Jáne de shayırdıń «Bizge» qosıǵınıń qaharmanı diyxanshılıq etip salını orıp bolǵannan keyin adamlardıń jas salı mawıǵıp ketedi degen sózine erip úsh kún toylap qıdırıp ketedi. Qaytıp kelse barlıq salını úyrek jep ketkenin kóredi. Miyneti bosqa ketken qaharmannıń kúlkili halatın súwretlew ushın «úyrektiń dárisi, qumalaǵı» sóziniń ornına din iyeleri tilinde jumsalatuǵın «nijasat» sózin sheberlik penen paydalanǵanın kóremiz:

Jarlıǵa illet kóp eken,Sabaǵınan qıyıp jegen,

Bas dushpanım úyrek bolıp,

Nijasatı qaptı bizge /B/.

Qaraqalpaq klassik shıǵarmaları tilinde troplar hám

stilistikalıq figuralardıń jumsalıwı

Troplar. Tildegi kórkemlew qurallarınıń atqaratuǵın xızmetleri ulıwma ortaq bolǵanı menen de, olardıń bir-birinen ajıralıp turatuǵın ózine tán ózgeshelikleri, obrazlılıq dóretiwdegi múmkinshilikleri bar. Kórkem shıǵarma tilinde sózler kóbinese awıspalı mánili bolıp keledi. Sózlerdiń obrazlılıǵın kúsheytiwde, olardıń ekspressivlik hám emoсionallıq tásirsheńligin arttırıwda súwretlew qurallarınıń ishinde troplardıń xızmeti ayrıqsha.

109

Giperbola. Qaraqalpaq ádebiyatı klassikleri giperbolalardı súwretlenip atırǵan zat, adam, waqıya, yaki hádiyse, yaki olardıń ayırım belgilerin kórkemlep kórsetiw ushın ayrıqsha súwretlew usılı sıpatında paydalanadı. Sóz sheberleri kórkem shıǵarmada qubılıstı, waqıyanı yamasa olardıń belgisin stillik maqsette ayrıqshalap, úlkeytip kórsetedi, usı arqalı oqıwshıda tásir qaldırıwǵa erisedi. Shayır shıǵarmaları tilinde de hár qıylı giperbolalıq súwretlewler bar: Jerler lárzem berer jolǵa shıqqanda, Tawlar da jol berer kúlip baqqanda /Á/; Bir neshsheni sustı menen

óltirgen, Jilwa áylep óltirgenin kúldirgen, Sállanıp yúrgende yolnı toltırǵan /Á/; Ózi hám bolmıshdur qırıq qánizge bas /Á/; Er yigit qayǵıw eb, kúndá qan isher /Á/; Bir sóylesken esten tanıp /Á/.

Bul mısallardaǵı jerler lárzem berer, tawlar jol berer, bir neshsheni sustı menen óltirgen, sállanıp yúrgende yolnı toltırǵan, kúndá qan isher, bir sóylesken esten tanıw degen sóz dizbeklerinde de giperbolalıq bayanlaw kózge taslanadı.

Ájiniyazdıń qız Meńesh penen aytısında da hár qıylı giperbolalıq súwretlewler bar. Mısalı, Qız Meńesh Ájiniyaz shayırǵa:

Kóshkende qızlarıńız ne minedi?

Aytta-toyda qızlarıńız ne minedi?

Qaraqalpaq degen de jurt bolıp pa?

Degeniń qaraqalpaq nemene edi? /Á/

–degeninde, shayır qaraqalpaq qızların sheber táriyiplep kelip:

Beli qılday, óńirinde hár túymesi,

Kiyinip haytlap shıqsa onı-besi, Hesh aylanbay ketpeydi kórgen kisi, Kóriner ishken ası tamaǵınan, Sen túgil húrler menen bardı bási,Arqadan birli-jarım qazaq barsa, Bir kórgenniń qaladı awıp esi /Á/

–dep juwap qaytarǵan.

110

Bul qatarlarda shayır qaraqalpaq qızlarınıń sulıwlıǵın, ádebin maqtanısh etip, beli qılday, ishken ası tamaǵınan kóriniw, esi awıp qalıw idiomalarınıń giperbolalıq mánilerinen sheberlik penen paydalanǵan.

Epitet. Epitet – zatqa, qubılısqa tiyisli qanday da bir belgini, sapanı, qásiyetti obrazlı kórsetiw maqsetinde awıspalı mánide qollanılǵan sóz. Ájiniyaz lirikası epitetlerge oǵada bay hám jeke stillik qollanılıw ózgeshelikleri menen ajıralıp turadı.

Tóreniyaz biy jáne hákim Nurlıbay,

Beli aq pıshaqlı begleri bardur /Á/.

Bul qatarlarda Ájiniyaz qaraqalpaq biylerin «beli aq pıshaqlı begler» dep epitet penen kótermeleydi.

Ay – ádebiy shıǵarmalarda kórkem súwretlewde kóplegen teńewler menen salıstırıwlarǵa tiykar bolǵan túsinik1. Onı táriyiplewde kóplegen dástúriy epitetler qollanıladı. Ájiniyaz shıǵarmalarında ay jańasha, jeke stil menen sıpatlanadı. Mısalı: Bársheniń sulıwı, ay júzli jamal

/Á/, Baqsam gúl júzine-átir, ay betli /Á/, Ay yúzi aydek múnáwwár /Á/, Jolıńa qarayman erteli, keshli, Kúnnen de shıraylı, aydan ráwishli, Ay júzlim, pal sózlim, aqıllı, esli, Inkarım, dilbárim, nege kelmedi? /Á/.

Ilimpaz B. Genjemuratov «Yar táriypin súwretlegende Ájiniyaz epitetlerdi tiykarınan tómendegidey tórt baǵdarda qollanadı»2, – dep jazadı: 1) Yardıń qáddiqáwmeti hám kelbetin súwretlewde:

Kórán bolur aq yúzińniń qurbanı,

Xabarıń ber, páriyzadım, yol bolsun /Á/.

2)Yardıń kiygen kiyimi hám bezeniw buyımların súwretlewde:

Kulaqıńa taqıp altın sırǵanı;

Zárli ruwmal, úki taqıp bashıńa /Á/.

3)Yardıń júris-turısı, háreketin sıpatlawda:Gúlgún

kiyip, mástan basıp kelán qız /Á/.