Lingvopoetika

jetpedi/B/, Ketti láshkerler neshshe san/B/.

Klassiklerdiń tilinde bólshek sanlıqlar siyrek ushırasadı: Tórttiń birine diyqan turar, Teń ból dedi Aydos baba /B/.

Pútinniń e kiden bir bólegin ańlatıw ushın «yarım», «jartı»,

«jarım» sózleri, tórtten bir bólegin ańlatıw ushın «sherek» sózleri qollanılǵan: Bir yarım ay birge jatıp/B/, Jarım jolda mayrılǵan bar/B/, Teń jarıman salıq pulǵa/B/,

Boldı sonda túnniń jarpı/B/.

Klassik shayırlar shıǵarmaları tilinde hár qıylı ólshemlerdi bildirip sanlıq penen zattıń atamasınıń arasında qollanılatuǵın esaplıq-numerativ sózler ushırasadı: Toǵız batpan qızıl tarı/B/, On serisi qayda ketti/B/, Bir shappat nan boldı sózimniń bási/B/, Úsh qulash góne quyıǵa/B/, Jeti dúrkin jılqı jıydı/B/,

Toǵız ushan ǵáziyne aldı/B/, Altmısh jola at shaptırıp/B/, Qasıq dánsiz qaldıq bıyıl/B/, Etti san at shunnan qaldı/B/, Bir qadaq dán hesh bermediń /K/, Altı san alashnı gezdim, tapmadım namıw-nıshan /Á/.

ALMASÍQ

Betlew almasıǵı. Berdaqtıń qosıqlarında betlew almasıǵınıń birinshi bet birlik san mánisinde «bende», «sorlı», «dákeń» sózleri jumsalǵan: Anıń parqın aytıp bul sorlı neter?/B/, Sorlı Berdimurat jazar xalıq ushın/B/, Aytpay onı bende neter?/B/,

Táriyp etti dákeń seni/B/.

«Siz» almasıǵı ayırım jaǵdaylarda birlik san xızmetinde jumsalıp tıńlawshıǵa degen húrmet, sıylasıqtı ańlatıp keledi: Alıń, alıń, alıń dedi, Siz mehriban boluń dedi /B/, Bizge de, sizge de bolıp tur obal /Á/.

Siltew almasıqları. Qaraqalpaq shayırları shıǵarmalarında siltew almasıqları bir neshshe adam, haywan, zat hám qubılıslardıń ishinen birewin ayırıp siltep kórsetiw ushın jumsalǵan. Siltew

52

almasıqları atlıq sózlerdiń aldında dizbeklesip kelip sanlıq, kelbetlik, ráwish sózlerdi almastırıp keledi.

«Bul», «bu» almasıǵı sóylew waqtında bar zat hám qubılıstı ańlatadı: Bu elde kórmedim shunıńdek dilbar /Á/, Yalǵanı yoq, bul sózime sen inan /Á/.

«Bul», «bu» almasıǵı substantivleskende kóplik affikslerin qabıllaydı: Bular keldi on besh yashqa /B/, Teńiz eteginde bolar qanshiye, Bulardıń bárshesi elimde bardı /Á/. «Bu» almasıǵı seplengende «n» sesi arttırılıp qollanıladı: Bundın keter bolsaq endi sergizdan /Á/, Usılay ótken bunnan burın /B/.

Ózlik almasıǵı. Ózlik almasıǵı betlew almasıqları menen dizbeklesip belgili bir bette tartımlanadı. Belgili bir betti ayrıqsha atap kórsetiw, kúsheytiw zárúr bolǵanda betlew almasıqları túsip qaladı: Ozaldan ózi biy boldı/B/, Jurt tiymese

óziń qarap júrgeyseń/B/, Sózim emes - oldur ózúm/B/.

Ózlik almasıǵı tákirarlanıp qollanǵanda ráwishlik máni ańlatıp keledi: Óz-

ózim otırıp párman etermen/B/, Ótirik sózler aytpaǵan, ózinózi uyaltpaǵan /B/.

Jámlew almasıqları. Klassiklerdiń tilinde arab tilinen kirgen

«júmlá», oǵuz tillerine xarakterli bolǵan «tamam» jámlew almasıqlarınıń jumsalıw jaǵdayları ushırasadı: Júmlá arabnıń qábiylesi /B/, Júmlá qońırattıń babası /B/, Tamam yurttı alǵan eken /B/, Tamam aǵzalarım matam/B/.

Soraw-qatnas almasıqları. -Ne soraw-qatnas almasıǵı adamnan basqa janlı hám jansız zatlarǵa baylanıslı qollanǵan:

a) Feyil sóz benen dizbeklesip soraw mánisin ańlatadı: Qarun dúnyada ne kórdi?/B/, Xalıqtıń halı ne kesher?/B/.

b) Atlıq sóz benen dizbeklesip qanday, qaysı almasıqlarınıń funkсiyasın atqaradı: Ne hasıllar ótken eken/B/, Ne aw qusdur jibergeniń/B/.

53

v) Ritorikalıq soraw gáplerde mánini kúsheytip, ayrıqsha belgilep kórsetiw ushın jumsalǵan: Ne yaxshı, yamannı kórdúm/B/, Qudiret ishini ne bilám?/B/.

g) «qıl», «et» kómekshi feyilleri menen qollanıp, soraw mánisin ańlatıp keledi: Náǵıp inam etken dedi/B/, Aytpay onı bende neter/B/, Ne qılıp em zalım seni/B/.

d) Seplik, tartım, kóplik affikslerin qabıllaydı: Nelerdi kórmedi yaranlar basım/B/, Nege shawıp júrmeyseń dep/B/.

Belgilew almasıǵı. Qaraqalpaq shayırları shıǵarmaları tilinde belgilew almasıǵı qanday da bir betti, zat hám onıń belgisin basqalarınan ajıratıp belgilep kórsetiw ushın jumsalǵan. Dara belgilew almasıǵı iran tillerinen kirgen «hár» sózi arqalı ańlatıladı, atlıq, kelbetlik, sanlıq sózlerdiń aldında jumsaladı: Hár bendede bolar hár túrli awhal, Bayaǵı jaylawdan ótsem hár zaman, Hár sózińde mıń naz etip óltúrme, Hár yanıńda toqquz órim sashlarıń /Á/.

Qospa belgilew almasıǵı «hár» sózine soraw-qatnas almasıqlarınıń dizbeklesiwi arqalı jasalǵan: Malıw-múlkim hárne barım tapsırdım men táńirge,

Jılwa taslap hárne barın saz etken. Dushpannıń hár qashan basına jetseń /B/, Hár neshúk diyni musılman /B/.

Belgisizlik almasıǵı. «Kim» soraw almasıǵınıń tartım jalǵawlı túri hám kimsá, kimisi formaları arqalı bildirilgen: Kimi jıǵıp, kimi jıǵılıp/B/, Kimse

ǵamǵun, kimse shad bul zamanda/B/, Hár kimsedin qılma giyna, Májnún kibi shıǵıp shóle /Á/.

«Ne» soraw-qatnasıq almasıǵı atawısh sózlerdiń aldında dizbeklesip kelip belgisizlik almasıǵınıń mánisin bildiredi: Ne erlerniń suwın ichti, Ne sawdalar basha túshdi /B/.

Bolımsızlıq almasıǵı. Qaraqalpaq shayırları shıǵarmaları tilinde jumsalǵan bolımsızlıq almasıǵı adam, zat hám qubılıstıń aytılajaq is-háreketke qatnasınıń joq ekenligin ańlatıp keledi:

54

Bolımsızlıq almasıǵınıń qospa túri «hesh» sózine soraw-qatnas almasıqlarınıń dizbeklesiwi arqalı jasalǵan: Sırım pash e tpedim hárgiz hesh kimge /Á/, Maǵan sózdin bashqa igam, Hesh nemárse beren yoqtı

/Á/, Baqsam hesh neme yoq solı-saǵımda, Kabab oldım men paqırlıq daǵında

/Á/.

Pronominalizaсiya. Basqa sóz shaqaplarınıń almasıqqa ótiw qubılısı kassik shayırlar dóretpeleriniń tilinde siyrek ushırasadı:

a) «Bir», «birew» sanlıqları almasıq sóz shaqabına ótedi: Birewler bay, birew jarlı/B/, Birewler pás, birew zıyat/B/, Qızartpaǵay birew seniń júzińdi/B/, Bul sálemdi birew aparar alıp /Á/.

b) «Bir» sanlıǵı tartım affiksin qabıllap substantivleskende ayırım jaǵdaylarda óziniń atlıqlıq mánisin joǵaltıp, belgisizlik almasıǵınıń mánisin ańlatadı: Sonda birewi sóyledi /B/.

FEYIL

Feyildiń dárejeleri. Ayırım jaǵdaylarda ózlik dáreje affiksleriniń qosıqtıń buwın sanın, rifmanı saqlaw ushın túsirilip túp dárejedegi feyiller menen ańlatılıw jaǵdayları ushırasadı, bul jaǵdayda formalıq jaqtan awıspalı feyiller awıspasız feyiller menen birdey bolıp keledi: Atadan tuwdım ne kórdim /B/, Sárnazdan tuwdı Qıtaybek/B/, Múyten bilán Xıyat tuwǵan /B/, Tuwdım qádirli anadan/B/.

Ózgelik dáreje. Ózgelik dáreje qosımtaları: -dır//-dir, -tır//-tir, - dur//-dúr, - tur//-túr: Hár sózińde mıń naz etip óltúrme, Ǵussa bilán yúrákimni tolturma /Á/, Kirpikleriń súzip baqqan názeriń, Juldızdı jawratıp túnnen bezdirer /Á/, Kóńlim sádebini bir-bir yazdırıp, Qayta bastan góne dártim qozdırıp /Á/.

Belgisiz dáreje. -l//-ıl//-il, -ul//-úl, -n//-ın//-in, -un//-ún qosımtaları arqalı jasalıp hárekettiń belgisiz subekt tárepinen islengenin yamasa islenetuǵının bildiredi: Kókmar shabıldı toy boldı

/B/, Maydanda qurulǵan eken /B/, Ómirimniń qasrı yıqılǵan, Iǵbal kásası

55

tókilgen, Xatsız, qálemsiz shekilgen, Bir ájep dewana megzer /B/, Asılmay, buwılmay yoqsa ólinmey, Óliki, tiriki anıń bilinmey /Á/.

Sheriklik dáreje. Sheriklik dáreje feyilleri bir neshe subekttiń kóplik mánidegi is-háreketin bildirip keledi: Mal bólúshúb enchi aldı/B/, Yáne jaw bolub chafıshdı/B/. Ayırım jaǵdaylarda sheriklik dáreje affiksleriniń túsirilip qollanıw jaǵdayları da ushırasadı: Kene Mańǵıttıń tuwǵanı (tuwısqanı dewdiń ornına) eken /B/.

Berdaq dóretpelerinde feyil tiykarına eki dáreje kórsetkishiniń izbe-iz jalǵanıw faktleri de ushırasadı: Qısılısqannan soń hámmesi/B/, Ańlastırıp qara balam/B/,

Kelistirip isti qurap/B/.

Feyildiń funkсional formaları

Kelbetlik feyil. Berdaqtıń shıǵarmaları tilinde kelbetlik feyiller tómendegi affikslerdiń járdeminde jasalǵan:

-ǵan//-gen, -qan//-ken formalı kelbetlik feyiller substantivlesken jaǵdayda tartım, seplik, betlik hám kóplik affikslerin qabıllaydı: Ólgen óldi, ólmegenler, Bul dúnyaǵa kelmegenler /B/, Záhár zaqım boldı iship jegenim /B/, Súygeńine hesh oylanba /B/.

Turaqlı sóz dizbeginiń qurılısında jumsalǵanda kúshli emoсional mánige iye bolıp keledi: Jolına túserseń qashan, Tiykarınan teris qaytqan/B/.

Bul forma menshikli atlıqlardıń qurılısında da ushırasadı: Jayılǵan bay bárin qırdı/B/, Kerimbergen góne nusqa/B/.

Klassiklerdiń tilinde bul affikstiń túrkiy jazba ádebiy tiline xarakterli bolǵan - an//-en//-yán formaları ushırasadı: Jilwa bilán shiyrin janım alan qız /Á/, Kóren bolur aq yúzińniń qurbanı /Á/, Baǵ ishinde qızıl gúldey dolanıp, Sallana-mástana kelán sáwdigim /Á/,Mańǵıt diyán kúlli Mańǵıt, Teke diyán teke yawmut /B/.

-mısh//-mish affiksli ótken máhál kelbetlik feyili zattıń háreket belgisin kórsetedi: Tillá kekilleri marjan tókilmish /B/, Qudayım bir

56

sonday erdi jaratmısh /B/, Zerbaraq altın quyılmısh taqqan anıń sırǵası

/Á/, Kiygeni jánneti ishik, qundız tutılmısh yaǵası /Á/. Haq ázelde áylemish oshbu yúrish bizge nesip /Á/, Men seni sáwmishem eldin egana /Á/.

-mısh//-mish affiksi házirgi qaraqalpaq tilinde geypara sózlerdiń qurılısında affikslik mánisin joǵaltqan halda ushırasadı: jemis, qılmıs, turmıs, ótmish.

-ar//-er affiksi házirgi keler máhál kelbetlik feyilin payda etip ónimli jumsalǵan: Suwpılıqtıń jolı qıynar, Oǵan Berdaq qalay shıdar?

/B/, Yalan dúnya óter, keter, Dushman ayaqıńda yatar /Á/.

Klassik shayırlar dóretpelerinde bul affikstiń házirgi tilimizde qollanılmaytuǵın -ır//-ir, -ur//-úr, -ár//-yár sıńarları ushırasadı: Berdaq suwfı diyár atın/B/, Siziń awıl qayda bolır/B/, Jan alur jaduw kózleri/B/, Kókiregińe oylar salur qıya-qıya baqqanı, Seni kórsem bolur meniń kóńlim shad, Qálem qashıń, qara kóziń súzúlúr, Aq siyneńe tillá háykel túzúlúr, Hár kim aytur ańa hámdam bolsam dep /Á/.

-mas//-mes//-más, -bas//-bes, -pas//-pes affiksi kelbetlik feyildiń bolımsızlıq formasın payda etedi: Men ólmespen sózim júrer bárháma/B/, Zalımlar kórsetpes, hesh waq izińdi/B/, Joldas bolma óziń bilmes gúrt bilán/B/.

-ar//-er, -r affiksinen keyin -lar//-ler affiksi ónimli jalǵanǵan, bul házirgi qaraqalpaq tili ushın tán emes qubılıs: Ózi tiymegenge kesek atarlar/B/, Birikseń jeterler uzaqqa halım/B/.

Túrkiy jazba estelikleri tilindegi ótken máhál kelbetlik feyil jasawshı «turǵan» morfeması shayırdıń «Shejire» poemasındaushırasadı: Bir páriy olturǵan ekán/B/.

-jaq, -maqshı//-mekshi, -ǵuwchı, -ıwshı//iwshi, -tuǵın affiksli kelbetlik feyiller házirgi tilimizge salıstırǵanda ónimsiz jumsalǵan: Dúnya ótse serpilejaq duman joq/B/, Sınbaytuǵın saqıt boldıń/B/, Sulıwlıǵın kórmekshi eken/B/, Ol buzǵuwchı bolǵan ekán/B/, Qayaqqa aydaydı, qayda barmaqshı, Hámmesine zalım qarmaq salmaqshı, Waqtı

57

jetpey gúlge pánje urmaqshı, Júrek-bawrıń daǵlap ketti, analar /Á/.

-wlı//-ıwlı, -ası//-esi affiksli kelbetlik feyiller házirgi máhálge qatnaslılıqtı bildirip ónimsiz jumsalǵan, seplik, betlik, tartım, kóplik affiksleri menen ózgermeydi: Tuwdım qádirli anadan, Shıqtım saqlawlı qanadan/B/, On tórtte otaw iyesi, Bayǵa bolsańız tiyesi/B/, Alasısın artıq aldı, Beresisin bergen emes/B/.

Eski túrkiy tilindegi kelbetlik feyil jasawshı -duq//-dúk affiksi ayırım sózlerdiń qurılısında ushırasadı: Baǵ ishinde qızıl gúldek dolanıp, Sállana-mástana kelen sáwdigim /Á/.

Hal feyil. Shayırdıń dóretpelerinde hal feyil tómendegi affiksler menen jasalǵan:

-ıp//-ip, -p affiksi ótken máhálge baylanıslı hárekettiń halatın, sının ańlatıp keledi: Gúl ashılıp jaynamadım/B/, Jaw baǵınıp eki qolın qawsırsa/B/, Bu sáhár baǵıńa keldim biymálel yolǵa túship, Wádeme etsem diyip, gáhi júrip, gáhi ushıp

/Á/.

Ájiniyaz shıǵarmalarında bul affikstiń kitabıy tilge tán bolǵan - ıb//-ib//-b, - ub//-úb sıńarları jiyi ushırasadı: Tún ortada erdim uyqıda yatıb, Ádep-ikram bilán bizdi oyǵatıb /Á/, Ǵámza bilán baqıb ayǵan kálamı, Tamam ustixanım jaqtı da ketti /Á/.

Berdaqtıń «Shejire» hám «Xorezm» poemalarında da házirgi ádebiy tilimizde jumsalmaytuǵın -ıb//-ib//-b, -ub//-úb, -yıb, -man//-men affiksleri qollanılǵan:

-ıb//-ib//-b: eshitib shejireniń mánisin/B/, Aytıb bayan qılǵan ekán/B/, Asırab saqlaǵan Aqcholfan/B/, Suwdan súyráb alǵan ekán/B/.

-ub//-úb: Rásúlillah, buraq múnúb/B/, Mayqıdan tuǵub ayırılǵan/B/, Qoyub gáwhári shámchıraǵ /B/, Kúyub baǵrıń kábab boldı/148/, Deyúb afǵan qılǵan eken/B/.

-ıp//-ip, -p affiksli hal feyil tákirarlanıp kelgende dawamlı ishárekettiń orınlanıw jaǵdayın, sebebin bildirip kelgen: Júre almadıń kúlip-oynap/B/, Buzıpjarıp kirer boldı/B/, Oylap-oylap maqsetińe

58

jeterseń /B/.

-a//-e, -y affiksli hal feyiller tiykar feyildegi is-hárekettiń iske asıw halatın jaǵdayın ańlatıp keledi: Júre almadıń kúlip oynap/B/, Birin-biri kórmey ármanda júrse, Yıǵlay-yıǵlay keter ol biywapa yar /Á/.

Bolımsızlıq túri -ma//-me//-má, -pa//-pe, -ba//-be jalǵawları arqalı jasalıp bolımsızlıq affikslerinen soń bárháma hal feyildiń -y forması menen juwmaqlanadı: Teńlik tappay jılay berdim/B/, Qızartpaǵay birew seniń júzińdi/B/,

Dos tappay hám júrme bosqa/B/.

Bul affikstiń bolımsızlıq -mayın//-máyin túri shayırdıń dóretpelerinde az sanda ushırasadı: Tárk bolmayın dawam keldi/B/. Bul grammatikalıq formanı A.M.Sherbak eski túrkiy tillerinde ónimli jumsalǵan qural sepliginiń affiksi sıpatında qaraydı1. A.A.Yuldashev bul formanıń bashqurt tilinde de jumsalatuǵının kórsetedi2. Akad. H.Hamidov Ájiniyaz shıǵarmalarında bul forma jumsalatuǵının kórsetedi3: Zaman eglánmáyin chıqtı da ketti /Á/, Yılına etmáyin azar da tozar

/Á/, Bilmáyin hayrana meńzer /Á/.

-a//-e//-y affiksli hal feyil tákirarlanıp kelgende is-hárekettiń tákirarlanıwın, dawamlılıǵın bildirip keledi: Ayta-ayta talar jaǵıń/B/, Sharshasaqta júre-júre, Hámmege tegis pana ber/B/, Jılay-jılay kúni óti/B/, Oqıp shıqtım qayta-qayta/B/.

Hal feyildiń -ǵalı//-geli, -keli, -alı//-eli affiksi burın bolǵan, salıstırmalı ótken máhál túrindegi hárekettiń baslanıw waqtın ańlatıp shayırdıń dóretpelerinde ónimli jumsalǵan, bul forma eski túrkiy jazba esteliklerinde de jumsalǵan: Bul dúnyadúnya bolǵalı, Shayırlar qálem alǵalı, Qaraqalpaq xalıq bolǵalı/B/, Xalıq ataǵın alǵalı, Haq taǵala jol salǵalı/B/.

-ǵansha//-genshe, -qansha//-kenshe, -ǵuncha affiksi tiykarǵı feyildegi

1Sherbak A.M. Grammatika starouzbekskogo yazıka. -M-L. 1962. -S. 171.

2Yuldashev A.A. Sootnoshenie desprichastnıx i lichnıx form glagola v tyurkskix yazıkax. -M.:Nauka. 1977. -S. 65.

3Xamidov X. Karakalpakskiy yazık XIX nachala XX vv po dannım pismennıx pamyatnikov -T.:Fan. 1986. -S. 124.

59

is-hárekettiń dawam etiw shegin, waqtın ańlatıp keledi ya bolmasa eki háreketti salıstırıp kórsetedi: Ólgenshe raxmet saǵan ógizim/B/, Jiyirma beske kelgenshe /B/, Qırıqta kátquda bolǵansha /B/, Ishte lawlap janǵan otım, óshpegenshe min boladı

/Á/.

«Shejire» poemasında bul affikstiń házirgi tilimizde jumsalmaytuǵın -ǵuncha variantı ushırasadı: Allax yadın aytmaǵuncha, Aqsham túnáb yatmaǵuncha, wáliy aldın tutmaǵuncha, Jawǵa hám chabmaǵan ekán/B/.

Ótken máhál kelbetlik feyildiń -ǵan//-gen formasına orın sepligi affiksleriniń qosılıwınan -ǵanda//-gende qospa affiksli hal feyil formaları jasalıp gáptiń qurılısında pısıqlawısh xızmetin atqaradı: Berdimurat suwpı bolǵanda, Astapıralla, táwbe qılǵanda, Jetpis úsh jasqakelgende, Tawsılıp tur wáspim meniń/B/.

Atawısh feyil. Berdaq shıǵarmalarında atawısh feyil jasawda tómendegi affiksler qatnasqan:

-maq//-mek, -mák, -paq//-pek, -baq//-bek affiksi ataw sepliginde kelgende ishárekettiń proсesin atap kórsetedi: Bul zaman áste sóylemek/B/, Sáhra xalqı kóchub gezmák/B/, Munda olturmaq ábesti/B/. Barıs sepliginde -maq//- mek affiksiniń sońǵı sesi túsip qalıp -maǵa//-mege túrine ózgeredi: Haytıw-mereke barmaǵa /B/, Dushpandı óz zindanına baspaǵa/B/.

Atawısh feyiller seplenedi: Jiyán qoymaqnıń mánisi /B/,

Sóylemekke bir pursa ber/B/.

-maq//-mek qosımtasına barıs sepligi jalǵanǵanda bul affikstiń sońǵı sesi túsip qaladı: Shar tárepten mehman kelse kútmege, Diljám bolıp úyde tınısh yatmaǵa /Á/. Shın jánnetke dosıń menen barmaǵa /K/, Haytıw - mereke barmaǵa, Shıǵa berdi quwraq shópshek termekke /K/.

Tartım affiksi jalǵanǵanda bul affikstiń aqırındaǵı -q//-k únsiz dawıssızları

únli dawıssız seske ózgeredi: Qutılmaǵı gúman boldı/B/.

Bul affiksli atawısh feyiller «uchun», «ushın», «birlán» tirkewishleri,

«dárkar», «lazım», «kerek» modal sózleri menen,

60

bolımsızlıq túri «joq», «emes» sózleri menen dizbeklesip keledi: Sóz mánisin bilmek dárkár/B/, Sarp áylemek ushın xalıq jolına/B/, Almaq ushın ol arını/B/, Endi seni kórmek joqtı/B/.

-ıw//-iw//-w affiksi (bolımsızlıq túri -maw//-mew) shayırdıń dóretpelerinde atawısh feyil jasawda qatnasqan, bul affiks házirgi tilimizde júdá ónimli jumsaladı1: Kún kóriw tústi qıyınǵa/B/, Hár ergá soraw salıńlar/B/, Tıńlawına qulaq tappay/B/, Jılaw menen ótti túniń, Sawıwǵa bolmadı jalǵız sıyırım /K/, Sharam joq perzentiń aydawda keter /Á/.

-ıs//-is//-s, -ısh//-ish//-sh, -ush//-úsh affiksli atawısh feyiller ónimsiz jumsalǵanın kóriw múmkin: Ańlastırıp qara balam/B/, Atushub chapıshǵan ekán/B/, Dawlashǵanǵa bála saldı /B/, Seniń bilmey biziń elge kelishiń, Sapar shıqqanımdı sońra bilishiń, Sen ózińdi mańa rawa kórishiń /Á/.

-ıs//-is affiksli atawısh feyiller substantivleskende atawısh sózler jasaladı:

Palwanǵa gúres tuttırıp/105/, Qarǵısh aldı xuday atıp/B/, Jawmut bilán urush etib/B/.

-paǵa//-pege, -arǵa//-erge qosımtalı atawısh feyiller: Dúnyada tilsimler sırın ashpaǵa /B/, Talaspaǵa kelse miyrimsiz zalım /B/, Shın sharablı láblerińdi men isherge biymálel /Á/, Kiyerge sarpay yoq, minerge at yoq, Aspanǵa usharǵa mende qanat yoq /Á/.

Feyildiń bet-san kategoriyası. Klassik shayırlardıń dóretpelerinde bet-san kategoriyasınıń qollanıwında ayırım ózgesheliklerde kórinedi:

a) Bet-san affiksleriniń tolıq formaların qabıllaytuǵın ayırım feyillerge birinshi bette qısqarǵan formalar jalǵanıw jaǵdayları ushırasadı: Iynime kiymishám málle /B/, Qúdiret ishini ne bilám/B/, Endi sizlerge ne derim /B/, Otlarǵa kúyip men janam, Ótti dúnyadan ómirim/B/,

1 Kutlımuratov B. Imena deystviya v sovremennom karakalpakskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. -N. 1963. -S. 11.

61