Lingvopoetika

Yashlıqta qoymısham ǵulpaq /B/, Seni tapshırmısham uǵlım allaǵa /Á/, Men bilmenem kimge baqar, Qara qashlı Xiywalı qız /Á/, Bilmenem mehman etipseń neshe kún jan tándegi, Bilmenem párwardigarım eldi kórer kún barma eken /Á/. Kórmenem qaytıp bu jurtnı, barsam Xorezm sháhárine /Á/.

b) Betlik affiksleri birinshi bet birlik sanǵa jalǵanǵanda ayırım jaǵdaylarda feyildiń bolımsızlıq túri túsirilip qollanıladı:

«Barman» - dedi Ernazar biy /B/, «Qaytpan» - dedi Ernazar biy /B/, Moynında altın tumarı, Bilmen ózi kimniń yarı, Ara dásh bolsa da men dónmem sendin /Á/.

v) Házirgi qaraqalpaq tilinde bet-san kategoriyası úshinshi bette nollik formada qollanadı, al shayırdıń dóretpeleri tilinde -dı//-di, - tı//-ti affiksleri jalǵanıw jaǵdayları ushırasadı: Joqtı kózimde zárre nám /B/, Mánzil uzaq yúk aǵırdı/B/, Joqtı kózimde zárre nám /Á/.

g) Úshinshi bet birlik hám kóplik sanda -lar//-ler affiksi qollanǵan, bul házirgi tilimiz ushın tán emes qubılıs: Azaptan aqtılar kózimnen jasım/B/, Haq bergeyler mádet ilgeri bolıp/B/, Jolda dushpan ordı qazıp jatarlar/B/.

Meyil kategoriyası. Klassiklerdiń tilinde buyrıq-tilek meyildiń qısqarǵan túri jiyi ushırasadı: Kime aytay arzıw-halım, Kóńlimde kóp qıylı halım; Kórey desem sonda basqan izleriń, Onı da shań basıp qalǵan sáwdigim /Á/. Shayırlardıń tilinde

Orta Aziyalıq túrkiy ádebiy tiline tán buyrıq feyildiń kóplik san forması -alı//-eli qosımtaları ushırasadı: Kel sáwbet eteli bir xalıy jayda, Sallanıp júrerseń tillá sarayda, Kel sapa súreli áy, názálimler /Á/.

Shayırdıń qosıqlarında -ǵıl//-gil, -qıl//-kil jalǵawları arqalı ekinshi bet birlik san buyrıq meyili jasalǵan, bul forma házirgi ádebiy tilimizde siyrek jumsaladı1: Oylan, Berdimurat aytqıl sózińdi/B/, Sózlerim merwertdúr esitkil hár bir/B/, Xızmet etkil udayına xalıq ushın/B/, Oylanbaǵıl kewlim xabarını jaz /B/.

1 Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası. -N.: Bilim. 1994. -B. 221.

62

-ǵır//-gir affiksiniń túbir feyillerge jalǵanıwı arqalı emoсionallıq -ǵarǵaw, keyiw, qayǵırıw, tilew mánilerindegi ekinshi bet buyrıq meyilleri jasaladı: Moynı sınǵır saǵan iymes, Kóp semirip shoshqa bolma/B/, Bul ushıp ólgirde júrmey jetekke/B/, Ólgir dayı molla Bekpan /O/.

Shayırdıń dóretpelerinde shárt meyilli feyillerge kóplik affiksi jalǵanıw jaǵdayları ushırasadı, bul qubılıs házirgi tilimizde gezlespeydi: Dushpannıń qolınan birew ólseler /B/, Berseler alla dadımdı/B/, Esitseler páryadımdı /B/.

Tilek meyilli feyiller is-hárekettiń orınlanıwına baylanıslı tilek, ótinish hám árman etiw mánilerin ańlatıp -ǵay//-gey, -qay//-key qosımtaları arqalı jasaladı:

Nálet jawǵay zalımlardıń jolına, Ǵam shekpeń perzentiń keler analar /Á/,

Mehriban atama sálem degeyseń /Á/, Ǵapıl olma yad et haqnı subhı-sham, Haqnıń zikiri menen bolǵaysań dawam

/Á/.

Tilek meyilli feyiller ayırım jaǵdaylarda birlik hám kóplik sanǵa ortaq

úshinshi betti bildiredi: Adamzattıń baǵı bolǵay /B/, Ilahiy saqlaǵay dushpan zárinen /Á/.

Anıqlıq meyil

Ótken máhál. Ájiniyaz shıǵarmaları tilinde «e» tolıqsız feyiliniń «erdi», «ermish», «erdim» formaları ótken máháldi bildiredi: Tún ortada erdim uyqıda yatıb, Ádep-ikram bilán bizdi oyǵatıb /Á/, Men áylesem birbir bayan, Panıy ermish oshbu jahan /Á/, Yar sarayı dáwran on tórt yashında, qızlar yúrer erdi digri dashında /Á/.

-ıp//-ip, -ar//-er qosımtalarına «edi» kómekshi feyilleriniń dizbeklesiwi arqalı:

Barıp edik alıstaǵı dayıńa /Ó/, Babam aytar edi sózdiń saltında /Ó/.

Házirgi máhál. Shayırdıń dóretpeleri tilinde -a//-e//-y, -ıp//-ip, -b// -ıb//-ib affiksli hal feyillerge túrkiy ádebiy tilindegi -durur//-turur

63

kómekshi feyiliniń qısqarǵan túri -dur//-dúr jalǵawı jalǵanıp házirgi máháldi bildirip keledi: Sawdaǵa túsipdur basım /B/, Teńlesipdur boyıń seniń /B/, Aqılımnıń, huwshımnıń bárin alıbdur /Á/.

-ıp//-ip//-p qosımtasına «tur», «otır» kómekshi feyilleriniń dizbeklesiwi arqalı jasaladı: Kórmey kózim meni hayran etip tur, Zar jılap otır ǵoy úyimniń ishi /K/.

Keler máhál. a) -a//-e//-y qosımtalarına betlik jalǵawlarınıń jalǵanıwı arqalı bildirilgen: Qolımda duwtar bar qosıq aytaman /B/, Hayt, janıwar shuw degende alasań /B/.

b) -ar//-er//-r qosımtalı kelbetlik feyillerge betlik jalǵawlarınıń jalǵanıwı arqalı jasaladı: Xojam, iserseń, keberseń, Óz dáwletińe teberseń /B/. Ayırılıp kósherseń kúlki xojaqtan /Á/, Kúyewlep bararsań mal bergenińe /K/.

v) -ǵay//-gey affiksli tilek meyilli feyillerge betlik jalǵawlarınıń jalǵanıwı arqalı ańlatıladı: Qudayım bergeyseń uzaq jıl ómir /B/, Ar-namıstı ólgenińshe

bilgeyseń /B/.

RÁWISH

Qaraqalpaq ádebiyatı klassikleri shıǵarmaları tilinde ráwishtiń tómendegi mánilik túrleri jumsalǵan:

Waqıt ráwishleri is-hárekettiń isleniwine baylanıslı waqıttı hám is-hárekettiń qaytalanıw waqtın ańlatıwda qollanılǵan: Tún ortada erdim uyqıda yatib, Ádepikram bilán bizdi oyǵatıp /Á/, Nıspı sháb keldim qashıńa, nazlı jananım oyan /Á/, Búkún kelse, tańla ellerni gezer /Á/.

Sın ráwishleri is-hárekettiń qalay iske asıw usılın, orınlanıwın bildirip kelgen: Bes qala birden qozǵaldı/B/, Ishpey-jemey maldı jıynap/B/, Oraysań sálleńniń hárriytip shaqın/B/, Mákkem tutqay dástim meniń/B/, Búgejeńlep jılap ǵarrı/B/,

Ózińniń isińe mustakam bolǵıl /K/, Baǵ ishinde qızıl gúldey dolanıp, Sallanamástana kelen sáwdigim /Á/.

Joqarıdaǵı kórsetilgen mısallarda sın ráwishler is-hárekettiń

64

isleniw belgisin (hárriytip, júdep, ayra), is-hárekettiń islew pátin (birden, dárriw, áste, salbaw), háreketti atqarıwshı subekttiń jaǵdayın (ishpey-jemey, búgejeńlep) ańlatıp kelgen.

Muǵdar-dáreje ráwishleri zattıń, is-hárekettiń belgisiniń artıq yamasa kemligin bildiredi: Sózdiń kóbinen azı jaqsı/B/, Oylan kewlim zaman júdá tarıldı/B/, Qırda qazaqta az qaldı/B/, Kelip turman biraz jasqa/B/, Eń kemi júz bolsın kóz kórgen tanıs /B/, Zárre uwayım qılmaǵıl mennen/B/, Bunnan da beter qapılıp /B/, Azın awlaq oynap kúldik /B/, Xabarı bar mol júrimnen/B/. Joqarıdaǵı mısallardaǵı ráwishler hár qıylı mánilik xızmet atqarıp kelgen: Kób, júdá, biraz, e ń kemi, beter, mol sózleri hárekettiń belgisin kúsheytip kelse, «az», «zárre», «azınawlaq» sózleri hárekettiń belgisin páseytip, kemeytip kelgenin kóremiz.

Orın ráwishleri: a) Is-hárekettiń ámelge asıw orının bildirip keledi: Qız oń jaqta tuwǵan ekán/B/, Qaradı oyaq-buyaǵına /B/, Turdı ózi berjaǵında/B/, Tap sóyerde etti toyıń /B/, Onnan keyingi otırǵan /B/; b) Is-hárekettiń orınlanıwjóneliw baǵdarın bildirip keledi: Dáriya órine yátárman /B/, Úch tarafqa ketken eken/B/, Ján-jaǵına baqqıl, oylan jiber kóz/B/,

Sebep-nátiyje ráwishleri is-hárekettiń iske asıw sebebin, maqsetin bildirip kelgenin kóremiz: Basılmadı qorıqqanımnan júregim /B/, Bir aqsham ayttırıp urdı jazıqsız/B/, Aǵardı kúyikten shashım/B/, Óndiredi ash xalıqtan, Jetim jılaydı sonlıqtan/B/, Ne shara baylawda turmız qızıqsız/B/, Aytqanım joq sózdi jorta/B/.

Joqarıdaǵı mısallarda «qorıqqanımnan, jazıqsız, kúyikten, sonlıqtan, ne shara» sózleri is-hárekettiń orınlanıwındaǵı sebebin ańlatıp kelse, «jorta» sózi ishárekettiń ne maqsette islengenin yamasa islenbegenin bildiredi.

Ráwishtiń dárejeleri. Ráwishtiń salıstırıw dárejesi is-hárekettiń belgisiniń kúshli yamasa hálsiz ekenligin basqa is-hárekettiń belgisine salıstırıp kórsetedi:

Pitker tezirek amanattı /B/, Shashıraq júrmiz

65

kimge bola obalın /B/, Kóreyin dep azıraq sóylep, Awzın qıbırlatqan eken /B/.

Ráwishtiń arttırıw dárejesi eń, dım, júdá, oǵada, muqum sózleri arqalı jasalǵan: Muqum biyzar qılǵan eken /B/.

Kómekshi sózler

Tirkewishler. Shayırlardıń shıǵarmaları tilinde jumsalǵan tirkewishler atawıshlar arasındaǵı yamasa atawısh hám feyiller arasındaǵı keńislik, waqıtlıq, salıstırıw, maqsetlik qatnaslardı ańlatadı.

Klassik shayırlardıń shıǵarmalarında mánili sóz shaqaplarınan jasalǵan kómekshi atawıshlarda ushırasadı:

a) Zattıń astı, ústi, aldı jaǵın bildiretuǵın «bas», «ústi», «ǵaldı»

«úzre» tirkewishleri jumsalǵan: Kelur yol ústinde mástana basıp, Sózlerge májalım qalmas dilbarım /Á/, Kóz aldımda buldır saǵım, Kókiregim árman edi /B/, Til úzre duǵada bolǵıl ál mudam, Mehriban mushfıqım ruxsat ber indi /Á/. Men ketermen dúnya ushın bash alıp, Ziban úzre sózler sózim qal imdi /Á/.

b) Zattıń aynala dógeregin, átirapın bildiretuǵın atawısh tirkewishler:

Sárhawız boyında sayalı terek /Á/, Pirdiń qasına barǵanda, Qızday súzilip turǵanda

/B/.

v) Zattıń ishi-aralıǵın bildiretuǵın atawısh tirkewishler: Teńiniń ishinde

ólgendek bolur, Haytta, toyda miner atı bolmasa /Á/, Jaman qońsınıń arası, Kúnde jánjel, dawǵa megzer /Á/.

Ájiniyaz shıǵarmaları tilinde «menen» tirkewishiniń qazaq tili ushın tán bolǵan «men» sıńarı jumsalǵan: Qaytqanda teńiz jaqtan bir bala men, Ústime suw boyında kelmediń be /Á/.

Dánekerler. 1. Biriktiriwshi dánekerler qospa gáptiń qurılısındaǵı jay gáplerdi, gáptiń aǵzaların óz-ara baylanıstırıw ushın qollanılıp olar arasındaǵı

mánilik baylanıstıń teń e kenligin

66

bildiredi: Ashamaylı hám sandawlı, qostamǵalı hám qoldawlı /B/,Kimseniń qardashı uǵıl hám qızı /Á/.

-yáne dánekeri birgelkili aǵzalardı baylanıstırıp qollanadı: Rus,noǵay,

Xodjend yáne Herata /Á/.

-wá dánekeri «hám» dánekeriniń mánisinde jumsaladı: Aqırında qızwá jawan, Qılur bir kún árman endi /Á/. Yaman adam dostdın qashar wá kesher

/Á/.

Iran tillerinen kelip kirgen -ıw//-iw dánekeri jup sózlerdi baylanıstıradı: Malıw-múlkim hárne barım tapsırdım men táńirge/Á/. Yarıw-dostan ayrılıp, qayǵıduman basqa túsip /Á/, Birge-júrgen qızıwjawan yar-yaran menen kórisip /Á/.

Qız kórmedi kúniw-aydı /B/.

-yáne hám: Yáne hám bir uǵıl tuǵdı/B/, Chaljuwıtı yáne hám bar/B/.

-taǵı: Baraman dep awıl betke, Taǵı qalıp bul miynetke/B/, Ol paqırdıń nársesi joq, Emes taǵı qarını toq/B/.

2. Qarsılas dánekerler birgelkili aǵzalardı yamasa dizbekli qospa gáptiń quramındaǵı jay gáplerdi qarama-qarsı mánilik qatnasta baylanıstırıp keledi: Taqıyıq shejiredur sózim, Qádirim biraq bolǵan emes /B/. Aytıstı meniń menen Berdaq, Biraqta jeńdim demeymen /Ó/.

3. Gezekles dánekerler birgelkili aǵzalardı hám qospa gáptiń qurılısındaǵı jay gáplerdi baylanıstırǵanda olardıń óz-ara qatnaslarınıń gezeklesip keliwin bildiredi: Wádeme etsem diyip gáhi júrip, gáhi ushıp /Á/, Gá jerde qosılıp, gá jerde jekke, gá jerde túslenip, gá jerde qonıp /B/.

4. Awıspalı dánekerler birgelkili aǵzalardıń hám dizbekli qospa gáptiń qurılısındaǵı jay gáplerdi bir-birine awıspalı mánide baylanıstırıp keledi: Quda berdi bu zibannı, Ne rahmanı, ne shaytanı

/B/, Ya bolmasa gúz keler me, Ya bolmasa qıs keler me /B/, Emese seniki jón be /B/, Balıqshıǵa dár ya ishre ya teńiz, Kishti kerek yoqsa jeken sal kerek /Á/.

5. Shárt dánekerler. Klassiklerdiń tilinde iran tillerinen ózlestirilgen e ger, wágár, mágár, gár dánekerleri jumsalıp, qospa gáptiń

67

sıńarların shártlik mánide baylanıstıradı: Pár aqsa aman bolǵanım, wágár aqmasa

ólgenim /B/, eger tapsam ol sherlerdi, ózgerter edim túrlerdi

/B/, Gár seni saqpan ile atsa hawaǵa máyil eten /Á/. Mágár bilmey qoldı qıysa bir qamıs, Sol waq qanın tıyǵan ardan jaqsıraq /B/.

Shárt mánili dánekerlerden shayırdıń dóretpelerinde iran tillerinen

ózlestirilgen eger, wágar, mágar dánekeri jumsalıp, qospa gáptiń sıńarların bir-biri menen shártlik mánide baylanıstıradı: Pár aqsa aman bolǵanım, wágár aqmasa

ólgánim /B/, Mágár bilmey qoldı qıysa bir qamıs, Sol waq qanın tıyǵan ardan jaqsıraq /B/, eger tapsam ol sherlerdi, ózgerter edim túrlerdi /B/.

6. Sebep-nátiyje dánekerler qospa gáptiń qurılısındaǵı jay gáplerdiń biri ekinshisiniń sebebin, yamasa nátiyjesin ańlatıp kelgende jumsaladı: Dushpanlardı bul zamanda zor ettiń, Sol sebepli bizlerdeydi xor ettiń /B/, Aytsań hárgiz aqılıńdı almaydı, Kewlim meniń wayran bolur sol ushın /B/.

Janapaylar. Qaraqalpaq shayırlarınıń shıǵarmaları tilinde janapaylar sóz hám sóz dizbegine hár túrli qosımsha modallıq, emoсionallıq mánilerdi beriw ushın jumsaladı:

Berdaqtıń shıǵarmaları tilinde janapaylar sóz hám sóz dizbegine hár túrli qosımsha - modallıq, emoсionallıq, abstrakt grammatikalıq mánilerdi bildiriw ushın jumsalǵan:

a) -ǵoy, -dá, -aw, -ta janapayları gáptiń aqırındaǵı sózdiń keyinine dizbeklesip oy-pikirdiń anıq isenimli ekenligin ańlatıp kelgen: Málim ǵoy mollanıń jayı/B/, Esitpeydi-aw quday gereń/B/, Siznikidur hárne barım, Ta ólgenshe qarıydarım/B/.

b) -da//-de, -daǵı//-degi, -hám, -aq, -túwe janapayları gáptiń mánisin kúsheytiw ushın jumsalǵan: Kóz ashıp hám de kórgeniń /B/, Payda da joq oylaǵannan /B/, Atım joq dep arsınba da /B/, Tonım joq dep tartınba da

/B/, Aytıp bola almay-aq sózin /B/, Búlbil sayrap qonsa gúlge, Gúller de háwes búlbilge /B/, Ol daǵı bizge uwayım (J), Bolsa daǵı kózi soqır /K/.

68

«Hám» sózi dánekerlik xızmet atqarıw menen birge ózi dizbeklesip kelgen sózdiń mánisin kúsheytip kelgende janapay funkсiyasında jumsalıp -da//-de janapayı menen sinonim boladı: Biz hám kóship baramız deb/B/, Shúyit hám shúyini saldı/B/, Beshisi hám kóse boldı, Beshi beskempir bolǵan ekán/B/.

d) -túwe, -tap, -misli, -góya salıstırıw janapayları modallıq máni beriw ushın jumsalǵanın kóremiz: Tarı túwe dáńgilde joq, Tarı qırmanqırman boldı /B/, Tap keshe maǵan kelgende, Qol ayaǵımdı kórgende/B/, Júregi misli jolbarıs, Naǵız sherdi izler edim/B/, Góya maǵan zimistanıw-qıyamet/B/, Bolıs túwe aqsaqal hám bolmaydı /O/.

Modal sózler.Shayırdıń shıǵarmalarında sóylewshiniń gáptegi aytılǵan ulıwma pikirge anıqlıq, gúman, isenim, biykarlaw, shamalaw, tastıyıqlaw sıyaqlı qarım-qatnasın bildiretuǵın modal sózler az sanda bolsa da ushırasadı:

a) Oy pikirdiń anıqlıǵına isenimdi bildiredi: Bu sózde yoqdur shubha-shek,

Hásenniń uǵlı Polatbek/B/, Álqıssa, qız yúkli boldı, Busırnı anası bildi/B/.

b) Oy-pikirdiń gúmanlılıǵın, boljaw-shamalawdı bildiredi: Mısalı gáwhar bolǵan eken /B/, Asarmız darǵa itimal /B/, Bálki erden zıyat eken/B/.

v) Aytılǵan pikirdi biykarlap yamasa tastıyıqlap keletuǵın modal sózler: Awa, qız perzent bolmaydı, Ólseńiz taxtta turmaydı /B/.

g) Kontekstlik modal sózler qospa bayanlawıshtıń qurılısında qollanıp, bayanlawıshqa qosımsha modallıq máni júkleydi: Sóz mánisin bilmek dárkár/153/, Haqqa shúkir etpek lazım/95/, Aman júriw kerek bunday

zamanda/53/.

Tańlaq sózler. Qaraqalpaq ádebiyatı klassikleri shıǵarmaları tilinde

jumsalǵan tańlaq sózler ekige bólinedi:

a) emoсional tańlaqlar: Ah urıp tıńlaǵan eken/B/, Átteń, jarlı ash Ernazar/B/,

Yapırmay-aw, qudayım-aw, Óter boldım perzent bolmay/B/,

69

Berdimurat suwpı bolǵanda, Astapıralla, táwbe qılǵanda/B/, Birikkende eki arıs,

Aytar edik álhabbız/B/.

b)Qarım-qatnas tańlaqları adamǵa, úy haywanlarına qarım-qatnas

nátiyjesinde payda bolatuǵın sezimlerin ańlatadı: Amangeldi dáwletinde,

Bárekella hızmetine/B/, Hayt, janıwar, shuw degende alasań/B/, Háy padshahım, keldim sizge/B/, Áy aǵalar, ıǵbal jańǵay/B/, Táńirim, sahawatlı, ana mehrin ber /B/, Qudayım, bergeyseń uzaq jıl ómir /B/.

Eliklewish sózler. Shayırdıń shıǵarmaları tilinde házirgi qaraqalpaq tilindegi sıyaqlı eliklewish sózler seske hám kóriniske eliklewdi bildiredi:

a)Seske eliklewish sózler janlı adam, haywan, at, quslardıń seslerine hám jansız zatlardıń bir-birine tiyiwinen qozǵalısınan payda bolǵan seslerge eliklewden jasaladı:

Muzdı shaynap qatır-qatır,

Qashıp dushpan satır-satır/B/, Ǵıj-

ǵıj qaynap turdı ishi/B/.

b) Kóriniske eliklewish sózler adam, haywan hám tábiyat qubılıslarınıń jansız zatlardıń sırtqı kórinisine eliklewden jasalǵan:

Etip kewlim jırım-jırım/B/, Bolıp júrgen pırım-pırım/B/,Búlk-búlk

etip aq tamaǵı/B/, Aynaldı qosın ǵır-

ǵır,

Taǵı juwırıp zır-zır/B/, Óne boyı dir-dir juwlap/B/,Dúr-dúr silkinip oynaǵan/B/.

70

xızmettegi atlıqtıń grammatikalıq formaları tuwralı aytıp beriń.

2.Klassik shayırlar shıǵarmaları tilinde kelbetliktiń qandaydárejeleri

qollanılǵan ?

3.Sanlıq sózlerge klassik shayırlar shıǵarmalarınan mısallarkeltiriń.

–Nókis: Bilim, 1997.

3.Genjemuratov B. Ájiniyaz lirikasınıń poetikası. –Nókis:Bilim, 1997.

4.Járimbetov Q. Ádebiyattanıwdan sabaqlar. Oqıw qollanba. –Nókis: Qaraqalpaqstan, 2012.

71