Lingvopoetika
.pdfkeshirmelerin irkilis belgileri mısalında (obrazlı etip) beriw qubılısı kóp ushırasadı.
Irkilis belgileri de obrazǵa aylana aladı. Qos noqat eki kózdi, útir júrektegi túyinshikti, noqat júzdegi qaldı, sızıqsha nayzanı, tırnaqsha shashtıń buyralıǵın,
úndew bası tómenge, ayaǵı aspanǵa qaratılǵan sportshını ańlatıwı múmkin.
Qaraqalpaq ádebiyatında shayırlar dóretiwshiliginde irkilis belgilerinen obraz jasalıwı ushırasadı. Qaraqalpaqstan xalıq shayırı T.Qabulovtıń tómendegi qatarlarına itibar qaratayıq:
– Óz paydańa pútindeyseń,
Biraq, jumıs pitirmeyseń.Sen hám qospa gáplerdegi,
Qoyılmaǵan útirdeyseń…
Shayır irkilis belgileriniń biri bolǵan útirdiń grammatikalıq xızmetine insanlardıń ayırım nuqsanların salıstırıp kórsetedi. Bunda óz mápin oylap, basqalarǵa payda keltirmeytuǵın, qospa gápler arasına qoyılıwı kerek bolǵan, biraq bul áhmiyetli wazıypanı atqara almay atırǵan útir belgisi menen lirikalıq obrazdıń jeke xarakterine tán unamsız qásiyetlerdi uqsatadı hám óz pikirin obrazlı súwretlew menen jetkerip beredi.
Juwmaqlastırıp aytqanda, irkilis belgileri ádebiy tekstte bir neshe wazıypanı orınlaydı:
Birinshiden, lingvistikalıq normalar, grammatikalıq talaplar, mánilik hám intonaсiyalıq ózgesheliklerge bola irkilis belgileri ózleriniń tiykarǵı - punktuaсiyalıq xızmetinde kelip, emoсionalekspressivlik mánilerdi bildiriwde qatnasadı. Ekinshiden, irkilis belgileri kórkem shıǵarmalarda obraz dárejesine kóterilip, shayırjazıwshılardıń ideyasın hám qaharmanlardıń psixologiyalıq halatın, sırtqı kórinisin súwretlewshi qosımsha - poetikalıq obraz jasaw quralı xızmetin atqaradı. Demek, irkilis belgileri kórkem tekstte ádebiy til
162
normalarına |
sáykes qoyılıw |
menen birge, ádebiy kriteriyalardıń |
saqlanıwında da úlken áhmiyetke iye. |
|
|
Qadaǵalaw ushın sorawlar:
1.Tekstti lingvopoetikalıq tallawdıń qanday prinсipleri bar ?
2.Kórkem teksttiń mánilik túrlerin aytıp beriń.
3.Intertekstuallıq degende neni túsinesiz ?
4.Tekstte irkilis belgileri qanday poetikalıq xızmet atqaradı?
Ádebiyatlar:
1.Abdinazimov Sh. Berdaq shıǵarmalarınıń tili. –Tashkent: FAN,2006.
2.Abdinazimov Sh. Sózlerim merwertdur aytılǵan hár bir. –Nókis:Bilim,
1997.
3.Genjemuratov B. Ájiniyaz lirikasınıń poetikası. –Nókis: Bilim,1997.
4. |
Járimbetov Q. Ádebiyattanıwdan sabaqlar. Oqıw qollanba. |
–Nókis: |
||||
Qaraqalpaqstan, 2012. |
|
|
|
|
|
|
5. |
Qarlıbaeva |
G. |
Ájiniyaz |
shıǵarmaları |
tiliniń |
semantika- |
stilistikalıq ózgeshelikleri. –Nókis: Qaraqalpaqstan, 2017. |
|
|
||||
6. |
Nasırov D.S. |
hám basqalar. |
Qaraqalpaq |
ádebiyatı |
klassikleri |
|
shıǵarmalarınıń tili. –Nókis: Bilim, 1995. |
|
|
||||
7. |
Orazımbetov |
Q. |
Házirgi |
qaraqalpaq |
lirikasında |
kórkem |
formalardıń evolyuсiyası hám tipologiyası. –Nókis: Bilim. 2004. |
|
|||||
163
TAYANÍSH TÚSINIK HÁM TERMINLER KÓRSETKISHI
alliteraсiya |
intertekstual |
allyuziya |
inversiya ishki |
antinomiya |
adresat jargon |
antiteza |
jeke stillik metafora |
antonimiya |
kásiplik sózler |
apellyativ |
konсeptuallıq máni |
arxaizmler |
konnotaсiya |
asindeton |
konsonantlıq paronimiya |
assonans |
kontekst |
augmentlik paronimiya |
kontekst |
ádebiy til |
kontrast |
ádebiy til tariyxı |
kórkem súwretlew qural-ları |
bifunkсional |
kórkem tekst |
varvarizm vulgarizm |
korrelyaсiyalıq birlik |
dawıssız ses |
leksema |
deformaсiya |
leksikologiya |
dialektizmler |
lingvistika |
dialog |
metafora |
diskurs |
metatekst |
dixotomiya |
metatezalıq paronimiya |
gápler |
metonimiya |
giperbola |
milliy til |
gónergen sózler |
monofunkсional |
gradaсiya |
nominativ |
idiomalar |
oksyumoro |
impliсit intensiv |
n |
forma |
omonimler |
|
paradigma |
|
164 |
paradigmatikalıq |
qarım- |
sinonimiya |
qatnası |
|
sintagmatika |
parallelizm |
|
sintaksislik konstrukсiya |
paratekst |
|
sintaksislik qurılıs |
paronimiya |
|
sózler |
perifraza |
|
stereotip |
pleonazm |
|
stilistika |
podsistema |
|
strukturalıq-semantikalıq |
podtekst |
|
substituсiyalıq paronimiya |
poetika |
|
tabu |
poetikalıq fonetika poetikalıq |
tariyxıy grammatika |
|
morfologiya poetikalıq |
|
tariyxıy sózler tekst |
semantika poetikalıq |
|
teńew |
sintaksis poetikalıq sóz |
|
teoriyalıq poetika |
dizbekleripoetikalıq til |
|
troplar |
polisemiya |
|
uyqas |
polisindeton |
|
filologiya |
pronominalizaсiya |
|
fonetika-semantikalıq |
psixolingvistika |
|
baylanıs |
qaratpa sóz |
|
forma hám |
reсipient |
|
mazmunekspliсit |
rema |
|
ekspressema |
ritorika |
|
ekspressivli-obrazlılıq |
ritorikalıq soraw |
|
ellipsis |
semantika-funkсionallıq |
|
emotiv |
semantikalıq qurılıs |
|
epanstrofa |
sesler |
|
epentezalıq paronimiya |
sinekdoxa |
|
epitet |
sinonim |
|
evfemizm |
165
evfemizmler
evfoniya
166