Lingvopoetika
.pdfsózler kommunikativlik hám semantikalıq ózgesheliklerine iye. Al endi, olardıń ulıwma funkсionallıq hám semantikalıq tábiyatınıń ózgesheligi adresatqa qaratpa qatnas jasaw menen birge, onıń (adresat), predmettiń, bildirilip atırǵan oy-pikirdiń máni-mazmunına jetiw hám oǵan qaratpa emoсionallıq qatnastı bildiriwi dúzedi. Solay etip, qaratpa sózler de teksttiń ulıwma mazmunı menen tıǵız baylanıslı túrde qollanıladı.
Kórkem teksttegi qaratpa sózlerdi leksika-semantikalıq mánisine qaray birneshe toparǵa bólinedi. Adamlarǵa qarata qollanılatuǵın qaratpa sózler jumsalǵan konteksttegi dialog reallıqqa jaqın boladı. Bul túrdegi qaratpa sózler adamnıń jeke atı, ákesiniń atı, doslıq, joldaslıq, tuwısqanlıq qarım-qatnastı ańlatatıwshı túsinikler túrinde, adresatqa tán belgilerdi kórsetiwshi túsinikler túrinde, soсiallıq qatlamnıń atalıwı túrinde bolıwı múmkin. Mısalı,
Hajeke, bıltır meni kórmediń be,
Meniń Meńesh ekenimdi bilmediń be ? /Á/.
Hásige ketpeyin, táwbe eteyin,
Háy aǵalar, ótirik aytıp neteyin.
Ólsem, sózim qalar, aytıp keteyin,
Ne kórdim men ádira qalǵan zamanda /B/.
Abdullajan, sańa atam ushırassa,
Hajıniyaz salam dedi degeyseń /Á/.
Ǵárip anam, ne bolmaqshı hallarıń /Á/.
Arzımdı eshitkil, Sahib-Nazarbek /Á/.
Molla Erim, sen oqıǵıl ashıpki Ziywar dápterin /Á/.Sáwer qozım, Naǵmetulla qal endi,
Kózimniń ráwshanı, janım, áy uǵlım /Á/.
Teksttegi adresat ózi sıyaqlı adresatlardıń ulıwmalıǵın ańlatıw ushın xızmet etip, funkсionallıq ózgeriske ushıraydı. Kórkem tekstlerde ózgeshe, lirikalıq tekstlerde oy-pikir, sóylew súygen adamǵa, lirikalıq
«sen»ge qaratılıp, ayrıqsha túrde tekstte metaforalıq mánige iye,
132
kópshilik jaǵdaylarda erkeletiw mánisindegi birlikler qaratpa sóz bolıp qollanıladı. Mısalı:
Hajeke, ketseń qaytıp kelmeymisiń,
Bizlerde qozı joǵın bilmeymisiń ?
Ayırım kontekstlerde adresat bolǵan lirikalıq «sen» konkret menshikli at penen berilgen, biraq bunday qaratpa sózlerde ulıwmalıq mánini ańlatıp, funkсionallıq jaqtan ózgeriske ushıraydı. Mısalı:
Kórkem tekstlerdegi qaratpa sózlerdiń ekinshi bir úlken toparın adamǵa baylanıslı bolmaǵan túsinikler quraydı. Olardıń arasında geografiyalıq atamalar, bizdi qorshaǵan obektiv dúnyanıń kórinisleri hám qubılısları, waqıt túsinigi, adamnıń emoсionallıq hám jeke ishki dúnyasın, ruwxıy, materiallıq mádeniyatınıń kórinisleri adresat wazıypasın atqaratuǵın kontekstler ushırasadı. Ata mákan, watan, tuwılǵan jer hám olardıń túrli elementleri, belgileri kórkem tekstte qaratpa sóz funkсiyasında subekttiń (avtordıń) watan, tuwılǵan jer menen baylanıslılıǵın organikalıq baylanıslılıǵın, tábiyǵıy sıpatın kórsetiw múmkinshiligne iye:
Keter boldıq endi bizler bash alıp,
Xosh aman bol bizden qaldıń, Bozataw /Á/.
Ziywarıń xoshlanar qádirińni bilip,
Kózini yashartıp baǵrını tilip, Aman bolsa, hal sorasar bir kelip,
Xosh aman bol bizden qaldıń, Bozataw /Á/.
Al endi, obektiv dúnyadaǵı kórinisler, qubılıslar, abstrakt túsiniklerge qaratılǵan qaratpa sózler adamnıń kózqarası, dúnyatanımı menen baylanıslı hám kórkem tekstlerde ózgeshe quramalı mánige ushıraydı. Kórkem teksttegi qaratpa sózlerdiń jáne bir toparı adamnıń ishki dúnyasına, sezimlerine, insanıylıq qádiriyatlarǵa qaratılǵan oydı ańlatadı. Bunday qaratpa sózler ózinde jeke hám ulıwmalıq mánini qamtıwı múmkin: adresat sıpatında wazıypa atqarǵan túsinik, ulıwma
133
yamasa adamlarǵa tiyisli sezim, sıpat bolıwı da múmkin, yamasa qaytalanbaytuǵın jeke sıpatqa da iye bolıwı múmkin. Usınday, bul túrindegi qaratpa sózler – avtoadreslengen túrde boladı, qaratpa sóz xızmetinde turǵan túsinik adresat esaplanǵanı menen, oy, sóylew subekttiń ózine, óziniń ishki dúnyasına baǵdarlanadı:
Aya, kewlim, oylan hásilik etpe,
Menmenlik áyleyip, nahaqqa ketpe /B/.
Aya, kewlim, oylanıp, haqqa sabır et,
Dushmanıńa qoldan kelse jábir et /B/.
Emoсiyanı kúsheytetuǵın ritorikalıq sorawlar, tańlaq hám qaratpa sózler qollanıladı: Háy, aǵalar, ótirik aytıp neteyin, Hásige ketpeyin, táwbe eteyin /B/, Ah dáriyǵa, waq dáriyǵ, mıń san árman shıqtı jan /Á/, Aǵa, begler, kóńlim etim /Á/,
Ya, iláhim , elimdi kórer kúnler barmeken /Á/.
Kórkem tekstlerde adresat penen dialoglıq baylanıs mazmunlı hám janlı, burınnan qáliplesken túrinde emes, emoсionallıq sıpatqa iye bolsa, onda qaratpa sózdiń apellyativ1 funkсiyası ázzilep, joq bolıp ketedi de, funkсionallıq ózgeris, qosımsha máni payda boladı. Qaratpa sózdiń tiykarǵı sintaksislik xızmetiniń ázzilewi, onıń semantikalıq xızmetiniń kúsheyiwine alıp kelip, sintaksislik poziсiya menen funkсiyanıń ortasında asimmetriya payda boladı. Qaratpa sóz oy kimge baǵdarlanǵanın atap kórsetiw menen birge, sıpatlaw funkсiyasın da atqaradı. Bunday kontekstlerde qaratpa sózdiń apellyativ funkсiyası emoсionallıq funkсiyası menen qosılıp quramalasadı hám bifunkсionallıq sıpatqa iye boladı:
Kewlim, az-kem sabır áyle,
Dem almay bárha sóz sóyle /B/.
Qaranı tutıp aldıńa,
Qarındasım, hesh oylanba /B/.
1 Apellyativ (konativ) funkсiya – tıńlawshınıń ózi esitip, qabıllap atırǵan informaсiyaǵa qatnasın bildiredi.
134
Qaratpa sózdiń monofunkсionallı hám bifunkсionallı bolıwına baylanıslı eki toparǵa ajıratıwǵa boladı:1) adresatlıq hám nominativlik sıpattaǵı qaratpa sózler; 2) adresatlıq, nominativlik hám sıpatlaw xızmetin atqaratuǵın qaratpa sózler. Birinshi topardaǵı qaratpa sózlerde apellyativ funkсiya baslı orındı iyeleydi. Ekinshi topardaǵı qaratpa sózlerde apellyativ funkсiya sıpatlaw funkсiyası menen quramalasıp, adresattıń qanday da bir sıpatın, belgisin kórsetetuǵın sıpatlaması qaratpa sóz benen dizbeklesip yamasa qaratpa sózdiń ózinde ańlatıladı hám sıpatlaw unamlı ya unamsız mánige iye boladı. Qaratpa sózlerdiń bul toparı adresattıń sol kontekstte ǵana ańlatılatuǵın belgilerin, ózgesheligin kórsetedi.
Ulıwma alǵanda, kórkem teksttegi qaratpa sózlerdiń kópshilik jaǵdaylarda metaforalıq mánige iye bolıwı, apellyativ funkсiyasınıń funkсionallıq jaqtan quramalasıwı, semantikalıq jaqtan qosımsha mánilerge, máni awısıwına ushırawı, podtekstlik mánini túsiniwge járdem etiwi sıyaqlı baslı belgiler joqarıda berilgen sintaksislik kategoriyalardıń poetikalıq sintaksistiń birligi, figurası qatarında lingvopoetikalıq aspektte tallawǵa alınıwı, analizleniwi zárúrligin kórsetedi.
Asindeton – waqıyalardıń tez almasıwın kórsetiw ushın birgelkili aǵzalardıń yamasa gáplerdiń dánekersiz qollanılıwı. Onıń nátiyjesinde dinamikalıq háreket, jedellilik ańlatıladı 1.
Shayır waqıyalardıń tez almasıwın kórsetiw ushın birgelikli aǵzalar yamasa gáplerdi dánekersiz qollanadı. Mısalı:
Qırq kúnde háwlediń, ekki ayda kúldiń,Bir yılda olturdıń, ekkińde yúrdiń, Úshdin ótip, tórt yashında sózládiń, Beshten altı yashqa
óttiń, Madawar /Á/.
1 Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1990. – Б. 83.
135
Joqarıda keltirilgen mısalda sóz dizbekleri hám gápler dánekersiz baylanısqan. Qosıq qatarlarınan waqıyalardıń belgili bir tártip penen, izbe-izlik penen almasıp barıwın kóriwge boladı. Usı waqıya, háreketlerdi kórkemlep bayanlawda shayır stilistikalıq figuralardıń dánekersizlik usılın orınlı paydalanıp,
ózine tán sheberligin kórsetedi. Bunday mısallardı shayırdıń shıǵarmalarınan kóplep keltiriw múmkin.
Polisindeton. Shayırdıń shıǵarmaları tilinde asindeton qubılısına qaramaqarsı bolǵan polisindeton qubılısı da gezlesedi. Polisindeton yamasa kóp dánekerlilik (grek. polysyndeton – kóp baylanıslı) – aytılajaq sózlerge logikalıq hám intonaсiyalıq jaqtan dıqqat awdarılıwı ushın olardı baylanıstırıwshı dánekerlerdiń birneshe mártebe qaytalanıp, intonaсiyada irkinish payda bolıwı1.
Ájiniyaz óz shıǵarmalarında aytılajaq sózlerge logikalıq hám intonaсiyalıq jaqtan dıqqat awdarılıwı ushın olardı baylanıstırıwshı dánekerlerdi bir neshe mártebe qaytalap qollanadı.
Jer hám er bilendur, el hám jer bilen, Jersiz eldiń qádiri dárbe-dár bilen /Á/.Hám aǵası, hám inisi qashında /Á/.
Ya shu kun, ya tańlá kárwanıń kósher /Á/.Bizge de, sizge de bolıp tur obal /Á/.
Bu sáhár baǵında keldim, biymáhál yolǵa túship,
Wádeme etsem diyip, gáhi júrip, gáhi ushıp /Á/.
Bul mısallardaǵı hám, de, ya, gáhi dánekerleri tákirarlanıp qollanıw arqalı aytılajaq sózlerge ayrıqsha dıqqat awdarılıp, tásirliligi artıwına erisken. Birinshi mısalda hám biriktiriwshi dánekeri jer, el sózlerin baylanıstırıw ushın jumsalsa, ekinshi mısalda hám sózi da// de janapayınıń xızmetin atqarıp, «aǵası da, inisi de qasında» degen mánini bildirip tur. Keyingi mısallardaǵı ya, gáhi dánekeri, de janapayı
1 Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1990. – Б. 83.
136
háreket hám qubılısların gezeklesip iske asırıwın yamasa hárekettikúsheytip kórsetiw maqsetinde jumsalǵan.
Kórkem tákirar. Ájiniyaz qosıqlarında jup sózler, sóz dizbegi hám frazalardıń tákirar qollanıw jaǵdayları ushırasadı.
Qumırısqadek qıpsha-qıpsha belleriń,
Barmaq tolı yúzik-yúzúk álleriń, Ásel qatqan sújik-sújik tilleriń,
Jılandı jıljıtıp innen bezdirer /Á/.
Sallana-sallana kelán sáwdigim /Á/.
Qatar-qatar altın túgme taqqanda /Á/.
Yıǵlay-yıǵlay keter ol biywapa yar /Á/.
Zibanıń shiyrindur, yúzleriń gúl-gúl /Á/.
Bul mısallarda qıpsha, sújik, sállana, qatar, yıǵlay, gúl sózleri dizbeklesip tákirarlanıw arqalı máni ótkirligin támiyinlewge tásirin tiygizgen. Al tómendegi mısallarda bolsa sóz dizbegi, frazalar tákirar qollanǵan:
Ketken joq ákeńniń malı,
Qıynalma Sayım, qıynalma,
Ketken joq atıńnıń jalı,
Qıynalma Sayım, qıynalma /B/.
Kóp aytıwǵa qosıqtı da hal kerek,
Házlik kerek, máslik kerek, mal kerek /Á/.
Meńesh: Óleńge sen de ozsań, men de ozǵan,
Kórgende óleńshini arqam qozǵan /Á/.
Ájiniyaz: Sen de ozsań óleńde, men de ozǵan, Kórgende óleńshini arqam qozǵan /Á/.
Meńesh: Gúz bolıp miyzan tússe, qaytar kiyik,
Mergenler kiyik awlar shoqay kiyip,
137
Hajeke, saw qozımdı tıpırlatıp,
Soyarman, saǵan netip kózim qıyıp.
Ájiniyaz: Gúz bolıp miyzan tússe, qaytar kiyik,
Mergenler kiyik awlar shoqay kiyip,
Óziń soyda Hajekeńniń pátiyasın al, Bolmasa, jep ketermen urlap soyıp /Á/.
Joqarıdaǵı mısallarda bayanlanıp atırǵan pikirdiń tásirlilik kúshin ele de tereńlestirip beriw ushın sóz dizbegi hám ayırım gápler tákirar qollanǵan.
Parallelizm. Ájiniyaz shıǵarmaları tilinde salıstırıw mánisinde qońsılas qatar turǵan gáplerdiń, konstrukсiyalardıń sintaksislik jaqtan uqsas qurılıwı da ushırasadı. Mısalı:
Tal shıbıqtay tawlanıp,
Tawıs kibi ol saylanıp,
On toǵız jasta dolanıp /Á/.
Qumırısqadek qıpsha-qıpsha belleriń,
Barmaq tolı yúzúk-yúzúk álleriń, Ásel qatqan sújik-sújik tilleriń /Á/.
Joqarıdaǵı birinshi mısalda qospa gáptiń quramındaǵı jay gápler tawlanıp, saylanıp, dolanıp sıyaqlı hal feyillerge tamamlanǵan. Ekinshi mısalda belleriń, álleriń, tilleriń tartım jalǵawlı atlıq sózler hár bir qatardıń sońında jumsalǵan.
Ritorikalıq soraw. Klassiklerimiz tilinde aytılajaq pikirge tıńlawshınıń dıqqatın awdarıw, pikirdiń emoсionallıq tásirliligin arttırıw maqsetinde qoyılatuǵın ritorikalıq sorawlar da ushırasadı. Ritorikalıq soraw forması jaǵınan soraw gáp dep tanılsa da, mazmunı jaǵınan belgili bir oy-pikirlerdi tastıyıqlap keledi. Ritorikalıq soraw gápler kúshli sezim menen, emoсiya menen aytıladı. Soraw gáplerdiń bul túri tıńlawshıǵa tásirli hám qonımlı bolıp keledi1. Ritorikalıq
1 Wzbek tilining grammatikasi. Sintaksis. – Toshkent, 1978. – B. 101.
138
soraw gápler Ájiniyazdıń tilinde emoсional mánilerdi ańlatıw ushınstilistikalıq figura sıpatında jiyi qollanıladı:
Árman bilán ótti ol Maqtımqulı, Ol hám nema kórdi, áy dúnya sendin?! Sózlegende sózdiń parqın bilmágen,
Adam demak bilan insan bolurmı?! /Á/.
Hár súren tajıǵa tússe shapqır at,
Palan shekip súrer qádirin ne bilsin?! /Á/. Ráxim áyle, patshahım, elge jetker sen meni,
Ya ilahim, elimdi kórer kúnler barma eken?! /Á/.Ay júzlim, pal sózlim aqıllı, esli,
Inkarım, dilbárim, nege kelmedi?! /Á/.
Bul qosıq qatarlarında ritorikalıq sorawlar tek sorawlıq máni ańlatıp qoymastan, bayanlanıp atırǵan waqıyaǵa, konkret situaсiyaǵa tıńlawshınıń dıqqatın awdarıw, ásirese, qaharmanlardıń sol waqıttaǵı psixikalıq halatın dál beriw ushın berilgen. Bul shıǵarma tiliniń obrazlı, kórkem bolıwına tiykar jaratqanın kórsetip ótiw zárúr.
Ellipsis. Klassiklerimiz tilinde tawıp qoyıwǵa bolatuǵın bir gáp aǵzasınıń, ásirese, bayanlawıshtıń gápte túsirilip aytılıwı ushırasıp, bul jaǵday hárekettiń, jedelliliktiń kúsheytiliwine tásir jasaǵanın kóremiz:
Tentekke – judırıq, májnúnge – urısh,
Jilligá – tóbelásh, palwanǵa – tutısh,
Bedáwge – yuwırısh, buwdanǵa – yurish,
Yabıǵa hám quyrıq bilán yal kerek /Á/.
Tiyeklide-Baqıt, ırǵaqlı-Ayjan,
Baqanlıda-Aysha, keneges-Baljan /Á/.
139
Joqarıdaǵı mısallardaǵı qosıq qatarlarında gáptiń bayanlawıshı belgili bir stilistikalıq maqsetlerde túsirilip qollanılǵan.
Gradaсiya. Ájiniyaz shıǵarmalarında gradaсiya qubılısı, yaǵnıy, gáptegi birgelkili aǵzalardıń mánilik jaqtan kem-kem kúsheytilip yamasa páseytilip beriliwi túrinde ushırasadı:
Alip káddim daldek bolıp búgildi, Kózlerimnen qanlı yashım tógildi, Jol boyına úygen hasıl yúgimdi,
Bazarǵa eltkendey kárwan bolmadı /Á/.
Qosıqtıń birinshi qatarında teńew qollanılǵan. Ekinshi qatarda qanlı yash epiteti arqalı obrazlı súwretlew kem-kem kúsheytilip beriledi. Shayırdıń shıǵarmalarınan gradaсiyaǵa kóplep mısallar keltiriw múmkin:
Bir kórmese kúyip, janıp, zar etken,
Sensiz meniń appaq siynem kúl boldı,
Pıraǵıńda kúydim, tánim kúl boldı /Á/.
Bul mısallarda da kúyip-janıp, appaq siynem kúl boldı sóz hám sóz dizbekleri arqalı hárekettiń kem-kem kúsheytilip berilgenin kóremiz.
Berdaqtıń «Jaz keler me?» qosıǵında da pikirler kemkemkúsheytilip gradaсiya qubılısı payda etilgen:
Tamaǵım joq isherime,
Kóligim joq kósherime,
Tósegim joq tóserime,
Biz sorlıǵa jaz keler me? /B/. Kósilip jatar úyim joq, Iyinge tartar kiyim joq, Toqtan bizlerge buyım joq,
Men sorlıǵa jaz keler me? /B/.
140
Oksyumoron (grek. oxymoron) biri-birine qarsı mánidegi sózlerdiń óz ara dizbeklesip, ayrıqsha jańa mánidegi túsinikti payda etiwi1. Oksyumoronnıń tiykarǵı belgisi – sıńarlarınıń mánisiniń qaramaqarsılıǵınan ibarat bolıp, olardıń biriniń ekinshisi arqalı anıqlanıwında. Ájiniyaz dóretpelerinde oksyumoronlardıń ráńbáreń kórinislerin kóplep ushıratıwǵa boladı. Mısalı:
Kápirdiń kápiri bolǵan mollalar, Tiliniń ushınan ótirik allalar, Ózini molla dep sadaqa alar,
Sonı kórip árman bilán óterseń /Á/.
Júrek, baǵrıń perzent deyip bánt bolır,
Tiri ǵayıp shul dúnyada dárt bolır,
Yadqa tússe ishken asıń ant bolır,
Júrek baǵrın daǵlap júrgen analar /Á/.
Birinshi mısaldaǵı kápir sózi arab tilinen ózlestirilgen sóz bolıp
«islam dinine isenbewshi adam» degen túsinikti bildiredi. Bul sózge mánilik jaqtan qarama-qarsı musılman sózi «islam dinine isenetuǵın adam» degen mánini ańlatadı. Bul mısalda shayırdıń sheberligi sonda, ol musılman sózin qollanbaydı, al musılman dinin úgit-násiyatlawshı, diniy parızlardı buljıtpay orınlawdı puqara xalıqtan talap etetuǵın molla sózin qollanadı. Kápirdiń kápiri sóz dizbegin qollanıw arqalı shayır mollalardıń islep júrgen iplas is-háreketleri islam dinine isenbeytuǵın adamlardıń is-háreketinen de ótip ketetuǵınlıǵın kórsetip bergen. Ekinshi mısaldaǵı tiri sózine qarama-qarsı mánidegi sóz óli sózi. Al ǵayıp sóziniń tuwra mánisi «joq bolıw, kózge kórinbew, qaytıs bolıw, qazalanıw» degendi ańlatadı. Shayır bul eki sózdi tiri ǵayıp túrinde bir jerde qollanıw arqalı «tiriley joq bolıw» degen jańa mánidegi túsinikti payda etken. Bunnan ullı sóz ustasınıń óz dóretpelerinde oksyumoronlardıń ájayıp hám jeke úlgilerin jaratqanlıǵın kóriwimizge
1 Bekbergenov A. Qaraqalpaq tiliniń stilistikası. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 1990. – B. 85.
141