Lingvopoetika

boladı. Shayır óz shıǵarmalarında oksyumoronlardı sheberlik penen qollanıwı arqalı mánilik jaqtan qarama-qarsı túsiniklerdi tásirli etip, kórkem túrde súwretlewge erisken. Shayırdıń jeke sheberligi tómendegi qatarlarda da anıq kórinedi:

Ayralıqtıń sırın ashtı qaǵazıń, Óli edim, tiriltti aytqan bayazıń, Sonnan báhre alıp, shıqtı hawazım,

Jismime jan kirdi yáne, dilbárim /Á/.

Bul qatarlarda pútkilley qarama-qarsı mánidegi óli edim, tiriltti sóz dizbegi ayrıqsha emoсionallıq ekspressivlik mánige iye bolıp tur. Bunda talant iyesiniń sóz tańlawdaǵı tapqırlıǵı, sheberligi kózge taslanadı. Solay etip, Ájiniyaz shıǵarmaları tilindegi stilistikalıq figuralar, leksikalıq qurallar, troplar pikirdi kórkemlep, tásirli etip jetkeriwde óz ornında júdá sheberlik penen qollanılıp, bunda shayırdıń jeke stillik ózgeshelikleri ayqın kórinedi.

áhmiyeti qanday ?

3.Qaratpa sózlerdiń kórkem teksttegi xızmeti boyınsha sóylepberiń.

4.Qaraqalpaq klassikleri shıǵarmalarında kórkem tákirardıń qaysıtúrleri

qollanılǵan ?

shıǵarmalarınan mısallar keltiriń.

6. Allyuziya qubılısı degen ne ?

142

Bilim, 1997.

3.Genjemuratov B. Ájiniyaz lirikasınıń poetikası. –Nókis: Bilim,1997.

4.Járimbetov Q. Ádebiyattanıwdan sabaqlar. Oqıw qollanba. –Nókis:

143

TEKST LINGVOPOETIKASÍ

Jobası:

1)Tekstti lingvopoetikalıq tallawdıń tiykarǵı prinсipleri

2)Kórkem teksttiń mánilik túrleri

3)Intertekstuallıq

4)Tekstte irkilis belgileriniń poetikalıq xızmeti

Adamlar arasında til arqalı ámelge asatuǵın kommunikaсiya proсesi oǵada quramalı hám kóp qatlamlı. Hár qanday kommunikativ proсesstiń baslı maqseti belgili bir maǵlıwmattıń kommunikaсiya qatnasıwshıları tárepinen jetkeriliwi hám onıń qabıl alınıwın názerde tutadı. Bul eń úlken kommunikativ birlik – tekst arqalı

ámelge asadı. Bul tuwralı belgili ózbek tilshisi N.Maxmudov bılay jazadı: «Ádette, kommunikaсiya proсesiniń úsh tiykarǵı elementi boladı, yaǵnıy sóylewshi, tıńlawshı hám informaсiya. Sóylewshi informaсiyanı tıńlawshıǵa jetkeriw ushın,

álbette informaсiya jetkeriw quralın – kanaldı tańlaydı. Eń tiykarǵı kanal bolıp til xızmet atqaradı». Tekstler tipologiyasında informaсiyanı jetkeriw kanalı ayrıqsha orındı iyeleydi. Joqarıda kórsetip ótilgenindey, eń tiykarǵı kanal bul til, biraq onıń tiykarǵı eki túri boladı, yaǵnıy awızeki hám jazba. Usıǵan baylanıslı tekstlerdiń awızeki hám jazba túrlerin ajıratıw maqsetke muwapıq.

Kommunikaсiya proсesinde beriletuǵın informaсiyanıń kólemine qaray tekstler minimal (mikrotekst) hám maksimal (makrotekst) tekstlerge bólinedi. Máselen, naqıl-maqal, tórtlikler, xat, tilxat, arza h.t.b. minimal, kishi tekst dew múmkin, al roman, monografiya, dástan, sabaqlıq h.t.b. maksimal, úlken tekstler boladı.

Tekst kórkem sóz sheberi tárepinen dúnyanı obrazlı-estetikalıq bayanlawdıń nátiyjesinde payda boladı. Kórkem teksttiń dóreliwi de, kórkem pútinlik sıpatında oqıwshı (tıńlawshı) tárepinen túsiniliwi,

144

ańlanıwı da quramalı estetikalıq proсess. Rus ilimpazı Z.I.Xovanskaya bunday estetikalıq xızmettiń tiykarǵı bólimleri retinde tómendegilerdi ajıratıp kórsetedi:

1) dóretiwshiniń sanasında turmıstıń estetikalıq sáwleleniwi nátiyjesinde kórkem obrazlardıń payda bolıwı;

2) kórkem obrazlardıń estetikalıq material arqalı beriliwi, yaǵnıy olardıń belgili bir kórkem óner túri, quralları arqalı materiallasıwı hám estetikalıq xızmet ónimi – kórkem dóretpeniń payda bolıwı; 3) kórkem dóretpeniń jámiyetshilik tárepinen qabıl etiliwi, yaǵnıy estetikalıq ańlanıwı. Ol ádebiy proсessti usınday qatnaslar shınjırı retinde ańlaw múmkin ekenligin kórsetedi, yaǵnıy:

obektiv dúnya jazıwshı kórkem shıǵarma oqıwshı1.

Kórkem tekstti lingvopoetikalıq analiz jasawda áne usı tórt faktor barqulla yadta bolıwı talap etiledi.

Kórkem tekstti lingvopoetikalıq analiz jasawda tiykarǵı prinсipler tómendegiler:

1)Kórkem tekst forması hám mazmunı jaǵınan quramalı hám kóp

qatlamlı estetikalıq pútinlik. Onda mazmun qanday dárejede áhmiyetli bolsa, forma da sonday dárejede áhmiyetli. Ayırım jaǵdayda forma hátte mazmun dárejesine kóteriliwi múmkin. Kórkem tekstte avtordıń mazmundı formaǵa salıwdaǵı sheberligi, ondaǵı individual qásiyetler ayrıqsha áhmiyetke iye. Biraq bunnan kórkem tekstte forma birinshi, al mazmun bolsa ekinshi dárejeli dewge bolmaydı. Solay etip, kórkem tekstti lingvopoetikalıq analizlewde forma hám mazmun birligi tiykarǵı prinсip esaplanadı.

2) Kórkem tekstti lingvopoetikalıq analizlewde ondaǵı hár bir til qubılısına keńislik hám waqıt birligi kózqarasınan qatnas jasalıwı kerek. Hár bir shıǵarma keńislik hám waqıt penen baylanıslı túrde dóretiledi. Tariyxıy temadaǵı shıǵarma tilinde sol dáwir ruwxın

1 Xovanskaya Z.I. Analiz literaturnogo proizvedeniya v sovremennoy franсuzskoy filologii. -

M.:«Vısshaya shkola», 1980. -S.14

145

sáwlelendiriwshi waqıyalardıń qaerde, qanday jaǵdayda bolıp atırǵanın anıqlastırıwshı leksika-grammatikalıq birlikler qollanı-ladı.

3) Kórkem teksttiń lingvopoetikalıq analizinde tekst tiliniń ulıwma xalıqlıq til, onıń hár qıylı kórinisleri, onıń ádebiy tilge qatnası prinсipi basshılıqqa alınıwı kerek. Akademik V.V.Vinogradov

«Kórkem ádebiyattıń tili tuwralı» (1959) miynetinde kórkem ádebiyat tilin ulıwma xalıqlıq til hám ádebiy til tariyxınan pútkilley ajıratılǵan túrde úyreniwdiń múmkin emesligin aytıp ótedi. Ulıwma xalıqlıq til, onıń hár qıylı aymaqlıq hám soсiallıq kórinisleri menen ádebiy til arasındaǵı qatnasları ózgermeli bolıwına baylanıslı kórkem ádebiyat tiliniń ulıwma xalıqlıq til, sonday-aq ádebiy til menen baylanısı tariyxıy túrde ózgerip baradı1 – dep jazadı. Sonlıqtan tekstte qollanılǵan til birliklerin úyreniwde, sol sózdiń ulıwma xalıq tilindegi hám ádebiy tildegi mánisi esapqa alınıwı hám oǵan salıstırılıwı maqsetke muwapıq. Aytayıq, kórkem tekstte qollanılǵan sózdiń gónergen sóz yamasa neologizm ekenligi, yamasa jargon sóz ekenligin anıqlaw ushın, álbette, bul sózdi ulıwma xalıq tilindegi yamasa ádebiy tildegi sóz benen salıstırıw zárúrligi payda boladı. Morfologiyalıq formalar, sintaksislik birlikler hám sózlerdiń aytılıwına baylanıslı ózgesheliklerdi ulıwma xalıqlıq til hám ádebiy tilge salıstırıpizertlemey turıp anıqlaw qıyın.

4)Lingvopoetikalıq analiz jasawda tekstke kórkem-estetikalıq pútinlik

sıpatında qatnas jasaw kerek. Eń dáslep kórkem shıǵarmanıń ideyası anıqlanıwı maqsetke muwapıq. Demek, kórkem teksttiń lingvopoetikalıq analizi tiykarǵı ideyanı bayanlawda tillik qurallardan paydalanıwdı úyreniw eken, kórkem tekstke bir estetikalıq pútinlik sıpatında qatnas jasaw ayrıqsha áhmiyetli prinсip esaplanadı.

1 Vinogradov V.V. Problemı russkoy stilistiki. -M.: «Vısshaya shkola», 1981. -S.195

146

Lingvopoetikalıq analiz til yaruslarınıń biri boyınsha júrgizile me, yamasa kompleksli alıp barıla ma, bári bir tillik qurallardıń tiykarǵı ideyanı ańlatıwdaǵı úlesin bahalaw tiykarǵı tárepi esaplanadı.

5) Kórkem mazmunnıń ańlatılıwında kórkem teksttegi – impliсitlik hám ekspliсitlikti anıqlaw da lingvopoetikalıq analizlewdiń bir prinсipi. Didaktikalıq tekst yamasa jas balalarǵa arnalǵan tekstlerde ekspliсitlik dárejesi joqarı bolsa, poeziyalıq tekstlerde impliсitlik basım keledi. Kórkem mazmundı ashıq yamasa jasırın ańlatıwdaǵı ózine tán ózgesheliklerdi anıqlaw arqalı kórkem teksttiń tillik hám kórkem-estetikalıq qunın bahalaw múmkinshiligi payda boladı.

6)Kórkem teksttegi intertekstuallıqtıń tillik hám semantikalıq

ózgesheliklerin anıqlaw da lingvopoetikalıq analizlewdiń prinсipleriniń qatarına kiredi. Tekst ishinde qollanılǵan basqa teksttiń kórinislerin (naqıl, ráwiyat, hádis, mifler, ápsanalar, basqa shayır, jazıwshılardan alınǵan tekstler) anıqlaw hám olardıń shıǵarmanıń mazmunı menen qanday dárejede únlesligi, kórkem mazmundı ańlatıwdaǵı onıń ornın úyreniw kórkem tekst lingvopoetikasın anıqlawda ayrıqsha

áhmiyetli.

Kórkem teksttiń mánilik túrleri hám intertekstuallıq. Kórkem tekstti lingvopoetikalıq analiz jasawda jazıwshınıń teksttegi mazmundı bayanlawdaǵı maqsetin esapqa alıw zárúr. Jazıwshı yamasa sóylewshiniń kórkem tekst dúziwdegi baslı maqseti oqıwshı yamasa tıńlawshıǵa estetikalıq tásir etiwi esaplanadı. Sonıń menen birge, jazıwshı yaki sóylewshi qosımsha tómendegi maqsetlerdi de kózde tutadı:

1)Óziniń yamasa qaharmannıń basınan keshirgen ayırım waqıyaların bayan etiwi, eske túsiriwlerin aytıp beriwi;

2)qaharmannıń sırtqı kórinisi hám ishki dúnyası, yamasa waqıyalar bolıp atırǵan orın hám hal-jaǵdaydı keń túrde súwretlew;

147

3)ayırım waqıya-hádiyseniń isenimliligin támiyinlew ushın dáliller

keltiriw, túsinikler beriw, ayırım hádiyselerdiń mazmunın túsindiriw;

4)kimgedur úgit-násiyat etiw, turmıslıq waqıyalar arqalı tárbiyalaw, jol

kórsetiw, usınıslar bildiriw;

5)ayırım waqıya hám hádiyse tuwralı xabar beriw, eskertiw, esletiw;

6)buyrıq hám hár qıylı kórsetpeler beriw, tilek-niyetin bildiriw;

7)qaharmannıń ishki keshirmelerin, emoсional halatın, waqıyalarǵa

sezimlik qatnasın sáwlelendiriw h.t.b.

Joqarıda kórsetilgen maqsetlerdi sáwlelendiriwshi kórkem tekstler tómendegi mánilik túrlerge bólinedi:

1)Gúrriń mazmunlı tekst;

2)Súwretlewshi mazmunlı tekst;

3)Argumentli mazmunlı tekst;

4)Didaktikalıq mazmunlı tekst;

5)Xabar mazmunlı tekst;

6)Buyrıq-tilek mazmunlı tekst;

7)Sezimdi sáwlelendiriwshi tekst.

Biraq, sonı da aytıw kerek, teksttiń usı mánilik túrleriniń tek birewi tiykarında jazılǵan kórkem tekstler az ushırasadı, olar kópshilik jaǵdaylarda aralasıp, sintezlenip qollanıladı.

1.Gúrriń mazmunlı tekstte avtor yamasa shıǵarma qaharmanları óziniń

basınan keshirgen, esitken, yamasa oqıǵan waqıyanı gúrriń e tedi. Eske túsiriwler, ertek hám ráwiyatlardı gúrriń mazmunlı tekst sıpatında bahalaw múmkin. Bayan etiw, tiykarınan, ótken máhál túrinde, birinshi bet birlik yamasa kóplikte ańlatıladı. Monologlıq sóylew bunday tekstler ushın júdá qolaylı hám sáykes keledi.

Bayanlanıp atırǵan waqıya tar yamasa keń kólemli bolıwı múmkin. Áste-aqırın rawajlanıp baratuǵın bayanlaw,

148

tiykarınan, bir tárepleme bayanlaw usılınan paydalanıladı, tiykarınan,gúrriń etiwshi baslı orındı iyeleydi.

Muraplar aldı tilláni, Ayttı ollanı-billanı, Qazbay jıldaǵı salmanı,

Suw tamtarıs boldı bıyıl /B/.Bul dúnya - dúnya bolǵalı,

Patsha ádil bolǵan emes.

Shayırlar qálem alǵalı,

Xatqa tuwrı salǵan emes /B/.

2. Súwretlewshi mazmunlı tekst tıńlawshıǵa belgisiz bolǵan adam, orın, haywanat yamasa zat, waqıya-hádiyseni keń túrde súwretlep beriw maqsetinde dúzilgen boladı. Súwretlewshi tekstte de monologlıq sóylew baslı orındı iyeleydi. Bunday teksttiń eń tiykarǵı belgisi – súwretlenip atırǵan obekttiń dáslep tiykarǵı ózgesheligi tilge alınadı. Keyin oǵan baylanıslı qásiyetleri bayan etiledi:

Doslar, tárip etsem múyten ellerin, Sharwaǵa jay shóbi otlaq jerlerin, Ashıw toǵın bildirmegen kóllerin, Múytenniń balıqlı teńizi bardur /B/.Atadan ayrıldı

ǵulpaqlı uǵlan,

Satıldı húr basıp áyledi ǵulam,

Kimler Iraq ketti, kimler ketti Sham,

Kimseler Gurd, Tehran túshti, Bozataw /Á/.

3.Argumentli mazmunlı tekstte aytılıp atırǵan pikirdiń isenimliligin

támiyinlew ushın hár qıylı dálil hám túsinikler beriledi. Tiykarlaw, dálillew maqsetinde hár qıylı maǵlıwmatlardı keltiriw argumentli teksttiń ózine tán ózgesheligi esaplanadı. Pikir menen keltirilgen dálildiń ortasında logikalıq baylanıstıń bolıwı áhmiyetli esaplanadı. Bunday tekstte «sonlıqtan», «tiykarınan», «sonıń

149

ushın», «durısın aytqanda», «esitiwimshe», «esitiwime qaraǵanda», «shaması» sıyaqlı birlikler qollanıladı. Kitap oqıwshını yamasa tıńlawshını isendiriw tiykarǵı maqset bolǵanı ushın soǵan sáykes ritorikalıq usıl tańlap alınadı.

Kórkemlew qurallarınan paydalanıladı:

…Kórińler xalıqtıń shejiresin,Esit shejireniń mánisin, Bársheniń atababasın,

Aytıp bayan qılǵan eken /B/.

Qolıma duwtar alǵanda,

Aqdárya betke barǵanda,

Bir qıssanı oqıǵanda,

Kóp yad etip, júrdim oylap.

Kóp jıllar oylap júrgen soń,Jaqsı jamanın bilgen soń, Jasım ellige kelgen soń,

Kewil berdim oǵan shıntlap.

Jazdım bir jıl - on eki ay,

Qapalı kewlim xosh bolmay,

Óz gápime kewlim tolmay,

Qálem atın quwdım qıstap /B/.

4.Didaktikalıq tekst oqıwshı ya tıńlawshıǵa úgit-násiyat e tiw, onı

turmıslıq waqıyalar arqalı tárbiyalaw ya aytılǵanlardan juwmaq shıǵarıwǵa úyretiw maqsetinde dúziledi. Shıǵıs xalıqlarında ayrıqsha didiaktikalıq ádebiyat túsinigi de qáliplesken. Naqıl-maqal, aforizm, ráwiyatlardı da didaktikalıq tekst dep qaraw múmkin, sebebi, olardıń

150

mazmunınıń tiykarında tárbiya, úgit-násiyat, didaktika turadı. Sonlıqtan da olardı didaktemalar túrinde ulıwmalastırıw múmkin.

Kórkem tekstte belgili bir maqsette qollanılǵan didaktemalardıń tekst ishinde jumsalıwı hár túrli boladı. Avtor bunday didaktemalardı tekstte tikkeley alıp kiredi hám onıń qaysı janrǵa tiyisli ekenligin aytıp ótedi. Didaktemalar tekstten tısqarıda burınnan tayar túrinde boladı. Avtor ya qaharman tilinde tómendegishe beriledi:

Sonday bir naqıl bar, ótkendegi danalar sonday degen, danalıq kitaplarda solay jazılǵan, ulamalar aytqan, sonday ráwiyat esitkenmen h.t.b.

Ata-anańdı qádirle, Ólgenińshe jaqsı sóyle, Mal tapsań torqaǵa bóle, Ósiwińe jaqsı, balam /B/. Óshińdi al dushpanıńnan, Kúshińdi jıyna jasıńnan,

Xalqıń qalmasın qasıńnan,

Kishi peyil bol jastan, balam /B/.

5.Xabar mazmunlı tekst ayırım waqıya, hádiyse tuwralı xabar beriw

maqsetinde dúziledi. Kórkem teksttegi xabardıń mazmunı ózine tán ózgesheligine iye, ol ápiwayı xabardan, ápiwayı informaсiyadan basqasha boladı, oǵan estetikalıq maqset júklengen boladı. Kórkem tekstte xabar mazmunlı kontekst teksttiń basqa mánilik túrleri menen aralasıp, birikken túrde qollanıladı. Xabar tastıyıqlawshı yamasa biykarlawshımánidegi gápler arqalı beriledi.

Jigitlik degen nar eken,

Ǵarrılıq degen jar eken,

Qartayǵan soń jasıń jetip,Keń dúnya saǵan tar eken /B/.

Yaranlar, bir sózdi aytayın sizge,

Yigit geze bilmes, yoshı bolmasa.

151