Lingvopoetika

(mhr–mr): Aytsa ada bolmas Hajıniyazı, Bes júz móhirdarlı biyleri bardur /Á/.

4. Augmentlik paronimiya – konsonantlıq modeldiń basına taǵı bir dawıssız sestiń qosılıwı menen sıpatlanadı: hóner–óner (hnr-nr), hisab– esap (hsb–sp), hámirxanı–ámirxanı (hmrxn–mrkn), wágar–eger (wgr–gr), etdi–etti (ytd–tt).

Diyxanǵa jer kerek, tuqımıw – hókkiz, Búlbúlgá gúl kerek, nazbayıw – áfruz /Á/. Tún ortada yerdin uyqıda yatıb, Ádáb – árkán bilán bizni oyǵatıb /Á/. Kórgán zaman anı baǵrımnı ezib, Olturdım janımdın úmiydim úzúb /Á/.

5. Dawıslı seslerdegi paronimiya – paronim sózlerdegi dawıslı sesler quramınıń tolıǵı menen sáykes keliwi hám tákirarlanıwına tiykarlanadı.

Qaraqalpaq tilindegi singarmonizm nızamına sáykes vokallıq paronimiya kóp ushıraydı, biraq paronimiyanıń dál sol túrinde sózlerdiń seslik dúzilisi jaǵınan uqsaslıq, jaqınlıq dárejesi az.

6. Substituсiyalıq paronimiya – konsonantlıq modeldegi bir dawıssız sestiń ózgeshe bolıwı menen sıpatlanadı. Mısalı: qıyametlik– qıyanetlik.

Substituсiyalıq paronimler ayırım jaǵdaylarda paronimlik uyalardı payda etedi: óńge–ózge. Mısalı: Sırıńdı aytpa óńgege, Súymesiń ushın oylanba /B/. Kewli

– kóńli: Shıńǵıs jurttan keter boldı, Kóńli yamanqalǵan eken /B/.

Kórkem tekstlerde paronimlerdiń bir yamasa birneshe túrleri de qollanılıwı múmkin. Olar kórkem teksttiń fonetikalıq jaqtan qurılısındaǵı basqa faktorlar– uyqas, seslik tákirar hám onıń túrleri menen óz ara tıǵız baylanıslı.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Poetikalıq fonetikada qanday seslik qubılıslar úyreniledi ?

2.Seslik qaytalawlardıń qanday túrleri bar ?

42

3. Qaraqalpaq klassikleri shıǵarmalarında alliteraсiyalardıń qandaytúrleri

ushırasadı ?

4.Kórkem tekstte uyqastıń poetikalıq xızmeti boyınsha klassikshayırlarımız shıǵarmalarınan mısallar keltiriń.

5.Paronimiya qubılısı degenimiz ne ?

6.Qaraqalpaq klassikleri shıǵarmalarınan paronimiyaǵa mısallar

keltiriń.

Ádebiyatlar:

1.Abdinazimov Sh. Berdaq shıǵarmalarınıń tili. –Tashkent: FAN,2006.

2.Abdinazimov Sh. Sózlerim merwertdur aytılǵan hár bir. –Nókis:Bilim,

1997.

3.Genjemuratov B. Ájiniyaz lirikasınıń poetikası. –Nókis: Bilim,1997.

43

QARAQALPAQ KLASSIK ShAYÍRLARÍ ShÍǴARMALARÍ

TILINIŃ POETIKALÍQ MORFOLOGIYaSÍ

Jobası:

1)Atlıq

2)Kelbetlik

3)Sanlıq

4)Almasıq

5)Feyil

6)Ráwish

7)Kómekshi sózler. Modal, tańlaq, eliklewish sózler

ATLÍQ

San kategoriyası. Qaraqalpaq ádebiyatı klassikleri shıǵarmaları tilinde -lar//- ler affiksi kóplikten basqa ayrıqsha belgili bir túsinikti bildiretuǵın atlıqlarǵa yamasa substantivlesken sózlerge jalǵanǵanda sol túsinikke bolǵan subektivlik qatnastı da bildiredi: Mıń san bále jep miylerin/B/, Shiyrinnen tatlı tilleriń /B/.

Ayırım jaǵdaylarda bul qosımta kóplikten basqa ayrıqsha belgili bir túsinikti yamasa sol túsinikke bolǵan subektivlik qatnastı bildiriw ushın jumsaladı: Qumırısqadek qıpsha-qıpsha belleriń, Ásel qatqan sújik-sújik tilleriń, Jılandı jıljıtıp, innen bezdirer /Á/, Zibanıń shiyrindur, yúzleriń gúl-gúl /Á/, Mıń san bálá jep miylerin /B/.

Berdaqtıń dóretpeleri tilinde ayırım sanaq sanlardan keyin kelgen atlıq sózlerge kóplik formalarınıń jalǵanıw faktleri de ushırasadı, al házirgi qaraqalpaq tilinde bul túrinde qollanılmaydı: Jetpis úshtedur jaslarım /B/.

44

Ayırım konkret mánili atlıqlarǵa jalǵanǵanda ulıwma sol gáptiń mánisin

kúsheytiw ushın xızmet atqaradı: Bul awılda ógizlerden bir ózi

/B/, Azabınan júreklerim jarıldı /B/, Qalay bolar hallarımız /B/.

-Lar//-ler affiksi ekinshi hám úshinshi bet birlik hám kóplik san formasındaǵı

feyil sózlerge jalǵanıp bayanlawısh xızmetinde jumsaladı: Azaptan aqtılar

kózimnen jasım /B/, Jarmańızlar e ndi solǵın júrekti/B/.

Bul affiks ayırım atlıq sózlerge jalǵanǵanda jámlestiriwshikóplik máni ańlatıp keledi:1 Ne yárlárniń suwın ichdi /B/, Kúnler kóriw qıyın boldı zamanda/B/.

Berdaq shıǵarmalarında kóplik mánini bildiretuǵın arab-parsı tilinen kirgen sózlerde ushırasadı. Bunday sózler arab-parsı tillerinde kóplik mánini ańlatqanı menen túrkiy tillerine ózlestirilgeninde máni ózgesheligine ushırap kóplik mánini emes, al birlik mánide jumsalıw jaǵdayları ushırasadı. Sonlıqtan da bunday

ózlestirilgen sózlerdiń sońında -lar//-ler affiksi jalǵanıwı arqalı kóplik máni bildiredi: hal/birlik/-awhal/kóplik/, haq/ birlik /-huqıq /kóplik/, alım /birlik/- ulama

/kóplik/, paqır/birlik/ -puqara /kóplik/, wálad/birlik/- áwlad/kóplik/, mal/birlik/-

ámwal/kóplik/, ájep /birlik/ -ájayıp /kóplik/, halika /birlik/ -xalayıq /kóplik/.

Mısallar: Puqaraǵa jaz keler me?/B/, Paqırǵa payda qılmasa /B/, Razı bolıń

xalıqlarım/B/. Men alımlıq izler edim/B/, Ańla, bul sózdi xalayıq/B/, Berdimurat xaqtıń qulı /B/.

Arab tilinde juplıqtı ańlatatuǵın forma «Shejire» poemasında bir mısalda

qollanǵan: Rásúwlillah buraq múnúb, Qaba qáwseyn barǵan ekán /B/. Bul

mısaldaǵı «qáwsáyn» sózi «eki oq jetirim jer» degendi ańlatıp, «ayn, áyn» kópliktiń forması. Bul forma sonday-aq, qaraqalpaq tilindegi

«Iskender Zulxarnayn» sózinde ushırasıp «eki shaqlı Iskender» degendi ańlatıp keledi.

Tartım kategoriyası. Shayırdıń dóretpelerinde ushırasatuǵın

1.Kononov A.N. Grammatika sovremennogo tureсkogo literaturnogo yazıka.-M-L.1956.-S.68.

45

tartımnıń birinshi betindegi atlıq sózler qaratpa sóz xızmetinde jumsalǵanında ayırım jaǵdaylarda subektiv bahanı – sıpayılıq, erkeletiw, tańlaq mánilerin bildiredi:

Áy, qudayım, bizge aqıl dana ber/B/, Jigerli bol jastan, balam/B/, Qarındasım hesh oylanba/B/.

Berdaq dóretpeleri tilinde tartım kategoriyasınıń morfologiyalıq usıl menen jasalıwında -nıńqı//nińki affiksi jumsalǵanın kóremiz. Tartımlanıwshı sóz ataw sepliginiń affiksin, al zattıń iyesi bul affiksti qabıllaydı. Bul túrdegi tartımǵa abstrakt tartım dep ataladı: Adam uǵlı, bári birdeyin bolmas, Biriniń gúli solsa, biriniki solmas/B/, Ilayıqpa bu boyıńa, Seniki qurı lap eken/B/, Emese seniki jón

be?/B/.

Seplik kategoriyası. Shayırdıń dóretpelerindegi ataw sepligi subekttiń nol formasın bildirip, morfologiyalıq kórsetkishleri bolmawı menen sıpatlanadı.

Berdaqtıń dóretpeleri tilinde iyelik sepligi eki túrde ashıq hám jasırın formada qollanǵan.

Ashıq yaǵnıy seplik jalǵawları sepleniwshi sózge ashıq jalǵanǵan túrinde hám jasırın yaǵnıy seplik affiksleri qosıq qatarlarında buwın teńligin saqlaw hám ayırım stillik maqsetlerge baylanıslı túsirilip qollanǵan túrinde de ushırasadı: Sáhrá xalqı kóchúb gezmák/B/, Múyten uranı Aqcholfan/B/, Haq diydarın kórgen ekán/B/.

Barıs sepliginiń -a//-e//-á affiksi menen jasalǵan túri shayırdıń dóretpeleri tilinde ushırasıp, bul forma XIX ásirdegi klassik shayırlar tilinde, ásirese Ájiniyaz dóretpelerinde de ónimli jumsalǵanın kóriwge boladı. Bul jaǵdaydı qıpshaq-oǵuz elementleri basım Orta Aziyalıq túrkiy ádebiy tiliniń Xorezmde qáliplesken variantınıń shayırǵa tiygizgen tásiri sıpatında bahalaw bizińshe shınlıqqa tuwra keledi. Mısallar: Etti dushmanǵa ǵayratı /B/, Ne sawdalar basha túshti/B/, Náwbáhárqızıw-jáwana, Kóp boldı háwesim meniń/B/.

Barıs sepliginiń -ur qosımtası «Shejire» poemasında bir mısalda qollanılǵan:

Sahra xalqı kóshúb gezmek, Kántli erúr watan túzmek /B/.

46

Barıs sepliginiń -ya forması Ájiniyaz shıǵarmalarında ushırasadı: Xorezmde

yúrán kúnler, Zawqı tamashaya megzer /Á/.

Berdaqtıń qosıqlarında tabıs sepliginiń birde ashıq, birde jasırın túrde

jalǵanıw jaǵdayları ushırasadı. Ashıq túrde qollanılǵanda konkret obektti ańlatsa, jasırın qollanǵanda ulıwma usı túrdegi obektlerdi bildiredi. Tabıs sepliginiń bunday qollanıwı zattıń anıqlıq hám anıqsızlıq mánilerine baylanıslı: Tayaq ursam ashıw menen dóndirip /B/, Nama tapsa ırǵaq tappay/B/, Atlarına mine qashtı, Alalmadı sulıw uslap/B/.

Orın sepliginiń affiksleri jasırın formada qollanıp, ataw sepligi menen ańlatılıw faktleri ushırasadı: Jası e lli sıǵır jılı, Bul bir aytqan hikayatı/B/, Keneges, Mańǵıt-Qoruǵ Jupar, Sháhrisábizxıtay, qıpshaq bar, Jiydeli baysındaqońırat bar, Bir neche yıl bolǵan eken /B/, Bul mısaldaǵı «sıyır jılında», «Qoruǵ Juparda»,

«Sháhrisábizde» degen sózlerdegi orın sepliginiń affiksi qosıq qatarınıń buwın teńligin saqlaw ushın jasırın formada qollanılǵanın kóremiz.

Berdaqtıń dóretpelerinde shıǵıs sepliginiń mánisi ataw sepligi arqalı ańlatılıw jaǵdayları ushırasadı: On tórt uruw suw ótmádi, Násiyhátini tutmadı /B/.

Qural hám sheriklik sepligi. Klassiklerdiń tilinde eski túrkiy tilinde jumsalǵan qural hám sheriklik sepliginiń qaldıqları ushırasadı, biraq olar ráwishlik hám kómekshi sóz mánisine ótken: Ziywar aytar endi ne halıń kesher, Ya shu kún, ya tańla kárwanıń kósher /Á/, Búkún kelse tańla ellerni gezer /Á/, Tańla yawmil qiyameti /B/, Xuda birlen razı aytıshıb /B/.

Atlıqtıń betlik hám predikativlik affiksleri. Orta Aziyalıq túrkiy ádebiy tilinde 3-bettegi atlıq hám substantivlesken sózler bayanlawısh xızmetinde jumsalǵanda predikativ affiksleri menen baylanısqan, shayırdıń dóretpelerinde az sanda bolsa da bul jaǵday

47

saqlanıp qalǵanın kóremiz. Predikativ affiksi wazıypasın házirgi keler máhál - turur//-durur feyilleriniń qısqarǵan forması -dur//-dúr, -tur//- túr, -tır//-tir, -dı//-di affiksleri atqarǵan: Den sawlıqdur altın taǵıń/B/, Qaradan kópdur gunayı /B/, Xannıń qızıdur anası/B/, Ata yurtıdur Túrkstan /B/, Meniń jolım haq bázirgen jolıdur /K/, Bir máhiytabandur qırmızı beden /Á/, Bendedurman, razıman, qádir xudanıń ásirine /Á/. -dı//-di predikativiniń qollanıwına mısallar: Túp babańız

Naǵadaydı/B/.

KELBETLIK

Sapalıq kelbetlikler. Klassik shayırlardıń tilinde sapalıq kelbetlikler tómendegi mánilerdi ańlatıp keledi:

1. Zattıń, adamnıń túrin, reńin ańlatadı: Qara kóz, qıpsha bel qız bilen jawan

/Á/, Kóren bolur aq yúzińniń qurbanı /Á/. 2) Zattıń dámin bildiredi: Lam-lábiń shiyrin sheker men baǵ ara búlbúlleriń /Á/, Naz áyleyúb sújik tilli ol sánem /Á/. 3)

Zattıń kólemine, sırtqı kórinisine, salmaǵına baylanıslı mánilerdi bildiredi: Qıya baqıp tursam názik belińe /Á/, Tuwrı joldan bas ketse de qaytpaǵan /Á/, el jurttı kórmegen aǵır dárdeli /Á/, Qalmadı máderim bul áziz tánde /Á/. 4). Tazalıqpataslıqtı bildiretuǵın kelbetlikler: Taza gúlistanım, mahi ánwarım

/Á/. 5). Hár qıylı hal-jaǵdayǵa, minez-qulıqqa, kúsh-quwatqa baylanıslı belgilerdi bildiredi: Xalıqqa málim batır mártke /Á/, Márt yigitniń mudam halı táń bolur /Á/.

Tábiyǵıy belgiler, minez-qulıq hám hal-jaǵdayǵa baylanıslı belgilerdi bildiretuǵın kelbetlikler: Azan menen erte tursam, Suwıq suwǵa dáret alsam/B/,

Qasıń qara, beliń názik/B/, Birazlar ash, birazlar toq, Toq adamnıń qayǵısı joq /B/.

Qatnaslıq kelbetlik. Adamnıń shıqqan ornına baylanıslı belgini bildiretuǵın kelbetlikler: Bozatawlı gúlbináfsha nazelim /Á/, Aǵa begler,bir qız kórdim, Haslın sorasań Hiywalı qız /Á/.

48

Ájiniyaz dóretpeleri tilinde arab-parsı tillerinen ózlestirilgen házirgi ádebiy tilde jumsalmaytuǵın kelbetlik sózler ushırasadı: Júzi on tórt kúnlik aydek múnáwwár /Á/, Jeseń til úyirgen áseliw-pálek /Á/, Kiygen kiyimleri misli zaǵpıran

/Á/. Astıǵa tósener máshhediy palas /Á/, Miyana kád sújik tilli, nur yúzli /Á/. Sháshmi jaduw jállad, qashları káman /Á/, Arif bolıp haq yolına erishken,

Múrshidiy múkámmál pirleri bardı /Á/.

Berdaq dóretpeleri tilinde de XVIII-XIX ásirlerdegi jazba esteliklerdiń tilindegi sıyaqlı arab-parsı tillerinen ózlestirilgen kelbetlik mánisin ańlatatuǵın sózler ushırasadı: Jan alur jaduw kózlári/B/, Táwbekári suwfı boldım/B/, Mańa tákállum til berdi/B/, Xuda taqdiyr etkán ishti, Tábdil etmák yalǵan ekán/B/,

Chını qońırat hasıl zatpan/B/.

Kelbetliktiń salıstırıw dárejesi. Shayırdıń dóretpelerinde - raq//-rek, -ıraq//- irek affiksleri arqalı jasalıp, bir zattı ekinshi zat penen salıstırǵanda, salıstırılǵan zattıń ózgeshelik belgilerin kórsetedi: Aq ǵashırdan ullıraq pa?/B/, Sál giytińi qısqaraq pa?/B/, Sál palańı juqaraq pa?/B/.

Arttırıw dáreje intensiv formalardıń kelbetlik sózlerdiń aldında qollanıwı arqalı jasaladı: Ne bir sózleri bar ap-ashshı duzday

/Á/, Shashıw-saqalıń sap-sarı, Hám ayaǵıń qıp-qızıl /K/, Sensiz meniń appaq siynem kúl boldı /Á/.

Kúsheytiw ráwishleriniń kelbetlik sózlerdiń aldında keliwi arqalı jasaladı:

Júdá qıyın boldı salıq /B/, Shermendelik kútá uyat /O/. Kelbetlik sózlerdiń aldında

«eń» janapayınıń keliwi arqalı arttırıw dárejesi jasalǵan: eń úlkeni meniń dayım /B/.

SANLÍQ

Ájiniyaz shıǵarmalarında qospa sanlıqlardı belgili bir onlıqqa jetkizip sanaw formaları ushırasadı, bul jaǵdayda «kem» sózi

49

qollanıladı: Ekkisi kem ellige kelip, qayttı ıǵbalım meniń, Álwidaǵlap kettiń mennen, hárne barım kózlerim /Á/, eki kem ellige keldim, qurısın jasım meniń,

Sonsha dártke qayıl bolǵan, qattıdur basım meniń /Á/.

Parsı tilinen kirgen «duw» sóziniń qollanılıw jaǵdayları ushırasadı: Kóp sálem mendin biradar ashnayıw duw jahan /Á/.

Berdaqtıń dóretpelerinde arab-parsı tillerinen kirgen «duw» (ekki),

«char», «shar», «cháhár» (tórt), hápte (jeti), pánj (bes), chihil (qırq) sanlıqları qollanılǵan: Xuda berdi duw jahannı/B/, Achnı chara-chara qoydı/B/, Shar tárepten hár elattan/B/, Háftáda bir dáryanı kór/B/, Alǵur shuńqarnıń pánjesi/B/.

Shayırdıń dóretpelerinde jumsalǵan bir sanı házirgi qaraqalpaq tilindegidey basqa sózlerge salıstırǵanda óziniń kóp mániligi menen ajıraladı.

a)«bir» sanı sanaq san túrinde qollanıladı: Bir nacharı bolǵan ekán/B/, Jazdım bir jıl on eki ay/B/.

b)«bir» sanı waqıtlıq mánidegi sózler menen dizbeklesip waqıttıń anıq

ekenligin bildiredi: Aqırı bir kún kórermen/B/, Bir kún kórdi aq otawnı/B/.

v) «ne, neshe» almasıqları menen dizbeklesip belgisizlik almasıǵın payda etedi: Ne bir iske qıynalarsań/B/, Bir nesheniń buǵan aqılı jetpedi/B/.

g) «bir» sózi sóz dizbeginiń qurılısında kelip, kelbetlik hám ráwishlerdi payda etedi: Bir shappat nan boldı sózimniń bási/B/, Ótken ómir bir pul shelli kóriner/B/,

Bir kúnshe joqdur ómirim/B/, Ózi birtentek biymaza/B/.

d) -lik affiksi arqalı atlıq jasaladı: Birlik jaqsıdur tayar bol/B/,

Onlıq hámel saǵan jetken/B/.

e) «bir» sózi shárt dánekeriniń xızmetinde jumsaladı: Kewlim xoshdur turqıńa bir qarasam/B/.

k) «bir» sózine barıs sepliginiń affiksi jalǵanıp dekorrelyaсiya

50

qubılısına ushırap ráwish mánisinde jumsaladı: Uzaǵına birge júrgen ermegim/B/.

Qatarlıq sanlıqlar klassik shayırlardıń tilinde siyrek ushırasadı. Qatarlıq sanlıqlar sanaq sanǵa -ınshı //-inshi, -lanshı//- lenshi qosımtalarınıń jalǵanıwı arqalı jasalıp zatlardıń qatar tártibin, retlik sanın bildirip keledi: Jigitke árebi at kerek áwelha, ekinshi záń kerek xoshirey, ziba /Á/, ekinshi qızı Máhiyda, úshinshi qızı Arıwxan, Besinshi qızı Ráwshan /B/, Ekkilenshi bizlerge /B/.

Berdaqtıń dóretpelerinde arab tilinen ózlestirilgen «áwel», «áwwal», «ádepki» sózleri «birinshi» qatarlıq sanlıǵı menen mánisles bolıp jumsalǵan: Áwwal adam, aqır xatam/B/, Áwwal haq, insan bil bunı/B/.

Klassik shayırlarda jıynaqlaw sanlıqlarınıń mánisi tartımlanǵan sanaq sanlıqlar arqalı ańlatılıw jaǵdayları ushırasadı: ekkimiz maydanda ettik mulaxat /B/.

Berdaqtıń dóretpelerinde jıynaqlaw sanlıqlarınıń mánisi sanaq sanǵa III bet tartım affiksleriniń -ı//-i, -sı// -si, -ısı//-isi jalǵanıwı arqalı bildirilip, substantivlesip keledi: Ekkisi qoshulǵan ekán/B/, Tórtisi enchilásh boldı /B/, Beshisi hám kóse boldı/B/.

Toplaw sanlıqları jıynaqlaw sanınıń keynine «ara» sóziniń dizbeklesiwi arqalı da jasaladı: Biyge ekew ara qoydı/B/.

Eki sanaq sanlıqtıń juplasıp qollanıwınan shamalıq sanlıqlar jasaladı: Onımon beshimde gezdim qıs kúnimdi jaz etip /Á/, Besh-on kishi kán kóriner kózine /Á/, Bul jerden turıp ketsem qızıǵı joq, Senlerge bes-altı awız aytıp bermey /Á/, Úyinde bar eken bir-eki qızı, Biri qızıl gúldur, biri qırmızı /Á/.

Barıs, shıǵıs sepligindegi sanlıqlardıń tirkewishler menen dizbeklesip keliwi arqalı shamalıq sanlıqtıń mánisi ańlatıladı: Úsh júzden aslam jan edik (J).

Sanaq sanlıqlar menen «neshe, neshshe, san» sózleriniń dizbeklesiwi arqalı da shamalıq sanlıqlar jasaladı: Bir nesheniń buǵan aqılı

51