Lingvopoetika

QARAQALPAQ KLASSIK SHAYÍRLARÍ SHÍǴARMALARÍ TILINIŃ POETIKALÍQ SEMANTIKASÍ

Jobası:

1)Kóp mánilik

2)Metafora, metonimiya, sinekdoxalıq usıl menen awıspalımánide qollanǵan sózler

3)Kontekstlik sinonimler. Omonim, antonim sózler

4)Qollanıw órisi jaǵınan qaraqalpaq klassik shayırları

shıǵarmalarınıń leksikası

5)Klassik shayırlar shıǵarmaları tilinde tildiń kórkemlewqurallarınıń

jumsalıwı

Kórkem teksttiń ulıwma poetikalıq dúzilisi fonetikalıq, sintaksislik hám semantikalıq materialdıń ólshemi, teń túrde bólistiriliwine, oranalasıwına, funkсionallıq hám ekspressivlikestetikalıq ózgesheligine tiykarlanǵanlıqtan kórkem tekstlerde fonetikalıq hám sintaksislik qurılıs penen bir qatarda semantikalıq qurılısı júdá áhmiyetli mánige iye. Semantikalıq qurılıs – bul leksika-semantikalıq materiallardıń belgili bir nızamlıqlar, ólshemler tiykarında tártiplesken túrine iye bolıp, kórkem wazıypaǵa baǵındırılǵan kórkem-estetikalıq pútinlikti dúziwi.Kórkem teksttiń ózi quramalı, eki tárepli bolıwı formanıń tek ǵana formalıq xızmet atqarmay, funkсionallıq jaqtan quramalı túrge ótiwi, bir tárepten, teksttiń óziniń hám semantikasınıń konnotativliligin, semantikalıq qurılısınıń quramalılıǵın kórsetse, ekinshi tárepten, sol quramalı semantikanı ashıp beriwiniń tiykarı bolıp xızmet atqaradı. Kórkem teksttegi tillik kategoriyalardıń belgili bir forma arqalı berilgen tuwra mánileri hám olardıń baylanısınan payda bolǵan máni tekst

72

semantikasınıń bir qatlamın dúzse, ekinshi qatlamın sol tillik kategoriyalardıń semantikalıq quramalasıwınan, máni awısıwınan payda bolǵan jasırın máni, podtekstlik hám konсeptuallıq máni dúzedi.

Poetikalıq semantika kórkem teksttegi sózdiń mánisi hám teksttiń mánisi mashqalaların izertlew máselelerin óz ishine aladı. Poetikalıq semantikanıń wazıypalarına sóz mánisiniń ózgeriwi, quramalasıwı, qosımsha mániler, semantikalıq jılısıwlar, olardıń tiykarında ulıwma teksttiń semantikasınıń anıqlanıwı sıyaqlı máselelerdi izertlew kiredi. Usınday, kórkem teksttegi tillik birliklerdiń semantikalıq toparlarda paradigmalardı dúziwine baylanıslı, poetikalıq semantika kórkem tákirar, parallelizm, sinonimiya, antonimiya hám kontrast, teńew sıyaqlı qubılıslardı da úyrenedi. Poetikalıq semantikanıń sheńberinde izertlew,

úyreniletuǵın máselelerdiń hámmesi kórkem teksttiń ulıwma semantikasın, onıń ishinde podtekstlik hám konсeptuallıq mánini ashıp beriwge arnalǵan bolıwı kerek.

Kórkem tekstti lingvopoetikalıq tallawdıń barlıq basqıshlarında izertlewge alınatuǵın tiykarǵı birlik bolıp sóz esaplanatuǵın bolǵanlıqtan, poetikalıq semantikada da izertlep úyreniwdiń negizinde sóz turadı. Bunda, kórkem teksttegi sózdiń mánisi hám oǵan baylanıslı máseleler kórkem teksttiń semantikasın ashıp beriwshi izertlewlerdi talap etedi. Milliy tilde sózdiń mánisi denotatlıq hám signifikativlik mánilerdiń birliginen payda bolıp, sol tildi qollanıwshılardıń barlıǵı ushın túsinikli bolıp, tildiń ulıwma xalıqlıq sıpatın támiyinleydi. Al endi, sózdiń sóylewde onıń reallasıwınıń biri bolǵan kórkem tekstte qollanıw barqulla individual-kontekstlik mánige iye. Milliy tildiń birligi bolǵan sózdiń mánisi barlıq adamlar ushın belgili, túsinikli bolıp, sol tilde sóylewshiler tárepinen qollanılıp kiyatırǵanına qaramastan, kontekstte qollanılǵanda hár saparı jańadan dóreledi. Ádebiy tildiń normalarına sáykes sózdiń semantikasına, sóylewshiniń (avtor) hám tıńlawshınıń turmıs tájiriybesine, psixikalıq

73

halatına, intellektuallıq múmkinshiligine baylanıslı qosımsha mánilik boyawlar, nyuanslar qabatlasadı. Sonıń nátiyjesinde, biytárep mánidegi hám poziсiyadaǵı sóz sóylewdiń belgili bir real situaсiyalarında emoсionallı, ekspressivli, poetikalıq sıpatqa iye boladı.

Kórkem teksttiń tillik jaqtan shólkemlesiwiniń tiykarında sóz turadı, kórkem teksttegi real haqıyqatlıq sóz esaplanadı. Kórkem teksttegi sóz óziniń sırtqı forması jaǵınan tiyisli tillik sistemadaǵı sóz benen dál sáykes keledi. Ol (sóz) til sistemasındaǵı sózdiń mánisine súyenedi, xalıqtıń obektiv dúnyanı tanıp-biliwiniń, onı qabıllawınıń tilde sáwlelendirilgen tájiriybesine, obektiv shınlıqqa baǵdarlanadı. Biraq, sonıń menen sóz kórkem tekstte sáwlelendirilip atırǵan kórkem shınlıqqa baylanıslı qollanıladı. Sonlıqtan, kórkem teksttegi sóz óziniń semantikalıq qurılısı jaǵınan eki hám kóp aspektli, kóp mánili bolıp, obrazlı boladı. Poetikalıq tildegi sózdiń semantikalıq dúzilisiniń quramalılıǵı, kóp mániligi eki túrli usıl menen

ámelge asıwı múmkin. Birinshi usılda, tuwra mánige qosımsha poetikalıq máni arnawlı túrde qabatlastırılıp beriledi, ekinshi usılda sózdiń semantikalıq strukturası keńeyip, mániniń awısıwı, qatlamlasıwı arqalı ámelge asadı. Solay etip, tayın formaǵa jańa máni, jańa mazmun sıydırılıp, forma mazmunǵa, mazmun bolsa basqa mazmun hám mazmunlar ushın formaǵa aylanadı, yamasa mazmunǵa basqa mazmun (mazmunlar) qabatlasadı:

forma 0 mazmun 0> forma 1> mazmun1(mazmunlar) forma 0 mazmun 0+ mazmun 1(mazmunlar)

Kórkem teksttegi sózdiń kóp mánililigi, semantikasınıń quramalılıǵın milliy til sistemasındaǵı sózdiń kóp mániligi, tuwra hám awıspalı mániler, metaforalıq mániler menen baylanıslı halda júzege asadı. Biraq, olardıń ayırım ózgeshelikleri de bar. Milliy til sistemasındaǵı kóp mánilik, tiykarınan, uzuallıq sıpatqa iye boladı. Al endi, kórkem teksttegi sózdiń kóp mániligi barlıq waqıtta belgili bir

74

kontekstte hám teksttiń ishinde ǵana anıqlanıp, okkazionallıq sıpatqaiye boladı.

Kórkem teksttegi sózdiń kóp mániligi, sóz mánisiniń semantikalıq ózgeriske ushırawı, semantikalıq strukturasınıń keńeyiwi birden kózge túspeytuǵın, bayqala bermeytuǵın kórinisler esaplanadı. Sózdegi semantikalıq ózgerislerdi belgili konteksttiń ishinde de, tolıq teksttiń ishinde de birden bayqaw múmkin emes. Kontekst hám tekstte sózlerdiń tiykarǵı, tuwra mánileri menen berilgen mániler ańlatılıp atırǵanday qabıl etilgeni menen, sózlerdiń tuwra mánileri arqalı berilgen mánilerdiń artında jasırın, podtekstlik hám tereńdegi konсeptuallıq mániler turadı. Demek, kórkem teksttegi faktlik máni, tuwra máni podtekstlik hám konсeptuallıq máni, tereńdegi jasırın máni ushın forma bolıp xızmet etedi. Bunnan, kórkem tekstte tillik birliklerdiń forması menen mazmunı quramalı baylanısqa iye degen juwmaq kelip shıǵadı. Óytkeni, joqarıda kórsetilip ótilgenindey, kórkem tekstte bir forma, formanıń elementleri bir mazmunǵa emes, al birneshe mazmunǵa iye boladı, bir mazmun basqa mazmun ushın formaǵa ya formanıń elementine aylanadı.

Kórkem teksttıń ózgesheligi, onıń semantikalılıǵı, quramalılıǵı, eki aspektliligi menen ajıraladı. Quramalılıq, konnotaсiya – kórkem teksttiń eń tiykarǵı belgisi. Konnotativlik sistema kórkem teksttiń shólkemlesiwiniń ózegi, baslı sistema bolıp esaplanadı. Al endi, bul sistemanıń tiykarında poetikalıq tildiń ózgesheligi, onıń barlıq birlikleriniń semantikalıq hám funkсionallıq jaqtan eki

(kóp) planlılıǵı turadı. Poetikalıq tildiń birlikleri materiallıq jaqtan milliy til sistemasınıń birliklerine tolıq sáykes kelgeni menen óziniń ishki poetikalıq forması, mánisi hám mazmunı jaǵınan olardan ayrıqshalanıp turadı. Poetikalıq tilde hám oǵan negizlengen kórkem tekstlerde tillik birliktiń (sózdiń) formalıq strukturası menen mánilik strukturası milliy til sistemasındaǵıday tuwra, simmetriyalıq

75

baylanısta bolmaydı. Formalıq dúzilis penen mánilik dúzilistiń assimetriyalı qarımqatnası tolıǵı menen tekstte sáwlelenip, semantikasınıń quramalılıǵın, eki planlılıǵın talap etedi. Kórkem tekstte sózdiń formalıq strukturası menen mánilik strukturası milliy tildegi sıyaqlı tuwra, simmetriyalı bolǵanı menen semantikalıq analizlewde tómendegi ólshem, nızamlılıq saqlanıwı kerek. Birinshiden, tillik birliklerdiń semantikalıq ózgerisleri, quramalasıwı, mániniń awısıwı, qanday túrde, qanday kólemde bolmasın, sol tillik birliktiń til sistemasındaǵı tiykarǵı mánisi arqalı anıqlanıwı kerek. Ekinshiden, kórkem tekstti interpretaсiyalawdan payda bolǵan juwmaqlar, teksttiń ideyalıq konсepti obektiv shınlıqtı hám adam bolmısınıń ólshem, nızamlarına qarsı kelmewi, olardıń sheńberinen shıǵıp ketpewi zárúr.

Kórkem teksttiń semantikalıq strukturası sóz, sóz mánisindegi semantikalıq jılısıwlar, kóp qatlamlı bolıwı, formanıń mazmunǵa hám mazmunnıń formaǵa aylanıwı arqalı ǵana dúzilmesten, bir qatar semantikalıq, logika-semantikalıq qarım-qatnaslardıń járdemi menen de anıqlanadı. Semantikalıq, logikasemantikalıq qarım-qatnaslar kórkem teksttiń baylanıslılıǵın, izbe-izligin támiyinlew menen birge máni payda etiwshi, emoсionallıq-bahalawshı xızmet atqaradı. Olar, tiykarınan, kórkem tekstte paradigmatikalıq shólkemlestiriwshilik xızmet etedi. Paradigmatikalıq qarım-qatnaslar elementlerdiń mazmunlıq baylanısın ámelge asırıp, teksttiń ishki dúzilisiniń bekkemliligin támiyinleydi.

Sonday-aq, kórkem teksttiń ózgesheligin dúzetuǵın poetikalılıq, obrazlılıq, ekspressivlilik, emoсionalestetikalıq tásirlilik sıyaqlı belgi, qásiyetlerge iye etiw múmkinshiligine iye. Sonıń menen birge, jasırın oy hám astarlı máni, podtekstti ashıp beriwde, solay etip, teksttiń ulıwma ideyalıq konсepсiyasına erisiwinde

áhmiyetli xızmet atqaradı. Kórkem teksttegi semantikalıq qarım-qatnaslardıń arasında jiyi ushıraytuǵın leksika-

76

semantikalıq kategoriyalardıń biri – sinonimiya. Sinonimlilik tildiń fonetikalıq yarusınan basqa barlıq yaruslarında ushırasatuǵın qubılıs. Onıń payda bolıwı tildiń kommunikativlik funkсiyasınıń keńeyip, ekspressivlik hám estetikalıq (poetikalıq) funkсiyalar menen quramalasıwına tiykarlanadı. Sinonimlik qarım-qatnaslar mazmunlıq, sapalıq, belgilik, is-háreketlik h.t.b. birdeylikti, uqsaslıqtı ańlatıw xızmetin atqaradı. Sinonimiyanıń lingvistikalıq tábiyatı tillik birliklerdiń túrli dárejedegi semantikalıq jaqınlıǵı menen anıqlanıp, forma menen mániniń asimmetriyası arqalı túsindiriledi. Bul qubılıstıń semantikalıq mánisin tillik birliklerdiń mánileriniń ekvivalentliligi dúzse, al endi, funkсionallıq planda sinonimiyanı tillik birliklerdiń mánileriniń birdeyligi yamasa uqsaslıǵı tiykarında biri-birin barlıq yamasa belgili bir kontekstlerde almastıra alıw múmkinshiligi sıpatında qarawǵa boladı. Sinonimiyanıń baslı belgisi – sinonim sózlerdiń semantikalıq-funkсionallıq ulıwmalılıǵıesaplanadı.

Til bilimindegi tiykarǵı dixotomiyalardıń biri bolǵan «til – sóylew» dixotomiyasına sáykes, sinonimlerdi tillik hám sóylew payıtında jumsalatuǵın sinonimler dep ajıratıw lingvopoetika ushın júdá áhmiyetli emes. Tillik sinonimler leksika-semantikalıq sistemada turaqlı orın iyeleydi, kontekstten ǵárezsiz túrde sinonim bola aladı, sonlıqtan, barlıq kontekstlerde biri-birin almastırıw múmkinshiligine iye. Qanday tekst bolmasın, tillik sinonimlerdi qollanıwdaǵı maqset – sintaksislik birliklerdi baylanıstırıw, tavtologiyalıq qaytalawlardan, monotonlıqtan qashıw esaplanadı. Tillik sinonimler sóylewdiń hár túrliligin támiyinlew menen birge qosımsha máni bildiriw xızmetin de atqaradı. Sózimizdiń dálili retinde shayırdıń qosıqlarında jumsalǵan

«dúnya» sózinen qarayıq. Bul «dúnya» sóziniń tórt túrli sinonimlik qatarda qollanǵanın kóriwimizge boladı: Dúnya-álem-jáhán-pálek. Eger tapsam ol sherlerdi, Ózgerter e dim túrlerdi, Gúlistan e tip jerlerdi,

77

Dúnya júzin izler edim/B/.

2. Dúnya-dáwlet-baqıt-baylıq: Ilmi ǵayıptan sóyleme, Kisiniń yarın

gózleme,Miynetsiz dúnya izleme,Jandı otqa saladursań/B/.

3.Dúnya-ómir: Dúnya ótti, dúnya ótti, Dáwran endi bastan ketti/B/.

4.Dúnya-jaratılıs: Tórt nárse dúnya tórkini, Áwel haq, insan bilbunı. Bul

dúnyanıń joqdur mini, «Baxıt bol» dep izler edim/B/.

Joqarıda keltirilgen mısallarda «dúnya» sózi tórt túrli sinonimlik qatar dúzip turǵanlıǵın kóriwimizge boladı. Bunda «dúnya» sózi birde «jer sharı, álem, jáhán» mánisinde, birde «mal-múlk, dáwlet, baylıq» mánisinde, birde «Ómirim» mánisinde kelse, birde «jaratılıs» mánisinde kelip sinonimlik qatar payda etip qosıqta sózlerdi obrazlı etip beriwde járdemin tiygizip tur.

Bul konteksttegi dúnya, álem, jáhán, pálek tillik sinonimler birdey sózlerdi tákirarlamaw ushın qollanılǵan, ekinshi tárepinen, dúnya, álem, jáhán, pálek sózleri absolyut túrde birdey túsinikler emes, bul eki sózdiń mánileri ortasında jaqınlıq bar. Ayırım jaǵdaylarda kórkem tekstlerde qollanılǵan tillik sinonimler stilistikalıq konnotaсiyaları boyınsha belgili dárejede ózgeshelikke iye bolǵan menen, olardıń qollanıwı shekleniwshilik sıpatqa iye.

Tillik sinonimler teksttiń ishinde semantikalıq baylanıstı támiyinleytuǵın xızmet atqarıp, kontaktlik hám distaktlik baylanıslardı payda etedi. Kórkem tekstlerde sinonimlerdiń semantikalıq baylanıstı támiyinlew funkсiyası ózgeshe bolıp, estetikalıq funkсiya menen birigedi. Tillik sinonimlerge eki funkсiya xarakterli: ornın almastırıw funkсiyası hám jámlew funkсiyası.

Al endi, sóylewde qollanılatuǵın sinonimler sóylewdiń baǵdarına, bildiriletuǵın oydıń mazmunına sáykes tek usı kontekstte ǵana tańlap qollanıladı, kontekstten tısqarıda leksika-semantikalıq sistemada sinonimlik qásiyetke iye bola almaydı, túrli kontekstlerde biri-birin almastırıw, substituсiya múmkinshiligine iye emes. Kórkem tekstlerde

78

kontekstlik sinonimler jiyi qollanıladı. Óytkeni, kórkem teksttegi sinonimlik qarım-qatnaslar leksikalıq, grammatikalıq, frazeologiyalıq, sintaksislik birliklerdi kontekstte qollanıwınıń ózgesheligi, estetikalıq máp hám avtordıń ideyası menen baylanıslı boladı. Kontekstlik sinonimler berilgen kontekstte ǵana aktual, áhmiyetli bolıp, al kontekstten tısqarıda semantikalıq ulıwmalılıq, qarım-qatnasqa iye bolmaydı.

Berdaq shıǵarmaları tiliniń leksika-semantikalıq baylıǵı sózdiń kóp mániligi menen birge sinonimlik keń múmkinshiliginde kórinedi. Shayırdıń dóretpelerinde qollanılǵan sinonimler pikirdi bir sóz benen qaytalay bermey onıń sinonimlik sıńarların orınlı paydalanıw arqalı hár bir sózdi segiz qırlı, seksen sırlı etip kórkemlep, obrazlı etip nıshanǵa dál tiyetuǵın astarlı hám tıyanaqlı túrde bayanlaw ushınjumsalǵan.

Shayırdıń qosıqlarındaǵı bir sóz kontekstte qollanǵanda hár qıylı máni ańlatıp sinonimlik qatardı payda etetuǵınınıń guwası bolamız. Berdaq babamızdıń qosıqlarında bunday sózlerdiń kóplep ushırasıwı birinshiden, qaraqalpaq tiliniń sózlik quramınıń baylıǵın kórsetse, ekinshiden, shayırdıń óz zamanınıń eń talantlı kórkem sóz sheberi ekenliginen dárek beredi. Berdaq shıǵarmanıń ulıwma mazmunınan hám kontekstlik talaptan kelip shıǵıp semantikalıq jaqtan bir-birinen alıs sózlerden de sinonimlerdi payda etken. Mısalı: Adamǵa miyrimsiz jálladlar, jawlar, Xalıqtı jılatqan atalıq-xanlar, Basqa awır qayǵı salǵan zalımlar, Kózlerime shayan-jılan kórindi/B/.

Bul mısaldaǵı «jállad», «jaw», «atalıq», «xan», «zalım» sózleri ulıwma jıynalıp bir máni ańlatıp sinonimlik qatardı dúze alǵan. Berdaqtıń sheberligi de sonda bul sózlerdi ulıwma bir mániniń átirapına jámlep kontekstte olardı mániles sózler sıpatında qollanǵan, shayırdıń shıǵarmalarında bunday jeke stillik sinonimler jiyi ushırasıp otıradı.

79

Bunday kontekstlik sinonimler Ájiniyaz shıǵarmalarında kóplep ushırasadı. Mısalı: Saǵınıp, sarǵayıp jazǵan xatıńdı, Jibergen mollańdın aldım, dilbárim /Á/;

Kelip xoshlastılar kózge yash alıp, Men hám turdım erip, balqıp, bosanıp /Á/; Bu ná qayǵı, bu ná duman, Bolalmadım dártten aman /Á/; Bir kúnde atlas ton kiyen mıń álwan, Raqiblárá salǵan qayǵıw, ǵam, duman /Á/.

Shayır bul mısallardaǵı saǵınıp, sarǵayıp, erip, balqıp, bosanıp, qayǵıw-ǵam- duman sózlerin, yaǵnıy kontekstlik sinonimlerdi sheberlik penen paydalanıw arqalı zat, qubılıs hám hádiyseni kem-kem kúsheytip gradaсiya qubılısın payda etedi, emoсional-ekspressivlik tásirdi kúsheytip beredi. Bunda shayır kerekli sózlerdi durıs tańlap, olarǵa kúshli obrazlılıqtı sıydırıp otır.

Shayırdıń dóretpeleri tilinde jumsalǵan sinonim sózler qatarlasıp, dizbeklesip qollanıw arqalı ulıwmalastırıw-shılıq, jámlestiriwshilik máni ańlatıp, onıń quramına kiretuǵın sózlerdiń dara turǵandaǵı mánilerinen ózgeshe máni reńlerine iye bolǵanlıǵın kóremiz: Jónsiz qırıq kún qayǵı-uwayım shekkennen, Den sawlıqta bir kún shadlıq jaqsıraq/B/; Adam balasında bolsın ar-namıs, eń kemi júz bolsın kóz kórgen tanıs/B/, El-jurtıń bir bolıp áyleńiz sayran, Tuwılǵan jer ushın húrmet jaqsıraq/B/.

Joqarıda keltirilgen mısallarda eki sinonim sózdi qatar qollanıw arqalı shayır

óz pikirin burınǵıdanda ótkirlestire túsedi.

Sonday-aq, shayırdıń dóretpelerinde sinonim sózlerdi qollanıwdaǵı jáne bir ózgeshelik idiomalıq hám frazeologiyalıq sóz dizbeklerinen jay sózlerdiń sinonimlik sıńarın payda etip, onı sheberlik penen óz ornında qollanıwı bolıp tabıladı. Idiomalıq hám frazeologiyalıq sinonimlerdiń ayrıqshalıǵı jay sózlerge qaraǵanda oǵada ótkir seziledi. Mısalı, «ashıwlanıp» dewdiń ornına «qabaq úyip», «uwayımǵa berilip» dewdiń ornına «qabırǵańdı qayǵı sógip» degen idiomalıq sinonimler menen ótkirlestirip bergenin kóremiz: Qaynaǵaǵa basıńdı iyip,

Qayǵı

80

menen qabaq úyip/B/, Qabırǵańdı qayǵı sógip, Árman menen tursań kelin/B/. Bunday idiomalıq sinonimlerdiń shayırdıń qosıqlarında kóplep jumsalıwı

olardıń obrazlılıǵınan derek berip, qosıqtıń tásirliligin kúsheytkenin kóremiz.

Qullası, klassik shayırlardıń shıǵarmaları tilinde ushırasatuǵın sinonim sózler qaraqalpaq tili sózlik quramınıń baylıǵınan derek beriw menen birge, shayırlar tárepinen júdá sheberlik penen pikirdi kórkemlep tásirli etip jetkeriwde óz ornında jumsalǵanın kóremiz. Olar óz qosıqlarında kontekstlik sinonimlerdi dóretip, sózlerdiń mánilik jaqtan bayıwına óziniń salmaqlı úlesin qosqan.

Kontekstlik sinonimlik qarım-qatnastaǵı korrelyaсiyalıq birlikler ushın tiykarǵı funkсiya bolıp jámlestiriwshilik funkсiyası yamasa denotattıń sapa, qásiyetleri tuwralı qosımsha maǵlıwmatlardı beriw, qosımsha ekinshi belgini sol kontekstte tiykarǵı belgi sıpatında ajıratıp kórsetiw funkсiyası esaplanadı. Sinonimlerdi daralap, ajıratıw funkсiyası denotattıń quramalılıǵın, kóp qırlılıǵın bir sóz benen ashıp beriwge múmkin bolmaǵanda payda boladı. Al endi, kontekstlik sinonimler ornın basıw, almastırıw funkсiyasına iye emes.

Kórkem tekstlerde sinonimlik paradigmanı quraytuǵın birliklerdiń izbe-iz yamasa birgelkili aǵza túrinde qollanıw jaǵdayları da jiyi ushıraydı. Bunday jaǵdayda sinonimler konteksttiń ekspressivlik dárejesin joqarılatıp, poetikalıq gradaсiya payda etiw arqalı denotattıń sapa, qásiyetlerin tereńirek ashıp beriwge múmkinshilik beredi.

Sinonimiya qubılısı tildegi tabu, evfemizm, pleonazm, perifrazalar menen de baylanıslı. Bul qubılıslar da sinonimlik paradigmaǵa kiredi, tabu, evfemistlik, pleonazmlıq hám perifrazalıq sózler sinonimler bolıp, bir jaǵınan kontekst hám teksttiń máni-mazmunın obrazlı túrde

81