Lingvopoetika
.pdfUaw — wapasız dúnyada wádendi berip ettiń dúzip,He
— hániwz neshe seni izlep tapalmadım gezip, Lam —
álipdek lábleriń, kóksiń qosh anarıń úzip,Ya — yaydák qashlarıń, oq kirpikiń baǵırım ezip,
Mıyıq berip, jilwa etip hár yana baqqan beri kel /Beri kel/.
Ay — álip kim, aq yúzińdur ayni álám ánwariy, Be — beliń qıpsha dilbar, kóz ǵanań shahla wáliy,Te — tisińdur dana-dana láblerińniń pallarıy, Se — sorıp shiyrin lábiń qanadurman, áy páriy,
Jım — jamalıń kórmegenshe, zarı giryan Ziywariy.
Ha — haya shármim ketipdur, tıyǵı jálladıń bilán,Hiy — qıyalımnan adastım danayı qalıń bilán, Dal — dawa dárdimge taptım, láptegi palıń bilán, Zal — zehnim xosh eterler naqshı dándanıń bilán, Re — rawaj etti meni kóksińdegi háykelleriy.
Ze — zayıq bolma, páriy, sen zárre mendin aqıl al,Sın
— siya zulpiń tutarǵa qalmadı hesh mende hal, Shın — sharablı láblerindi men isherge byymálel,Sat — sabır
áyleyin, ıshqında ettim aqlı lal,
Zat — zayıǵ bolma, páriywásh nabálentke mudamiy.
Tay – tabıń, xosh múlayım, xosh tákállum, xosh ádep,
Zayı – zalım óńirińe márwár munaqqashını bezep, Ayni – aqılımdı alıp, álgimdegi qalan sádep,
Ǵayni – ǵamzeń kóksińe yarashadı xup ájep,
Fe — fáreń rumal tur, gúl yúzinde gúlshániy.
32
Qap — qapaq qashıń qaqarǵa qaqıshan súmbillerin. Kep
— kirpik kózlerińdur, tiyǵı jáwhar tilleriń,
Lam — lábiń shiyrin-sheker, men baǵara búlbilleriń,Qeshe kúndiz tarttı meni ıshqı kóńil-dilleriń,
Nup — nápis qamqanı kiygen shahsuwarım, kel beriy.
Waw — wádeńde barma, háy, nigarım, ber xabar,
He — hilalı hijriden hásirettemen shamıw-sáhár,Lám
— laǵliydek lábińdin men isherge biymálál, Miym — múnasip bolıban ashıqlara berme hazar, Ya — yadıńa túserme men kibiy hámdámláriy.
Men anıń waspın yazarǵa álime alıp qalem, Jilwası janımdı alǵan, ol nigarǵa kóp sálem,Totı yańlı háyáti, hawazı xosh, shiyrin qálam, Zár — siya, qalemnen namanız ettim tamam,
Zayıǵ olmas dep, dámetse, halalıdan miynetiy.
Búlbili góya bolıp qondım gúlińniń basına, Shunki yarım jetken eken áyne on tórt yashına,
Sársábizden suw berilmish dana-dana shashına,
Nabattı biymaza dep, shákkar quyıptı ashına,
Búlbildek párwaz etiptur, berse juwap joldasıy /Ay álip/.
Kórkem teksttiń fonetikalıq, sonday-aq, kompoziсiyalıq jaqtan shólkemlesiwinde – uyqas áhmiyetli xızmet atqaradı. Uyqastı qosıq qatarınıń tek aqırındaǵı sózlerdiń únlesligi qatarında qarawǵa bolmaydı. Sebebi, uyqas tek ǵana qosıq qatarınıń sońında emes, basında, ortasında, geyde 2-3 poziсiyada teń bolıwı múmkin:
Hayal yaqshı bolsa, kóńlúńni ashar,
Hayal yaman bolsa, abırayıń qashar,
Yaman adam dostdın qashar, wá
33
kesher,
34
Yamannıń yaqshıǵa húrmeti bolmas.
Qumırısqadek qıpsha-qıpsha belleriń,
Barmaq tolı yúzúk-yúzúk álleriń, Ásel qatqan sújik-sújik tilleriń, Jılandı jıljıtıp innen bezdirer.
Uyqastıń tiykarǵı belgisi – eki sózdiń fonetikalıq dúzilisi jaǵınan uqsas, únles bolıp keliwinde kórinedi. Uyqastı payda etiw ushın seslik jaqtan jaqın uyqas hám únles sózler poetikalıq teksttegi eki yamasa onnan kóp qosıq qatarlarınıń belgili bir poziсiyasında orın alıwı hám ırǵaqlıq jaqtan bir pútinlikti dúziwi zárúr. Uyqas qosıq qatarlarınıń basında, ortasında hám ishinde de orın aladı. Qosıq qatarlarınıń sońındaǵı uyqastıń kompoziсiyalıq wazıypası úlkenirek boladı, óytkeni ol seslik hám ırǵaqlıq qatardıń shegin, shegarasın, sonday-aq, onıń basqa qatarlarǵa salıstırǵanda strukturalıq qarım-qatnasın kórsetedi. V.M.Jirmunskiydiń anıqlawı boyınsha «Uyqas – bul qosıqtıń bántlik qurılısında shólkemlestiriwshilik xızmet atqaratuǵın hár qanday seslik qaytalawlar»1.
Fonetikalıq kózqarastan qaraǵanda, uyqas tolıq hám tolıq e mes seslik tákirar esaplanadı. Usı tárepinen onı alliteraсiya ya assonans, konsonans ya singarmonizm qatarında qarawǵa boladı.
Biraq, uyqas sózlerdi ya tillik birliklerdi fonetikalıq, seslik basqıshta ǵana jaqınlastırıw, uyqastırıw, únlestiriw wazıypasın atqarmastan, semantikalıq ya mánilik-mazmunlıq basqıshta da jaqınlatıw, qarama-qarsı qoyıw wazıypasına iye.
Berilgen kórkem tekstten tısqarı da turǵanda hesh qanday baylanısqa, ulıwmalıqqa iye bolmaǵan sózlerdiń seslik dúzilisiniń sáykes, dál keliwi únleslikke iye bolıwı uyqaslıqtı payda etip, sol sózlerdiń arasında qanday da bir leksika-semantikalıq, assoсiativlik, mánilik baylanıslar payda boladı. Bunday baylanıslardıń tiykarında uyqastı dúzgen sózlerdiń mánileriniń
1 Jirmunskiy V.M. Rifma, eyo istoriya i teoriya. -Petrograd, 1923. -S.9
35
salıstırmalı jaqınlıǵı yamasa qarama-qarsılıǵı kelip shıǵadı da, kútpegen semantikalıq mániniń jaralıwına tiykar boladı. Fonetikalıq elementler ya seslerdiń, seslik komplekslerdiń teksttiń qatarlarında kompoziсiyalıq qurılıs hám metrika, ırǵaqtıń talabına sáykes belgili bir poziсiyada tákirarlanıwı quramınan sol elementler orın alǵan sózlerdiń arasında grammatikalıq emes vertikal baylanıslardıń payda bolıwına tiykar boladı. Bunday baylanıslar konteksttiń ishinde qanday da bir metaforalıq, obrazlıq assoсiaсiyalardıń payda bolıwına alıp keledi. Sonlıqtan, uyqastı vertikal metafora sıpatında da qarawǵa boladı. Uyqas poetikalıq teksttegi podtekst máselesi menen de baylanıslı. Podtekstlik máni uyqas sózlerge baylanıslı aktuallasıwı múmkin. Sebebi, uyqas – uyqas sózler arqalı qosıq qatarların juplıqqa birlestiredi. Bunday juplıqlardı ayırım-ayırım oylardıń, mánilerdiń birigiwi emes, bir oy-mazmundı aytıwdıń eki qırı, bir oydıń eki túrli – anıq hám jasırın aytılıwı sıpatında qarawǵa boladı. Usıǵan baylanıslı, kórkem tekstte uyqas binarlıq ólshem boyınsha jasalǵan kórinis esaplanadı.
Kórkem teksttegi uyqas kórkem teksttiń semantikası menen formalıq baylanısın támiyinleydi. Onıń kórkem-estetikalıq áhmiyetin, lingvopoetikalıq mánisin kórsetetuǵın faktorlarǵa: uyqas sózlerdegi seslik sáykeslik, uqsaslıq hám tákirarlanıw dárejesi, uyqastıń morfologiyalıq dúzilisi, uyqas sózlerdiń leksikalıq mánisi kiredi.
1)Kórkem teksttegi uyqasqan sózlerdiń seslik quramınıń uqsaslıq,
sáykeslik hám seslerdiń qaytalanıw dárejesi boyınsha uyqaslıq
– tolıq uyqas hám tolıq emes uyqasqa bólinedi.
Tolıq uyqasta sózlerdiń barlıq sesleri akustikalıq hám tolıq túrde grafikalıq jaqtan bir-birine dál sáykes keledi. Al endi, tolıq emes uyqasta sózlerdiń ayırım sesleri ǵana qaytalanadı:
Íshqı zimistanın misli yaz etip,
36
Yúrishin mısalı quba ǵaz etip, Bir qayrılıp ashıǵına naz etip, Arzıw-
árman bilán ketán sáwdigim.
2) Uyqastıń morfologiyalıq jaqtan qurılısı, sóz formalarınıń uyqas bólekleri hám bul grammatikalıq kategoriyalarǵa tiyisliligi jaǵınan birdey hám birdey emes uyqas dep ajıraladı. Birdey uyqas birdey grammatikalıq kategoriyaǵa tiyisli birdey grammatikalıq formadaǵı sózlerden ibarat boladı. Al endi, hár túrli grammatikalıq kategoriyalarda, formalarda bolǵan sózlerden dúzilgen uyqas birdey emes uyqas retinde qaraladı.
Sóz jayılar eldán-elá,
Sózler shıǵar dildán-dilá,
Párwaz etip gúldán-gúlá,
Barıp putaǵına túser.
Bul qosıqtaǵı «eldán», «dildán», «gúldán» sózleri shıǵıs sepliginde jumsalsa,
«elá», «dilá», «gúlá» sózleri barıs sepliginiń oǵuz tilleri ushın tán bolǵan «á» formasında birdey túrde jumsalǵan.
Al, tómendegi mısalda 1,3 qatarlardaǵı uyqas sózler (basıb, ashıb) hal feyiller bolsa, 2,4 qatardaǵı «dildarım» sózi tartımnıń bet formasında jumsalǵan:
Kelúr yol ústindá mástana basıb,
Sózlárgá májalım qalmas dildarım,Yuz mıń ǵamze bilán kóksini ashıb, Hesh adamǵa oynab kúlmás, dildarım.
Uyqastı grammatikalıq qurılısı boyınsha bunday túrlerge ajıratıp qarawdıń lingvopoetikalıq hám kompoziсiyalıq, sonday-aq, leksika-semantikalıq tiykarı bar. Sebebi, birdey uyqaslar tek ǵana fonetikalıq faktor retinde túsindirilmesten, al leksikalıq hám sintaksislik parallelizmge baylanıslı úyreniledi.
Keter boldıq endi bizler bash alıp,
37
Xosh aman bol, bizden qaldıń Bozataw.
Xoshlasalı qara kózden yash alıp,
Xosh aman bol, bizden qaldıń Bozataw /Á/.
Baǵrımdı giryan etti,
Zalım ayralıq – ayralıq.
Kewilimdi wayran etti,
Zalım ayralıq – ayralıq /B/.
Bul tekslerdegi uyqastıń komponentleri «Xosh aman bol», «Zalım ayralıq – ayralıq» grammatikalıq kategoriyası hám formasınıń birdey ekenligi menen birge, birdey sintaksislik bayanlawıshlıq xızmette qollanılǵan. Leksikalıq, grammatikalıq hám sintaksislik parallelizmdi dúzetuǵın uyqas sózlerdiń ortasındaǵı vertikallıq baylanıstıń tıǵızlıǵın, bekkemligin támiyinlegen.
3) Uyqasqa kirgen sóz formaları, quramlıq strukturası boyınsha uyqas dara hám qospa uyqas bolıp bólinedi. Dara uyqas kórkem teksttegi eki hám onnan kóp qosıq qatarlarındaǵı bir sóz formalarınıń seslik sáykesligine, únlesligine tiykarlanadı. Al endi, qospa uyqas – qosıq qatarındaǵı eki, ayırım jaǵdaylarda onnan da kóp sóz formalarınıń fonetikalıq uqsaslıǵına tiykarlanǵan vertikal baylanıslı bolıp tabıladı. Bunday uyqastıń keń taralǵan túri – redifli uyqas esaplanadı. Qospa uyqastıń bir sıńarın quraytuǵın eki hám onnan kóp sóz formaları bir akсentlik, kóp jaǵdaylarda sintaksislik jaqtan bir toparǵa birigip, pútinlikti payda etedi.
Ashıqtıń xoshlıǵı shiyrin til bilá,
Búlbúldiń xoshlıǵı qızıl gúl bilá,
«Siz hám biziń bilá, biz hám siz bilá»,
Diyip bizgá wáde bergen sáwdigim /Á/.
Berilgen mısaldaǵı «til bilá», «gúl bilá», «siz bilá» sózleri uyqastıń bir sıńarı esaplanatuǵın eki hám onnan kóp sóz formaları akсentlik pútinlikti payda e tip, sintaksislik baylanısqa kirisken.
38
Olardaǵı vertikallıq baylanıs teksttiń hám konteksttiń semantikalıq basqıshına shıǵıwshı mánige iye.
4) Uyqas elementleriniń leksikalıq xarakteri tilde burınnan kópshilikke belgili bolǵan, turaqlı qáliplesken uyqas hám házirge shekem belgisiz yamasa júdá siyrek ushırasatuǵın uyqas ekenligi menen anıqlanadı. Dástúriy uyqaslar hár qıylı kórkem tekstlerde jiyi qollanıwı menen shablonlıq, turaqlılıq sıpatqa iye. Al endi, siyrek ushırasatuǵın uyqas lingvostilistikalıq, leksikalıq hám lingvopoetikalıq belgilerdiń quramalı kompleksin óz ishine aladı. Usı waqıtqa shekem qollanılǵan yamasa júdá siyrek qollanılǵan uyqas bolıwı múmkin; sózlik quramnıń funkсionallıq jaqtan sheklengen qatlamına, sonday-aq, sózlik qorǵa kirmeytuǵın gónergen sózler yamasa neologizmlerden jasalǵan uyqas bolıwı múmkin; birbirinen alıs mánilik qatarlardı semantikalıq jaqtan jaqınlastırıp baylanıstırǵan uyqas bolıwı da múmkin. Sonlıqtan, siyrek ushırasatuǵın uyqas jańashıl, geyde ekzotikalıq sıpatqa iye bolıp, oqıwshıǵa birden tásir etip kórkem tekstte
ózgeshelenip, ayrıqshalanıp turadı. Mısalı:
Otırıshı – tırna, yúrishi – ǵazdur,Bastan ayaq tamam aǵzası nazdur,
Xosh súwret, xosh ádep, bir alǵır bazdur,
Mısalı, baqıshı lashın yańlıdı.
Uyqastı tańlap qollanıw poetikalıq wazıypadan ǵárezli boladı.
Ilimpaz Q.Orazımbetov poeziyalıq shıǵarmalarda sózdiń túbiri menen affikslerdiń qatnası boyınsha uyqastıń tómendegi túrleri gezlesetuǵının kórsetip ótedi1: tek túbir sózlerdiń uyqası, túbir hám qosımtanıń uyqası, bir sózdiń túbiri menen ekinshi sózdiń qosımtasınıń uyqası, tek qosımtalardıń uyqası.
1 Orazımbetov Q. Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuсiyası hámtipologiyası. -
Nókis: «Bilim», 2004. -B.110.
39
Kórkem teksttiń fonetikalıq jaqtan shólkemlesiwindegi áhmiyetli faktorlardıń biri – paronimiya qubılısı esaplanadı. Paronimiya kórkem tekstte seslik uyqaslıqqa, tákirarlawǵa tiykarlanǵan fonetikalıq qubılıs bolıw menen sheklenbesten semantika menen tıǵız baylanıslı qubılıs. Lingvopoetikada sáwlelendiriw planı yamasa formalıq dúzilisi boyınsha belgili bir dárejedegi uqsaslıqqa iye bolǵan sózler paronim sıpatında qaralıp analiz etiledi. Paronim sózlerdiń semantikalıq jaqtan qarım-qatnası, tiykarınan mánilik jaqtan jaqınlıq, sinonimlilik, simmetriya hám qarama-qarsılıq, kontrast hám antinomiyalıq belgilerine tiykarlanadı. Paronimiya da seslik tákirarlawǵa tiykarlanǵan qubılıs. Onda seslik jaqtan uqsaslıq, qaytalanıw dárejesiniń minimal shegarası eki dawıssız sesten ibarat bolǵan konsonantlıq model arqalı anıqlanadı. Kóp jaǵdaylarda dawıslı seslerdiń únlesligi dál sáykes keliwi minnetli shárt bolıp esaplanbaydı. Biraq, bul absolyutlik sıpatta emes, óytkeni, dawıslı seslerdiń uqsaslıǵı, tákirarlanıwına tiykarlanǵan paronimlerde ushırasadı. Sonday-aq, geyde modeldiń qurılısına kiretuǵın dawıssız seslerdiń orın tártibi turaqlı túrde saqlanıwı talap etilmeydi.
Kórkem teksttegi paronimler bir neshe seslerdiń uqsaslıǵına, birdey túrde tákirarlanıwına emes, al eki yamasa úsh sesi boyınsha ózgeshe ekenligi menen ajıralıp turadı. Mısalı: hayal – áley, Ústirt – Astırt: – Aq Meńesh, qız ishinde sen kóz oynaq, Kórmegen sulıw qızlar Astırt – Oyda-aq (Ájiniyaz).
Paronimiya – fonetikalıq qurılısı jaǵınan uqsas sózlerdiń paradigmatikalıq qarım-qatnası. Formalıq belgileri boyınsha anıqlanatuǵın bolǵanlıqtan poetikalıq tildegi paronimiyanıń shegarası, potenсialın anıqlawǵa bolmaydı. Óytkeni, paronimler leksikagrammatikalıq jaqtan da hár túrli bolıp, belgili bir sóz shaqabına tiyisli bolıwı shárt emes.
40
Paronimiyanıń fonetikalıq hám semantikalıq qarım-qatnasları keminde tórt qatardan ibarat kontekstte anıqlanıp, tómendegi túrlerde ushırasadı:
1. Konsonantlıq paronimiyada konsonantlıq model tolıǵı menen saqlanadı hám qaytalanadı:
Ǵayrı menen basqa úlfát bolmaǵıl,
Ózińe hám maǵan qayǵı salmaǵıl,
Mende basqa yar yoq gúman qılmaǵıl,
Men seniń yarıńman taxiq bil endi.
Bul qosıq qatarlarınıń sońǵı sózleri «bolmaǵıl», «salmaǵıl»,
«qılmaǵıl» sózlerindegi «lmǵl» dawıssız sesleri úsh sózde de birdey. Tómendegi qosıq qatarlarında «ytpǵn» dawıssız sesleri uyqas sózlerdiń quramında jumsalıp paronimiya qubılısın payda etedi:
Ótirikti ras etip aytpaǵan,
Tuwrı sózden bas ketse de qaytpaǵan,
Námáhremdi hasla joldas tutpaǵan, Atı qaraqalpaq ellerim bardı.
2. Metatezalıq paronimiyada konsonantlıq modeldi dúzgen dawıssızlardıń orın tártibi turaqlı bolmaydı: órdek–úyrek (rdk–yrk), aylan–aynal (yln–ynl), nadan–ladan (ndn–ldn), musırman–musılman (msmrn–mslmn), soraw–sawal (srw– swl), kewnime–kewlime (kwnm–kwlm). Ladan eken Qulman bayıń, Jertólede qonaq jayıń /B/. Láhátke kirseń, ekki málek, Sennen sawal sorap bilmek /Á/. Ǵazlı, qasqaldaqlı, kóli órdekli, Yeri murǵızarlı kólleri bardur /Á/.
3. Epentezalıq paronimiya – paronim sózlerdiń konsonantlıq modeliniń ishine bir dawıssızdıń qosılıwı menen sıpatlanadı: altmısh–alpıs (ltmsh–lps), haqqımǵa–haqıma (hqqmǵ–hqm), áwwál–áwel (wwl–wl), yekke–jeke (ykk–jk), toqquz–toǵız (tqqz–tǵz), etti–jeti (ytt–jt), diyni–dini (dyn–dn), maqbul–maqul (mqbl–mql), taǵdiyr–taǵdir (tǵdyr– tǵdr), móhmiyin–mómin (mhmyn–mmn), mehter–meter (mhtr–mtr), móhir–mór
41