Lingvopoetika

4)Minez-kulqınıń belgilerin ashıp kórsetiwde: Jilwa

bilán shiyrin janım alan qız,

Xabar beriń, páriyzadım, yol bolsun /Á/.

Ájiniyaz óziniń lirikasında peyzaj, portret, xarakter jasawda hám qaharmannıń ishki ruwxıy halatın sáwlelendiriwde epitetlerdi sheber qollanadı, jańa epitetler dóretedi. Shayır kóbinese epitetler jasawda aq, qara, qızıl hám t.b. reń bildiretuǵın sózlerden paydalanadı. Mısallar: Kórán bolur aq yúzińniń qurbanı, Xabarıń ber, páriyzadım, yol bolsun

/Á/, Altı ayda aq júzińdi kórmesem, dúnya bizge alaqannan tar endi /Á/, Qara kózi, shiyrin sózli dilbarım /Á/, Yúzleriń qırmızı, máhi ánwari /Á/, Qızıl júziń zaǵfıranday ráń bolar /Á/.

Shayır paydalanǵan epitetler arqalı qızlar obrazı, portreti sıpatlanadı, bul orında shayırdıń jeke sheberligi, jańa sóz dóretip paydalanıwdaǵı tapqırlıǵı kózge túsedi.

Teńewler. Ájiniyaz óziniń qosıqlarında teńewlerdi sheberlik penen paydalanıp, súwretlenip atırǵan adam, háreket hám qubılısqa degen oqıwshınıń jaqsı kóriw, súysiniw sezimlerin kúsheytip yamasa olarǵa degen unamsız pikirdi ańlatıp kelgenin kóremiz.

a) day//-dey,-dáy, tay//-tey, dák//-dek, -sha qosımtaları arqalı: Tal shıbıqtay qıpsha beli-belbaǵlı, Meni hayran etip ketti shul páriy /Á/, Lábláriń pistádáy, tishiń marjandı, Tırnadek otırıp, sonadek yúrgen

/Á/, Baǵ ishinde qızıl gúldek dolanıp, Sállana-mástana kelán sáwdigim

/Á/, Mártte at bolmasa atsha juwırar, Teńiniń ishinde ólgándák bolar/Á/, Bir baysha yoq sorar eli bolmasa /Á/, Kúnindá bir pulsha minneti bolmas/Á/,

Torǵaysha yoq qonar gúli bolmasa /Á/.

b) kibi, misli, yańlı, yańlıǵ, uqshar sıyaqlı tirkewishler arqalı: Kirpigi oq kibi, qashları káman /Á/, Tawıs kibi jilwa menen baqarsań

/Á/, Kiygen kiyimleri misli zaǵpıran /Á/, Láyli, Zuxra, Sánem yańlıǵ súwreti /Á/,

Tulpar degen yabı yańlı bolmaydı /Á/, Yabandaǵı suwsız arıqqa uqshar /Á/,

Yarıń bolsa himay kibi, Kóńli bolsın saray kibi /Á/.

112

v) shıǵıs sepliginiń qosımtaları arqalı: Qantıw-nabat, shaxdi-shákár ashları, Qundızdan qaradur anıń qashları /Á/. Úyimde qatınım bar aydan arıw, Qazaqtıń on qızı bir sanınsha joq /Á/.

Shayır shıǵarmalarında geyde teńewler intonaсiya arqalı da bildirilgen: Otırıshı – tırna, yúrishi – ǵazdur, Bastan ayaq tamam aǵzası nazdur /Á/.

Ájiniyaz shıǵarmalarında kontekstlik teńewlerdi, yaǵnıy belgili bir kontekstte

ǵana sinonim bola alatuǵın teńewlerdi kóplep ushıratamız. Kontekstlik teńewler belgili bir kontekstte qollanılǵanlıqtan kórkem sóz sheberiniń jámiyetlik-siyasiy, mádeniy-ekonomikalıq, tábiyǵıygeografiyalıq jaǵdaylarına, kózqarasına, dástúrlerine baylanıslı hár qıylı teńew obrazları qollana beriwi múmkin1.

Tómendegi qosıq qatarlarında shayırdıń «jińishke» sóziniń mánisin beriw ushın teńew obrazı retinde bir neshe janlı hám jansız zatlardı qollanǵanlıǵın kóremiz.

Mısalı: Záyin etseńiz anıń qálem qashları, Qátip qálem menen jazǵan yańlıdı /Á/,

Tal shıbıqtay qıpsha beli belbaǵlı /Á/, Qumırısqadek qıpsha-qıpsha belleriń,

Barmaq tolı yúzik-yúzik álleriń /Á/.

Súwretlew quralların keń qollanıw járdeminde qızdıń portretin jaratıw dástúri ullı shayırlar Nawayı, Fizuliy, Mashrab, XVIII-XIX ásir túrkmen shayırları Maqtımqulı, Andalib, Molla Nepeslerdiń poeziyasında keń en jayǵan. Sonday-aq, bul dástúr Orta Aziya xalıqlarında keń tarqalǵan Ǵárip ashıq, Sayatxan Hamra,

Yusip Zulayha, Góruǵlı sıyaqlı xalıq dástanlarında keń paydalanılǵan. Ájiniyaz qızdıń romantikalıq portretin jaratıwda joqarıda keltirilgen ullı shayırlar, sonıń menen birge xalıq poeziyasınıń kórkem dástúrlerin tabıslı ózlestirgen, ásirese, olarda qollanılǵan súwretlew quralların táriyip qosıqlarına

1 Najimov P. Qaraqalpaq tilinde teńewlerdiń struktura-semantikalıq ózgeshelikleri: filol.ilim. kand. dis...

– Nókis, 1994. – B. 105.

113

keń endirip, olardı taǵı da rawajlandırǵan, bayıtqan1. Bunday mifologiyalıq túsiniklerge, awızeki ádebiyat qaharmanlarına baylanıslı dóregen teńewler shayır shıǵarmalarında kóplep ushırasadı: Yigitleri bardur Rustem sıpatlı, Góruǵlıdek áreb atlı, haybatlı /Á/, Góruǵlıbek kibi erleri bardur, Házireti Áliy kibi sherleri bardur /Á/. Keltirilgen qosıq qatarlarında shayır er jigitlerdi dástanlardaǵı qaharmanlarǵa megzetedi. Rustem-belgili «Shaxnama» dástanınıń bas qaharmanı. Góruǵlı usı atamadaǵı dástannıń bas qaharmanı, al Házireti Áliy bolsa hádislerde ushırasatuǵın ańızlıq qaharman bolıp esaplanadı2.

B. Genjemuratov Ájiniyaz shıǵarmalarında teńewlerdiń jasalıw qubılısındaǵı teńeliwshi predmetke teńestiriwshi predmetti tańlaw tómendegi baǵdarlarda alıp barılatuǵınlıǵın kórsetedi: 3

1) Teńeliwshi zat ushın teńestiriwshi zat etip ósimlikler alınadı: Baǵ ishinde qızıl gúldek dolashıp, Sállana-mástana kelán sáwdigim

/Á/; Lábleriń pistádáy, tishiń márjandı /Á/; Talshıbıqtay qıpsha beli belbaǵlı /Á/.

2) Teńeliwshi zat, adam ya qubılısqa teńestiriwshi sıpatında xalıq dástanlarındaǵı yaki diniy kitaplardaǵı qaharmanlar alınadı: Shahsánem, Láylidey júrip párawan /Á/; Yusupdek Mısır ishinde, Qalıbman zindan ishinde /Á/; Farhad kibi men tawlardı qazalmay, Láyli, Zuhra, Sánem kibi xosh ádep /Á/.

3) Teńeliwshi predmetke teńestiriwshi predmet etip quslar, haywanatlar yaki basqa da janlı jániwarlar alınadı: Qumırısqadek qıpsha-qıpsha belleriń /Á/;

Tırnadek otırıp, sonadek yúrgen /Á/; Tawıs kibi jilwa menen baqarsań /Á/; Búlbúldek sayraǵan shiyrin tiliná /Á/; Qundızdan karadur anıń shashları /Á/.

1Járimbetov A. Ájiniyazdıń táriyip qosıqlarında troplardıń qollanılıwı // Qaraqalpaqádebiyatınıń jarıq juldızları. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 2015. – B. 79.

2Islom. Spravochnik. – Tashkent, 1989. – B. 53-54

3Genjemuratov B. Ájiniyaz lirikasınıń poetikası. – Nókis: Bilim, 1997. – B. 40.

114

4)Teńeliwshi nársege teńestiriwshi predmet sıpatında mazalı, tatlı ónimler tańlanadı: Hár bir sózi ásel kibi mazalı, Shın-shákkardek lábleriń, ballar qosılmısh ashıńa /Á/; Ásel qatqan súshúk-súshúk tilleriń

/Á/.

5)Teńeliwshi zatqa teńestiriwshi nárse sıpatında áskeriy quraljaraq atamaları qollanıladı: Kirpigi oq kibi, qashları káman /Á/; Ya yaydák qashlarıń, oq

kirpikiń baǵırım ezip /Á/.

6)Teńeliwshi kóriniske teńestiriwshi kórinis sıpatında bahalı hasıl taslar qollanıwı ushırasadı: Qara kózi gáwhar kibi jawdırap /Á/; Sárafraz qámáti, sádaf dándanlı, Bashındın ayaqı ádáb-árkanlı /Á/.

7)Teńeliwshi predmetke teńestiriwshi predmet etip suw, hawa, sondayaq, juldız, planetalar qollanıladı: Ziywar aytar misli dáryaday tasqan, Yúzi bolsın hám

ay kibi, Haqsúniydin ózi bolsın /Á/.

Shayırlardıń shıǵarmaları tilinde ósimlik atamaları awıspalı mánilerde, yaǵnıy, kórkem súwretlew quralı sıpatında keń qollanılılǵan.

Gúl sózi ádebiyatımızda gózzallıq, náziklik, jaqsılıq, gózzal yar simvolı sıpatında júdá keń jumsaladı. Shayır dóretiwshiliginde de gúl sózi awıspalı mánide sheber qollanılǵan. Poetikalıq sózlerdiń poeziyada simvollıq mánilerdi payda etiwi quramalı proсess bolıp, onda bir neshe awısıwdı kóriw múmkin. Máselen, júzi gúldey – uqsatıw, teńew, gúl júzli

– metaforalıq usıl.

Shayır shıǵarmalarında gúl sózi uqsatıw mánisinde qolanılǵan orınlar kóplep ushırasadı: Taza ashılǵan gúlgá megzer /Á/. Bul mısalda qız, sáwgiliniń jamalın baǵda ashılǵan gúlge megzetedi.

Jan bir gúldur solur olsa,

Ázireyliden xabar kelse /Á/. Bul mısalda shayır insannıń janın gúlge teńeydi.

Shayır teńewdi tek gúlge ǵana emes, basqa ósimliklerge de qollanǵanın kóremiz. Máselen, Qız bala kámala kelsá, Almadek pishkáná megzer /Á/,

115

Lábleriń pistádák, tishiń marjandı, Kórgen hayran, kórmegenge ármandı /Á/.

Birinshi qatarda shayır er jetken qızdı pisken almaǵa, ekinshi mısalda qızdıń lábin pistege megzetip sheber súwretleydi.

Qaraqalpaq ádebiyatı klassikleri teńewlerdi stillik jaqtan óz ornında sheber qollanǵan. Bunday kórkem súwretlew quralları ullı sóz ustalarınıń tilden paydalanıwdaǵı sheberligin, jeke stillik ayrıqshalıǵın kórsetedi.

Ádebiyatlar:

1.Abdinazimov Sh. Berdaq shıǵarmalarınıń tili. –Tashkent: FAN,2006.

2.Abdinazimov Sh. Sózlerim merwertdur aytılǵan hár bir. –Nókis:Bilim,

1997.

116

3.Genjemuratov B. Ájiniyaz lirikasınıń poetikası. –Nókis: Bilim,1997.

4.Járimbetov Q. Ádebiyattanıwdan sabaqlar. Oqıw qollanba. –Nókis:

117

QARAQALPAQ KLASSIK SHAYÍRLARÍ SHÍǴARMALARÍ TILINIŃ POETIKALÍQ SINTAKSISI

Jobası:

1)Sintaksislik konstrukсiyalardıń poetikalıq xızmeti

2)Inversiya, asindeton, polisindeton

3)Kórkem tákirar, anafora, epifora, parallelizm

4) Ritorikalıq qaratpa, ritorikalıq soraw, ritorikalıq

úndew, ellipsis, gradaсiya, oksyumoron

Poetikalıq sintaksiste kórkem teksttiń shólkemlesiwindegi sintaksislik basqıshqa tiyisli ayırım máselelerdi funkсionallıq, semantikalıq hám estetikalıq aspektlerden izertlew alıp barıladı.

Kórkem teksttiń ulıwma poetikalıq dúzilisi tillik materiallardı fonetikalıq hám sintaksislik jaqtan shólkemlestiriw arqalı anıqlanatuǵın bolǵanlıqtan, kórkem tekstlerde seslik sistema menen birge, sintaksislik struktura úlken áhmiyetke iye. Til sesleriniń belgili bir nızamlılıqlar tiykarında dizbeklesiwi nátiyjesinde payda bolǵan fonetikalıq dúzilisi menen bir qatarda, kórkem tekstlerde sintaksislik dúzilisi de ózgeshe túrge iye boladı.

Belgili dárejede shólkemleskenlik hám quramalılıq kórkem teksttegi sintaksislik birliklerdiń, kategoriyalardıń, baylanıslardıń quramalı hám ózine tán ózgesheligin payda etedi.

Poetikalıq sintaksis sintaksislik kategoriyalardı, formalardı, qubılıslardı kórkem wazıypaǵa baǵındırıp qollanıw hám estetikalıq xızmet atqarıw aspektinen izertleydi. Kórkem teksttiń sintaksisi máseleleri ajıralmas pútinlik esaplanatuǵın teksttiń semantikastrukturalıq dúzilisiniń sheńberinde hám sintaksiske funkсionallıq baǵdarınan qatnas jasawınıń tiykarında úyreniliwi tiyis. Ekinshiden, poetikalıq fonetikanıń máseleleri, sonday-aq, poetikalıq sintaksistiń

118

barlıq máseleleri kórkem teksttegi eń baslı faktor bolǵan poetikalıq semantika menen tıǵız baylanıslı tallanıwı kerek. Óytkeni, tildiń sintaksislik birlikleri de forma hám mazmunǵa iye eki tárepli tillik birlikler bolǵanlıqtan kórkem tekstte onıń quramalı strukturalıq dúzilisi menen qarım-qatnasqa kirisip, semantikalıq hám funkсionallıq ózgesheliklerge ushıraydı.

Tildiń sintaksislik birlikleri menen kategoriyalarınıń semantikalıq hám funkсionallıq múmkinshilikleri kórkem tekstlerde tildiń basqa tarawlarınıń birlikleri hám olardıń funkсionallıq, semantikalıq ózgeshelikleri menen ajıralmas baylanıslı túrde anıqlanadı. Poetikalıq tildiń sintaksislik birlikleri menen kategoriyaları, qubılıslarınıń funkсionallıq ózgeshelikleri menen atqaratuǵın xızmeti semantika arqalı hám semantikada sáwlelendirilgenlikten, kórkem teksttiń semantikası onıń sintaksislik dúzilisi menen júdá tıǵız baylanıslı.

Kórkem teksttiń qurılısınıń eń tiykarǵı belgisi bolıp onıń ózgeshe ırǵaqlıq qurılısı esaplanadı. Kórkem teksttiń ırǵaqlıq qurılısı onıń basqa belgilerin anıqlap, tekstti shólkemlestiriwge qatnasqan til birlikleriniń, sonıń ishinde sintaksislik birliklerdiń semantikasına, xızmetine, qarım-qatnasına tásirin tiygizedi. Eger ırǵaq esapqa alınbasa, kórkem tekst ishki strukturalıq quramalılıǵınan ajıraladı, kórkem tekst bolıwdan qaladı, tek tuwra mánini sáwlelendirgen ápiwayı kommunikativlik sistemaǵa aylanadı. Al endi, jasırın, tereń máni, podtekstlik hám konсeptual mánini sáwlelendirgen kommunikativlik ekinshi quramalı sistema ırǵaq penen birge joǵaladı.

Kórkem tekstte ırǵaqtıń ózgeshe mánisi, semantikalıq xızmeti hám kórkem teksttiń strukturasınıń kommunikativlik jaqtan quramalılıǵı onıń intonaсiyalıq

ózgesheligin talap etedi. Kórkem tekstte eki intonaсiyalıq sistema boladı.

Birinshisi, teksttiń ırǵaǵı, ekinshisi – sintaksislik dúzilisi hám elementlerdi mánilik jaqtan ajıratıw menen

119

baylanıslı boladı. Mánilik intonaсiya ırǵaqlıq intonaсiya menen funkсionallıq jaǵınan da, semantikalıq jaǵınan da sáykes kelmeydi. Mánilik intonaсiya tuwra mánini belgilep, anıqlap kórsetedi, al endi, tuwra máni kórkem tekstte verbal túrde beriledi.

Kórkem tekstte tiykarǵı xızmetti ırǵaqlıq intonaсiya atqaradı. Ol máni jaratıwshı xızmet atqaradı, biraq mánilik intonaсiya sıyaqlı tuwra mánini emes, al jasırın tereń mánini payda etiwge xızmet etedi.

Kórkem teksttegi ayrıqsha sıpattaǵı sintaksislik birlikler – bular poetikalıq sóz dizbekleri. Sóz dizbegi – tolıq mánili eki hám onnan kóp sózlerdiń tilde qabıl etilgen grammatikalıq nızamlarǵa sáykes óz ara dizbeklesiwinen dúzilip, semantikalıq, mánilik jaqtan bir pútinlikke iye, obektiv shınlıqtaǵı zat, qubılıs hám olarǵa tán belgi, qásiyetlerin anıqlap kórsetetuǵın sintaksislik konstrukсiya. Ol arqalı zat, qubılıs, proсesslerdiń hám olardıń belgi, qásiyetleriniń real baylanısları sáwlelenedi. Sóz dizbegi barlıq waqıtta logikalıq túrde bolıwı zárúr, bolmasa, olar mánige iye bolmay, kommunikativlik wazıypa atqarıw múmkinshilignen ayırıladı.

Máselen, quwırılǵan samal, úydi semirtiw hám qızıq awqat túrindegi sóz dizbegi quralıwı múmkin emes, sebebi bunday túsinikler, dizbekler logikalıq jaqtan durıs emes. Demek, sózlerdiń kommunikativlik maqsette sáykes dizbeklesiwi olardıń mánileriniń sáykesliginiń, logikalıq tiykarǵa iye bolıwınıń tiykarında ǵana ámelge asıwı múmkin.

Biraq, logikalılıq absolyut kóriniste emes, al sóylew situaсiyasına, oy-pikirdi sáwlelendiriwdiń zárúrligine hám maqsetine sáykes ózgeriwi múmkin. Poetikalıq sintaksistiń tiykarǵı wazıypalarınıń biri mine usı sáykesliktiń buzılıwınan payda bolǵan, kórkem tekstte súwretlenip atırǵan zat hám qubılıstıń qanday da bir jańa tárepin, qásiyetin sáwlelendirip beriwge baǵdarlanǵan ózgeshe sóz dizbeklerin analiz etiw, tallawdan ibarat. Bunday ózgeshe sóz dizbekleriniń komponentleriniń mánileri logikalıq jaqtan biri-biri menen baylanısqa iye emes, sóz

120

dizbeginiń mánisi anomaliyalıq ya bolıwı múmkin boljawlıq sıpatqa iye boladı.

Bul túrdegi sóz dizbekleri kórkem-estetikalıq tábiyatqa, metaforalıq sıpatqa iye bolıp, metaforalılıq sóz dizbeginiń bir sıńarınıń metaforalıq xarakterge iye bolıwınan payda boladı. Bunday sóz dizbeginiń tiykarǵı xızmeti hám konstruktivlik belgisi bolıp, olardıń poetikalıq hám estetikalıq mánisi esaplanatuǵın bolǵanlıqtan olar poetikalıq sóz dizbekleri dep ataladı.

Sóz dizbegi sıńarlarınıń baylanısı logikalı emes, mánisi anomaliyalıq hám boljawlı bolǵanı menen estetikalıq ólshemlerdiń tiykarında shólkemlesedi.

Poetikalıq sóz dizbeginiń semantikasındaǵı subektivli-modallıq komponent onı ańlatıw, súwretlew, sáwlelendiriwiniń neytral (biytárep) kategoriya sıpatında sóylewde keń qollanıwǵa múmkinshilik bermeydi. Poetikalıq sóz dizbeginiń lingvopoetikalıq tábiyatın sózdi turaqlı, qáliplesip qalǵan uyasınan shıǵarıp, turaqlı bolmaǵan ózgeshe sóz dizbegin payda etiwi dúzedi. Basqasha aytqanda, poetikalıq sóz dizbeginde tillik birlikler turaqlasqan sintagmatikalıq ǵárezlilikten hám normativli dizbeklesiwshilikten azat boladı, qutıladı.

Metaforalılıq, ekspressivli-obrazlılıq, komponentlilik belgileri boyınsha poetikalıq sóz dizbekleri turaqlı sóz dizbeklerine uqsas boladı. Biraq, turaqlı sóz dizbekleri menen poetikalıq sóz dizbeklerin birdey dep qarawǵa, poetikalıq sóz dizbeklerin turaqlı sóz dizbeklerine qosıwǵa bolmaydı. Olardıń arasında uqsaslıq bolıwı menen birge sáykes kelmew, ayırım belgileri boyınsha prinсipial túrdegi ózgeshelikler de ushırasadı. Máselen, poetikalıq sóz dizbekleri bir yaki birneshe tekstlerde de qaytalanıp, tayar til materialı sıpatında da, frazeologizmler sıyaqlı uzuslıq sıpatqa iye bola almaydı, jeke, subektivli túrde boladı.

121