2. Бағалы қағаздар рыногі

Жоғарыда баяндалғандардан туындағанындай, бағалы қағаздар рыногі- шаруашық жүргізуші субъектілер мен мемлекет шығарған бағалы қағаздардың сан алуан түрлері сатылатын және сатып алатын қаржы рыногінің бөлігі. Бағалы қағаздар рыногі экономиканың барлық субъектілерінің өздеріне қажетті ақша ресурстарын алуына кең мүмкіндіктер жасайды және алудың жолын жеңілдетеді. Қазақстанда бағалы қағаздар рыногі болған емес. Оны дамыту үшін едәуір уақыт керек, өйткені ол меншікке қатынасты қайта құрумен және мемлекеттік қаржы саясатының сипатын өзгертумен тікелей байланысты.

Бағалы қағаздар рыногінің жұмыс істеуі елдің экономикасында жалған емес нағыз дербестігі бар меншік иелерінің болуымен объективті түрде алдын ала анықталады. Тек осындай тәуелсіз меншік иелері ғана бағалы қағаздар рыногінде қаржы ресурстарына деген сұранымды көрсете отырып әрі оларды әр түрлі шығындарға тиімді етіп жұмысауға бағыштай отырып, сауда мәмілелерін жасай алады.

«Бағалы қағаздар рыногі туралы» заңның қабылдануы қор рыногінде қалыптасқан қатынастарды одан әрі дамыту қажеттігінен туып отыр. Қазақстанда бағалы қағаздар рыногі 1991 жылдан бастап қалыптаса бастады. Қысқа мерзім ішінде күллі ұлттық шаруашылық кешені заңды түрде экономикалық жағынан өзгеше кәсіпорындарға айналады, олардың көпшілігі нақты иесі бар акционерлік капитал ретінде көрінеді. Осының нәтижесінде 1991-1993 жылдар 200 акционерлік қоғамның, соның ішінде 30-ға жуық акционерлік коммерциялық банктің акциялары тіркелінді.

Бағалы қағаздардың айналысқа шығарылуы әдетте нақтылы шаруашылық келісімшарттарға негізделеді.

Республиканың бағалы қағаздар рыногінде жасалып жатқан қадамдар соңғы кезде айтарлықтай белсенді бола түсті.

Бағалы қағаздар- мүліктік құқықты растайтын ақшалай құжаттар немесе мұндай құжаттарды шығаратын ұйымға олардың иелері қарызының қатысы.

Бағалы қағаздардың бір ерекшелігі ретінде олардың мүліктік сипатын айтуға болады. Бұл белгілі бір тауар немесе нақты акция сомасын алуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ бағалы қағаздар белгілі бір қоғамның, кәсіпорынның, фирманың, ұйымның меншігіне қатысуға және басқаруға құқық береді.

Бағалы қағаздардың түрлері сан алуан: оларға акциялар, облигациялар, мемлекеттің борышқорлық міндеттемелері, банктердің депозит және жинақ сертификаттары, Ұлттық банктің мерзімді ноттары жатады.

1930 жылғы Женева конвенциясына сәйкес вексель бағалы қағаздарға жатпайды. Бірақ басқа жағынан, ақша сатып алу- сату процестеріне тартылғандықтан векселді шартты түрде бағалы қағаздарға жатқызуға болады.

Бағалы қағаздар ұсынбалы, ордерлік және атаулы болуы мүмкін.

Атаулы бағалы қағазбен куәландырылған құқықтар онда аталғн адамға тиесілі болады.

Ұсынбалы бағалы қағазбен куәландырылған құқықтар бағалы қағазды ұсынушыға тиесілі болады.

Ордерлік бағалы қағазбен куәландырылған құқықтар онда аталған адамға тиесілі болады.

Акция- қоғам шығаратын және бағалы қағаздың түрі мен санатына байланысты дивиденттер алуға, қоғамды басқаруға қатысуға және қоғам жойылғаннан кейін оның қалған мүлкінің бір бөлігіне акционерлердің құқықтарын куәландыратын бағалы қағаз.

Облигация ұсынушының оны шығарған адамнан онда көзделген мерізімде нақты құнымен облигация немесе басқа мүліктік балама алуға құқығын куәландыратын бағалы қағаз облигация деп аталады. Облигация өзінің ұстаушысына облигацияның нақты құнының онда көрсетілген сыйақыны не өзге де мүліктік құқықты алуына құқық береді.