57 Бухгалтерлік есептің Мәскеу мектебінің баланстық теориясы

Петербургтік мектепке теңестіруші салмақ болып, өзін Мәскеу деп атаған мектеп пайда болды.Оның негізін қалаушылар - Н. С. Лунский, Г А. Бахчисарайцев, Ф. И. Бельмер, А. К. Рощаховский. Олардың пікірінше, шот – теңгерім элементтері, сондай ақ бiрыңғай шоттар жүйе баланспен берiлген деді, сонымен қатар бөлінді байланысты тек бүтін байланыспен түсінуге болады, сондықтан бухгалтерияны баланстан (теңгерімнен) шотқа дейін оқу керек деді.Есесіне,шот жоспарынан тәуелсіз баланс - жабдықтың тек қана ықшамдалған формасы; шоттар екіге бөлінеді: активті және пассивті. Балансқа қатынасты қосарлы жазбаға қатынас анықтайды. Ол нақты айырбас заңын іске асыру түрінде емес, шот балансының қосарлы топтауының салдары түрінде болды.

Николай Севастъянович Лунский (1867 — 1956)-осы баланс теориясының негізін қалаушы. Лунский үшін бар есеп теориясы –«бухгалтериядағы ең ауыры»- бухгалтерлік жазбаны (шоттар корреспонденциясын ресімдеу, нақты шаруашылық операциялар туралы деректер жазылуға тиіс корреспонденцияланатын шоттардың сомасы, дебеті мен кредиті көрсетілетін арнаулы бухгалтерлік жазба)жасай білу тәсілі.Ал оны білу үшін балансты ұғына білу қажет.Лунскийге барлық оқулықтарда кездесіп жүрген баланс түсінігі тиесілі: «бас баланс деп бастапқы көздері көрсетілген кәсіпорынның мүліктік құралдары реттеліп қойылған кестені айтады. Бұл баланс сол кездегі кәсіпорынның экономикалық ж/е заңнамалық жағдайын айқындайды.»

58 Есептің петербург мектебінің айырбас теориясы

Петербургтік бухгалтерлік есеп мектебі 19-20 ғғ Ресейдегі бухгалтерлік мектептердің бастаушы бағыттарының бірі болды. Петербургтік бухгалтерлік есеп мектебінің басшысы Е. Сивере болды. Ол есепке алу тәжірибесі туралы білімді «Есептеу» деп атады, ал есеп туралы ғылымды есеп жүргізу деп атады. Бұл атау орыс есептiк әдебиетiнде 1929 жылға дейін танымал болды.Бухгалтерлiк есептiң петербурлық мектебi бойынша Е.Сиверстің ең iрi серiктеріА.Гуляев және Н. Фон Дитмар еді.Мәскеу мектепке қарағанда, петербурлықтар бiрыңғай шоттар жүйесінің салдары - баланс деп бекiттi, сол себепті есептен балансқа оқыту керек деп шешті. Олардың пiкiрi бойынша, баланс тек қана есепте арқа сүйейдi және жабдықпен байланбаған.

Айырбас теориясының авторы – Сиверстің негізгі идеясы: екі жақты жазбаның негізіне игіліктер айырбасы жатады. Сиверстің екі жақты жазба іліміндегі айырбас сөзіне қосқан мәні оның қосарлы жазба - бухгалтерлік есептегі негізгі түсінік екендігіне көз жеткізуіне әкелді. Айырбас жағдайы екі жақты жазба себептері секілді баланс шот әсері болып табылатын қорытындыға алып келді.Айырбас теория құндылықтардың үш бас топтарын ерекшелейдi: нақты, ақшалай, шартты. Шартты топта төлеу міндеттілігі түсіндіріледі. Мұнда құндылықтар құн түрінде емес, басқа бір затқа айырбас түрінде рөл ойнайды. Алайда, айырбас баламалы түрде болу қажет, яғни тең эквивалентті түрде, сайып келгенде, айырбас - қосарлы жазбаның табиғи салдары.

59 Бухгалтерлік есептің орыс ұлттық мектебі (XVIII ғ.- XIX ғ. 1-ші жартысы). Әр елдің өзіне тән тарихы, өз құндылықтары, саяси жүйесі болады. Сол сияқты бухгалтерлік есептің де өзіне тиесілі тарихы, құндылықтары, жүйесі бар. Қарауындағы шаруалардың өздеріне, еңбегіне, мал-мүлкіне қожалық етуге помещиктер толық құқық берген қоғамдық құрылыстың аяқталуы капитализмнің келуіне түрткі болды, соның салдары бухгалтерлік есепке де әсер етпей қоймады. Бухгалтерлік есептің орыс ұлттық мектебінің құрылуында үш кезеңді бақылауға болады: 1 ) жаңа идеялардың туу және құрастыруы; 2 ) бұл идеялардың тарату және халықаралық мойындауы; 3 ) жаңа идеялардың тиiмдiлiгiндегi көнiлi қайтуы. Бірінші кезең дамуында екі ғалымдардың еңбектерінен тұратын кезеңдерден өтті. Олар П.И.Рейнбот және А.В.Прокофьев. Олар дәстүрлі білімнің шарықтауына кең жол ашты. Онымен қоса олар «Теориядағы бүлікшілер» атанып, жаңашыл ұсыныстармен кездесіп отырды. Сонымен қатар бұл мектепте Ф.В. Езерскийдің де қосқан үлесі зор. Ол 1872 ж Мәскеуде ж\е Петербургта есеп жүргізуді үйрету курстарын ашты. Екінші кезеңде жаңа идеяларды таратуда Адольф Маркович Вольф улес қосты. XIX ғасырдың аяғында Россияда профессионалды бухгалтерлік журналдар шыға бастады. Олардың айналасында жаңадан жас бухгалтер ғалымдар топтала бастайды. Сол журналдардың ішінен «Счетоводства» журналын (1888 — 1904) атаған жөн. Журналдың төрағасы керемет бухгалтер, халықаралық әйгілі ғалым, Болондық академияның шоттар бөлімінің мүшесі, итальяндық шоттар ұлтаралық қоғамшың мүшесі, Нидерландыдағы шоттар институтының корреспондент мүшесі Адольф Маркович Вольф (1854 — 1920) болды. Теорияны дамыту облысында Вольфтің көмекшісі Василий Дмитриевич Беловтың қосқан үлесін айтуға болады. Ол бухгалтерияны басқа дисциплиналармен байланыстыра отырып, олардан бухгалтерияның артықшылығын, кемшілігін бөліп көрсетті.

Орыс бухгалтерлiк мектебiнiң құрастыруының үшiншi кезеңі бiрiншi орыс төңкерiсiмен сәйкес келдi. Есепке алуға жаңа адамдар келдi, жаңа ағымдар пайда болды, жаңа мәселелер пайда болды. Бұл Уақыт екi ғылыми бағыттар іріктелді: петербурлық және Мәскеуi мектебi. Олар есептер және баланс туралы мәселе бөлдi.