7. Екі жақты жазбаның пайда болуы, мәні және дамуы

Екі жақты жазудың өмірге келуі адамзат қоғамының өмірі ж\е шығармашылығы үшін ауқаттылық жасаған меншік капиталының дамуына (мүмкіндік жасады) жол ашты. Екі жақты жазу жүйесі XIII-XIV ғғ. дүииеге келді, оны солтүстік Италияның сауда орталықтарында қолданған еді. Генуяның муниципалдық жазуларында табылған екі жақты жазудың жүйесі 1340 жылмен көрсетілген.

1492ж. Американың ашылуы Ортағасырдың аяқталуын білдірді. Осы кезден бастап бухгалтерлік есеп үшін жаңа кезең басталды, яғни екіжақты бухгалтерия(диграфика) пайда болды. Диграфикалық бухгалтерия кезінде барлық жүргізілген шаруашылық құбылыстары 2 рет көрініс табады. Ол үшін барлық есеп объектілері бір есептік өлшемге тіркелген жағдайда ғана қол жеткізілді.

Екі жақты жазбаның пайда болуына келесілер әсер еткен:

1)Европадағы экономикалық өсу және капиталистік қатынастардың пайда болуы.

2) Несиелік қатынастардың пайда болуы.

3) Жеке тұлғаны заңды тұлғадан бөліп қарастырудың пайда болуы.

4) Ұйымға салынған капитал есебін және оның өзге есебін жүргізудің қажеттілігі.

1494ж Ұлы математик Лука Пачолидің «арифметика, геометрия, пропорция қатынастар туралы ілім» кітап жарық көрді. Осы кітапта екіжақты бухгалтерияның ережесі көрсетіледі.

Жалпы құндық өлшемнің енгізілуі екі жақты бухгалтерияның п.б әкелді. Бұл келесідей жағдайлармен байланысты болды:

1. Шаруашылық құбылыстар өзінен өзі 2рет көрініс табады. Мысалы, тауарды саттық осы опрециясы нәтижесінде ( Т аламыз-А беремиз ) тауар азаяды, ақша артады

2. Тауар БЕ\те құндық өлшемде көрсетіле бастаған кезден БЕ екі жақты бола бастады

Екі жақты бухгалтерияның XIIIғ дейін дамымағанын келесідей себептермен түсіндіруге болады: Ақшалар өте көп қолданылады ж\е олар тек төлем құралы қызметін атқарды. Шар\қ есептің натуралды негізде құрылды

Екі жақты бухгалтерияның дамуына әсер еткен негізгі себептердің бірі ретінде банктер мен сауда айналымының ұлғаюын атауға болады

Екі жақты жазба деп аталу мынандай түсініктердің қолдануылымен түсіндіріледі:

• Бух\к жазбаның 2 түрі қолданылады (жүйелік ж\е хроналогиялық)

• Тіркеудің 2 түрі қолданылады (синтетикалық ж\е аналитикалық)

• Шоттардың 2 қатары пайдаланылады (активті ж\е пассивті шотар н\е мүліктер ж\е капитал есебі)

• Әрбір шот 2 бөліктен тұрады (дебет ж\е кредит)

• Кез келген шар\қ опрерациясыкем дегенде 2 рет тіркеледі (1 шоттың дебеті ж\е 2 шоттың кредиті)

• Капитал = автив – міндеттеме . Теңдеуімен көрсетілген 2 есептік цикл пайдаланылады

• Кез келген операцияға 2тұлға қатысады, яғни біреуі сатып алады, біреуі сатады

• Бух\к жұммыс 2 рет орындалады, яғни ең алдымен операция тіркеледі, содан кейін тексеріледі

8.Бухгалтерлік есептің мақсаты (хҮғ.–хіХғ. 1-ші жартысы)

Бухгалтерлік есеп ұзақ уақыттар бойы дамыған ғылымдардың бірі. Бухгалтерлік есеп деп-ұйымдар қызметін тиісті ақпараттар және мәліметтермен қамтамасыз ететін мәні мен пәні бар жүйені айтамыз.Жалпы бухгалтерлік есептің жүргізілуі шаруашылық субъектілеріндегі активтер, міндеттемелер және меншікті капиталдың ақшалай түрде мәліметтерді ағымдағы қадағалау, жинау, тіркеу және оларды қалыптастыру және шаруашылық өмірдегі барлық операциялардың құжаттық операцияларын жүргізумен сипатталады, яғни бұл бухгалтерлік есеп пәнінің анықтамасы болып табылады. Есеп – бұл тек қана шаруашылық өмірдегі операцияларды тіркеу және қадағалау ғана емес, сонымен қатар кәсіпорынның мүмкіндіктерін сипаттайтын даму жолдарын анықтау болып табылады. Бухгалтерлік есеп экономикалық іс-әрекеттердің сандық мәліметтерді өлшеуімен айналысады. Бухгалтерлік есептің негізгі мақсаты - барлық кәсіпорындарда орындалатын операциялардың уақтылы есепке алынып, жүзеге асырылуына бақылау жасау.Ұйымның өз экономикалық және саяси жағдайына тән шаруашылық қызметін тиімді жолдармен басқаруға қажетті ақпараттық мәліметтермен қамтамасыз ету. Қорыта келгенде, бухгалтерлік есептің негізгі басты мақсатына кәсіпорын жұмысының экономикалық тиімді тұрғыдан орындалуы, ұйымның өзін-өзі қаржыландыруы мен табыс табуы жатқызылады.Бухгалтерлік есептін мақсаты бухгалтерлік ақпараттарды пайдаланушылардың мүддесі мен ыңғайына байланысты. Басқарушылардың (әкімшіліктердің) ықпалы акционерлердің (меншік иелерінің) мүдделеріне қайшы келетін салық мәлімдемесінен тұрады. Кейінгілердің мақсаты шынайы қаржылық есептілікті құру нәтижесінде таза табыс ұсыну мен есеп айырысуға тіреледі. Бухгалтерлік есептің міндеті-кәсіпорындағы шаруашылық операциялардың тиімділігі мен олардың заңдылығы, шығындардың орынсыз жұмсалынбауы, материалдық құндылықтардың қатаң тәртіппен ұқыпты да тиімді жұмсалынуы бухгалтерлік есеп жұмысын жүргізудің міндеті болып табылады.Сонымен қатар бухгалтерлік есептің негізгі міндеті - халық шаруашылығының барлық салаларында нақты тұжырымды мемлекеттік талапқа сай есептеу жұмысын жүргізу. Қоғамның дамуы барысында бухгалтерлер үш міндетті шешеді: 1. есепті барынша ақпаратты, әрі дәл жасау; 2. оның қарапайым және арзан болуына қол жеткізу; 3. шаруашылық өміріндегі деректер жөнінде дер кезінде ақпарат алу.

9.Бухгалтерлік есепті реттеу (ХҮғ.–ХІХғ. 1-ші жартысы). Бухгалтерлік есеп жүйесінің дамуын мынадай кезендерге болуге болады: Муліктілік (пайда болған сәттен бастап XIII гасырга дейін). Тек кана тауарлар, жабдыктар (таразылар, гирьлер. сөрелер және тағы баска) есепке алынды. Айналымдағы монеталардың сан алуандығы әртүрдің есебін үйымдастыруды талап етті жэне де тек кана заттай өлшеуіш (тауарлар - үзындык. салмак. келем. акша - сол тиіггегі монета саны бойынша есептелді. тауар сату кезінде тауарлар заттай елшеуіш бойынша кіріске енгізілді. толенген акша монета саны бойынша. ал сату негізінде - керісінше есепген шыгарылды). Интегралом (XIII - XVII ғасырлар) - есепте акшалай елшем колдана бастады. Әуелі монетаның сан түрі сол жердегі кен таралган монстанын оіріне аударылатын коэффициентке кайта есептеліп. содан сок тауарлар да тек кана заттык кана емес. акшалай олшсуішпен де есептеле бастады. Осылайша сесптіи екі: заттай жэне акшалай сызбасы болініпшыкты. Осы кезенде екі жакты жазу пб. Синтетикалык(XVII-XІX ғасырлар). Есеп обьектілерінін кептігі. тауарлык номенклатураны саралау (дифференциация), шаруашылык кызметі колемінік өсуі синтетикалык жэне талдамалы деп боледі. Осының аркасында шаруашылык кызмегп талдауга жагдайлар жасалды. Есеп сызбасыныц (схема) уштен оір болігі - тауарлар акшалай олшеммен ескерілетін кундык (соманын) есебі пайда болды. Методологиялық(XIX гасырдың бірініш жартысы). Бухгалгерлік есептің негізінде тек іауарлар мен акша гана жаліай, меншік иесі мен материалды жагы нан жауапты түлғалар арасындағы күкыктык катынастар да болатынын жете түсін

10 Шоттарды жүргізу формаларының дамуы (ХҮғ.–ХІХғ. 1-ші жартысы). Бухгалтерлік есепте әртүрлі шоттар қолданылады.Сол немесе басқа шотты дұрыс қолдану үшін ол шоттың сипаттамасын жақсы білу қажет.Бұған шоттарды жіктеу,яғни оларды біртекті белгілері бойынша топтарға жинақтау мүмкіндік береді. Шоттардың жұмыс жоспары бухгалтерлік есептегі операцияларды тіркеу және топтау жүйесін білдіреді және бухгалтерлік есепті жүргізу үшін қажет синтетикалық және талдамалық шоттардың (қосалқы шотты қоса алғанда) толық тізбесін қамтиды. Бухгалтерлік есептің теориясы мен әдістемесінде бухгалтерлк есеп шоттарының жүйесіне ерекше роль беріледі, өйткені оларды пайдаланумен қатар ақпараттарды қосарлап көрсету, оларды жинақтау және жалпылау проблемалары шешіледі. Шоттарда жазбалар екіжақты жазу әдісін қолдану арқылы жүргізіледі. Бухгалтерлік есептің шоттары – дегенміз шаруашылық қорлары мен олардың көздерін ақшалай бағамен топтастырудың, ағымдағы есепке алудың бақылудың және көретудің әдісі. Шот – бұл ақпарат жинақтаушы. Кейіннен ол жинақталады және әртүрлі жинақ көрсеткіштер мен есептемелерді жасау үшін пайдаланылады. Шоттар шаруашылық қорларының әрбір түріне, олардың көздеріне және шаруашылық процестеріне бухгалтерлік есеп объектілерінің белгіленген жіктемесі арқылы ашылады. Бухгалтерлік шоттарға барлық жазулар құжаттардың негізінде жазылады. Операцияларды шоттарда тіркеу ақшалай түрде жүргізіледі. Бұл орайда алғашқы құжаттардағы натуралды көрсеткіштер ақшалай көреткіштерге ауыстырылады. Сыртқы түрі бойынша шот екі бөліктен тұратын кесте бейнелі. Шоттың сол жақ бөлігі - дебет, ал оң жақ бөлігі – кредит деп аталады. Әрбір шотқа айдың басындағы және соңындағы қалдықтың (сальдоның) және дебеті мен кредиті бойынша ай үшін айналымның болуы тән. Шаруашылық операцияларын шоттарда көрсету үшін құжаттық растау қажет. Оағн қағаздық алғашқы құжаттар, машиналық тасығыштар, дискеттер және т.с.с. мысал бола алады. Бұл орайда олардың әрқайсысының заңдық күші болуға тиіс. Шоттардың активтік және пасивтік деген түрлері болады. Олар өз атауын баланс жақтарының атауынан алған және олардң мазмұнын көрсетеді. Активтік шоттар шаруашылық қорларын олардың құрамы мен орналасуы бойныша есепке алуға арналған. Мысалы, «Есеп айырысу шотындағы қолма-қол ақшалар» шоты, «Шикізат пен материалдар» шоты, «Кассадағы ұлттық валютамен қолға берілетін ақшалар» шоты және т.б. Активтік шоттардағы қалдықтар (сальдо) тек дебеттік болады.

Пасивтік шоттар шаруашылық қорларының көздерін олардың мақсаттық бағыт бойынша есепке алуға арналған. Мысалы, «Банктердің несиелері» шоты, «Резервтік капитал» шоты және т.б. Пассивтік шоттағы қалдықтар (сальдо) тек кредиттік болады.

Бухгалтерлік есеп шоттары жинақтамалы және талдамалы түрде көрсетуге арналған шоттар жинақтамалы шот деп атайды. Жинақтамалы шоттардың ерекшелігі ол тек ақшалай бірлікпен жүргізіледі және кәсіпорындардағы барлық материалдық құндылықтардың сомасын көрсетеді. Сонымен қатар жинақтамалы шоттар бухгалтерлік балансты жасауға қажет. Жинақтамалы шоттарды экономикалық жағынан топтастыруды дамыту үшін талдамалы шоттар ашылады. Қорлардың және оның жекелеген көздерінің құрамдас бөліктерін есепке алуға арналған шоттар талдамалы шот деп аталады.Талдамалы шоттарда есеп тек ақшалай өлшеуіштер мен сонымен қатар натуралды өлшеуіштер мен де жүргізіледі. Бұл шоттағы жазулар толық болады. Жинақтамалы және талдамалы шоттар арасында тығыз байланыс бар.

11.Италияда есеп туралы ғылымның пайда (ХІХ ғ.- ХХ ғ). XIX гасыр басынан бастап Итальяндык есепте екі тенденция белгілі болды: 1 - есепті күндылыктардың козғалысымен сакталуымен байланысты п/б. катынастардан шыгады деп түсіндірді (заңдылыкты бағыт);2- есепті күндылыктарды есепке алуға негізделген деп түсіпдірді (экономикалык бағыт). 1-тенденция - Николло Анастасио мен Джузеппе Борначи- есмімен байланысты. Н.Анастасио (1803 жыл) екі маңызды ойлар шығарды: есеп- меншік иелерінін кұкығы мен міндеттемелерін тіркеу; 1.есептік жүйенін ортасында капитал шоты тұр; Барлык шаруашылык өмір деректері осы шотпен байланысты болу керек. Ал Д. Борначини (1818жылы) үшін бухгалтерия әкімшілік бұйрыктарды жургізу және реттеу. алдын алу мэдениеті. Бакылау - бұл есептің шынайы формасы деп санады. Екінші тенденция- экономикалык бағыттың жактаушылары соңғы корытындысында барлык шоттарда құндылыктар есепке алынады деп санады. Олар өз теориясын материалистік деп атады. Материалистік теорияныц тұжырымы Джузеппе Людовико Критпен (І 838 жылы) берілді. Ол есептің мақсаты шаруашылык кызмет нәтижелерін зерттеуде деп санады. Бухгалтерияныц даму барысында Италияда 2 мектеп әрекет етті: Ломбарттық - бұл мектептің негізін калаушы бухгалтер Франческо Вилла (1801-1884 жылдары) болды. Ол есептін зандылык жэне экономикалык максаттарын біріктірді. Вилла білімі бойынша заңгер ,каржы органдарынын жұмысшысы, жан - жакты білімді адам болды. Вилланың айтуынша бухгалтерлік есеп 3 бөлімнен түрады: -экономикалык әкімшілік катынастар облысы (есеп теориясы); -регистрлерді жүргізу тәртіптері мен оларды тәжірибеде колдану: -баскаруды ұйымдасіыру. сонын ішінде шоттарға ревизия жургізу. Тоскан мектебінің басшысы Чербони. Ол Дегранждің ісін жалғастырды. Чербони үшін БЕ - әкімшілік міндет пен іс - қимылдар ғылымы еді. Черноби ілімі логисмография (логос - ой, графия – баяндау) деп аталады. Оның ізбасарлары көп (Джитти, Боналуми, Беллини, Рива, Масса). Винченцо Джитти (1856-1945) Чербонидің жақтаушысы болды, ол логисмографикалық жазбалардың талдаушылық мүмкіндіктері синтетикалық-аналитикалықтардан гөрі кеңірек екендігін көрсетті. Джити сметаның мәнін айқын ұғынды. Оның пікірінше, бұл – меншік иесінің әкімдерге ұсынатын өкілеттіктерінің шегі. Италиян мектебі орталығында әрқашан шаруашылық мазмұны болды. Ф.А.Боналуми (1832-1904) бухгалтерияда мүдделер жиынтығы барын көре білді: бір жағынан қожайынның, екінші жағынан - үшінші тұлғалардың. Оның пікірінше, есептің мақсаты - орындалған шаруашылық операциялардың экономикалық және заңдық салдарын айқындау. К.Беллини (1852-1935) ағымдағы іс жағдайын көрсететін мүлік пен болашақты болжайтын смета арасындағы паралельді жүргізді. Ол есепті басқару жөніндегі ғылым ретінде қарастырады. Мұндай көзқарасты Д. Масса (1850-1918) да ұстанды, бірақ ол бұл тек қана қоғамды басқару жайлы ғылым емес, адамдарды басқару туралы ғылым деп қосты. Д. Масса: «Есептің мақсаты мен міндеті кәсіпкерлер шаруашылығының қызмет қорытындыларын шығару мен іс - әрекетті бақылау, сонымен бірге бақылаушы орган бухгалтерия әкімшіліктен тәуелсіз болуы тиіс», - деді. Венецияндық мектептің көшбасшысы - Фабио Беста (1845-1923). Ол Чербонидің ілімін теріске шығарды. Ол үшін бағалау - есептің мақсаты. Құндылық - зат, бұйым, бухгалтерлік есеп - бақылау туралы ғылым. Оның пікірінше, бақылау алдын ала, ағымдағы, және кейінгі болады.Бестаның шәкірттерін смета есебі идеялары баурады. Эмануэль Пизани (1845-1915) тоскан мен венециан мектептерінің идеяларын синтез жасауға тырысты. Ол тоскан мектебінен есептер теориясын, ал венециан мектебінен - олардың сипатын алды.

12. Францияда есеп теориясының дамуы (ХІХ ғ.- ХХ ғ. басы)Бұл мектеп бухалтерлер заңгер емес экономист деп тұжырымдады. Әсіресе Прудан мұны жақтады. Бұл мектеп бойынша есептің басты мақсаты шаруашылық процестерінің эффектілігін арттыру. Бұл кезде бухалтер біреудің иелігін сақтайтын қарауыл емес экономистке айналды. Материалдық құндылықтардың есебі шығыс есебі деп санала бастады. Францияда тауарды иелену шығыс айналысы шотының дебеті бойынша көрініс тапты. Баланс құрар кезде проводка жасалды. Товар шотының дебеті, айналыс шығындары шотының кредеті. Барлық құндылықтар өзіндік құны бойынша есептелді. Француз мектебі проводканы синтетикалық шоттар бойынша жасамады. Итальян мектебімен салыстырғанда француз мектебі қағаздарды, мәліметтерді, ақпараттарды емес ақшаның заттың құндылықтың өзін есепке алды, негізіг өкілдері Ж.Курсель-сенель, Э.Леоте, А.Гилбо,Ж.Дюмарше. негізіг ұраны «шығыссыз кіріс жоқ».Француз мектебінің юриспенденциямен бұрын-соңды байла болмаса да, оның ірі өкілерінің барлығы дерлік заң бағытынан экономикалыққа қарай жүріп отырды. ХХ ғ осы екі тармақ та өз ізін басушыларды тапты. Заң бағыты- ХХ ғасырдағы оның өкілдері болып Г.Фор ,П.Гарнье, Р.Саватье табылды. Габриел Фор үшін бухгалтерлік есеп бұл- шаруашылық субьектілерімен жасалатын шаруашылық өмірдегі фактілерді тіркеудің әдістері туралы ғылым болып саналады. Ал Пьер Гарнье болса , теориялық қағидаларды бөлуді бухгалтерлік факт түсінігінен бастады. Ол барлық фактілерді заңды (келісімшарт, алып сату, жалға беру, т.б) және экономикалық(бағалардың , тарифтердің, сән үлгісінің өзгеруі) және материалдық (тозу, сапа төменділігі, төтенше жағдайлардағы жоғалтулар) деп бөлген болатын. Келесі өкіліміз бұл Рене Саватье атақты француз заңгері есепке көп назарын аударған болатын. Ол үнемі «бухгалтер мүлікпен жұмыс істемейді, ол мүлікке деген жауаптылықпен жұмыс істейді» деп айтатын. Осыған байланысты оның көзқарасы бойынша «есеп- бұл белгіленген заңды жағдайлар динамикасының сандық көрсеткіштерін анықтайды». Келесі бұл экономикалық бағыт. Оның негізін салушылар 4 мектепті қалыптастырды. Алғашқысы есепті капиталдан бөліп шығарды (Ш.Пангло), екіншісі- құнның дәрежелерінен(Ж.Б.Дюмарше, Ж.Бурнисьен), үшінші- шаруашылық операцияларынан немесе шаруашылық өмір фактілерінен(Р.Делапорт), және соңынан төртіншісі бұл кәсіпорын анықтамасынан бөліп алу болып табылады. Келесі бағыт методологиялық бағыт (есеп позитивзмі). Негізінен Дюмарше өзінің теориясын позитивті деп атағанымен оны біз позитивист деп санауымызға болмайды. Нағыз позитивисттер заттан емес әдістен бастап жүреді. Біреулері- тіркеу құралдарынан(Э.Руайо), келесілері- екі жақты жазу логикасынан бастап жүреді(Э.де Фаж, Ж.Сиго, А.Тома). Қорыта келе Панглоның қауіптенуін айтуға болады « бухгалтерлік есеп бухгалтерлер уысынан шығып барады, керісінше экономисттер, инженерлер, сараптаушылар қолына өтіп барады. Бұл жағдайдың алдын алуға болады.Ол үшін бухгалтерлік есеп өз мәселелерін шешудің жаңа жобасына өтуі қажет».