4.3. Сінтаксічны спосаб утварэння тэрмінаў

Акрамя тэрмінаў-слоў, значную колькасць у любой тэрмінасі-стэме складаюць тэрміны-словазлучэнні.

Прадуктыўнасць састаўных найменняў выклікаецца тэндэн-цыяй моўнага развіцця, таму што пры ўтварэнні тэрмінаў не пры-цягваецца новы моўны матэрыял і не ствараюцца новыя моўныя адзінкі, а выкарыстоўваюцца ўжо існуючыя, на базе якіх і з'яўля-юцца састаўныя тэрміны-найменні.

Акрамя таго, састаўныя тэрміны менавіта таму распаўсюджа-ны ў розных тэрміналогіях, што цалкам пакрываюць значныя ўчасткі паняційнага поля адпаведнай тэрмінасістэмы і па меры назапаш-вання прымет могуць тэарэтычна бясконца павялічваць склад сваіх кампанентаў.

Адметная асаблівасць тэрмінаў-словазлучэнняў, якая адрозні-вае іх ад словазлучэнняў агульналітаратурнай мовы, у тым ліку і фразеалагізмаў, заключаецца ў тым, што ім уласціва перш за ўсё класіфікацыйная функцыя: атрыбут у іменных тэрмінах-словазлу-чэннях паказвае на якую-небудзь адметную прымету паняцця і вы-лучае яго з больш шырокага класа ў падклас, рад і г.д. У нетэрміна-лагічных жа словазлучэннях азначальны член не выконвае такой ролі. Параўнаем: безумоўнае тармажэнне, унутранае тармажэн-не, лакальнае тармажэнне і Наташын шалік, чырвоны шалік, шар-сцяны шалік (адзін і той жа шалік можа быць Наташыным, чырво-ным і шарсцяным).

Такім чынам, пры разглядзе тэрмінаў-словазлучэнняў трэба ўлічваць, што састаўны тэрмін - гэта своеасаблівы моўны знак. З аднаго боку, ён функцыянуе ў якасці адзінкі мовы, якая суадносіц-ца з адным, дакладна вызначаным навуковым паняццем. З другога боку, тэрмін-словазлучэнне будуецца па жывых мадэлях беларус-кай мовы з некалькіх тэрмінаэлементаў, многія з якіх маюць адпа-веднікі ў агульналітаратурнай лексіцы.

¹⁷ Антанюк, Л.А. Беларуская навуковая тэрміналогія: Фарміраванне, струк-тура, упарадкаванне, канструяванне, функцыяніраванне / Л.А.Антанюк. - Мінск:

Разглядаючы сінтаксічны спосаб утварэння тэрмінаў, нельга не закрануць такое пытанне, як кароткасць тэрмінаў. Агульнавядо­ма, што калі пішуць або гавораць пра тэрмін, то звычайна маюць на ўвазе аднаслоўны або двухслоўны тэрмін. Тэрміны менавіта такой структуры паказваюцца і тлумачацца ў тэрміналагічных слоўніках. Аднак у спецыяльных тэкстах шырока распаўсюджаны шматслоў-ныя тэрміны.

Патрабаванне кароткасці тэрміна, як адзначаюць некаторыя даследчыкі, павінна ажыццяўляцца ў межах дапушчальнага, гэта значыць, каб кароткасць не супярэчыла семантычнай дакладнасці.

Паступовае дадаванне да зыходнага аднаслоўнага тэрміна віда-вых азначэнняў выкарыстоўваецца моваю для канкрэтызацыі зна-чэння зыходнага паняцця.. Напрыклад, тэрмін псіхалогія. Яго выт-ворныя, пабудаваныя шляхам дадавання відавых азначэнняў - асоб-ных слоў, дадуць новыя тэрміны, звязаныя з зыходным, базавым адносінамі канкрэтызацыі і рода-відавымі: псіхалогія узроставая, псіхалогія глухіх, псіхалогія допыту і паказанняў, псіхалогія вып-раўляльная, псіхалогія кампьютарызацыі, псіхалогія крымінальная, псіхалогія навукі і г.д.

Такім чынам, кароткі тэрмін неабходна лічыць удалым, калі яго структура не будзе ўступаць у супярэчнасць з семантычнай дак-ладнасцю.

Сінтаксічны спосаб, як і іншыя спосабы ўтварэння тэрмінаў, мае адметныя рысы. Амаль усе тэрміны-словазлучэнні ствараюцца ў форме іменных словазлучэнняў субстантыўнага характару. Гэта або спалучэнні прыметнікаў ці дзеепрыметнікаў з назоўнікам, або спалучэнні назоўніка з назоўнікам (прыназоўнікавыя ці беспрына-зоўнікавыя). У якасці апорнага кампанента ў тэрмінах-словазлучэн-нях выкарыстоўваюцца назоўнікі з прадметным значэннем, якія з'яў-ляюцца найменнямі родавых паняццяў.

Усе тэрміны-словазлучэнні класіфікуюцца ў залежнасці ад іх структуры на простыя і складаныя.

Простыя словазлучэнні складаюцца з двух тэрмінаэлементаў-слоў, з якіх граматычна галоўнае выражае больш шырокае паняц-це, а другое (залежнае) надае яму відавое класіфікацыйнае зна-чэнне, напрыклад: нейрапсіхалагічны сіндром, маніякальны сіндром і інш.

Складаныя словазлучэнні ўяўляюць сабой лексікалізаваныя спалучэнні, у якіх залежныя тэрмінаэлементы-словы выражаюць розныя сэнсавыя аспекты галоўнага слова з родавым тэрміналагіч-ным значэннем, напрыклад: адмоўная індукцыя нервовых працэсаў, арганізацыя педагагічнай працы, дыдактычная гульня з правіламі, трываласць засваення ведаў і г.д.

Па марфалагічнаму тыпу галоўнага слова сярод састаўных тэр-мінаў вылучаюцца ў асноўным субстантыўныя словазлучэнні з на-зоўнікамі ў ролі галоўнага кампанента і залежным: назоўнікам: за-кон Блоха, інтэрарэцэптары звязак, накіраванасць асобы, пакаран-не ў школе, стыль лідэрства, тэст Станфорд-Бінэ і да т.п.; пры-метнікам: анамальныя дзеці, індывідуальнае распазнаванне, лёгкая дэбільнасць, паталагічная дэпрэсія, педагагічнае майстэрства, прыроджаная амбідэкстрыя, сэнсавы бар'ер, і г.д.; займеннікам: уяўленне пра сябе, пертынентнасць у сабе.; дзеепрыметнікам: алі-гафрэнія, ускладненая гідрацэфаліяй.

Сярод тэрмінаў-словазлучэнняў у залежнасці ад сінтаксічнай структуры выдзяляюцца асобныя мадэлі. Найбольш прадуктыўнымі для тэрміналогіі псіхалогіі, педагогікі, лагапедыі, дэфекталогіі і алігафрэнапедагогікі з'яўляюцца наступныя:

1) «назоўнік + прыметнік»: агрэсіўныя паводзіны, алігафрэ- нічны плюс, узбуджаная псіхапатыя і да т.п.;

Парадак слоў у даных тэрміналагічных словазлучэннях -постпазіцыя або прэпазіцыя (у слоўніках) залежнага кампанен-та. Галоўны і залежны кампаненты звязаны азначальнымі семан-тыка-сінтаксічнымі адносінамі. Тып сувязі - дапасаванне.

2. «назоўнік + назоўнік у назоўным склоне»: вектар-пара-метар, нейроны-дэтэктары і г.д.;

3. «назоўнік + назоўнік ва ўскосным склоне без прыназоў-ніка»: віды субяседнікаў, змест адукацыі, развіццё асобы, стан маторыкі і г.д.

Тэрміны-словазлучэнні, утвораныя па гэтай мадэлі, характа-рызуюцца постпазіцыяй залежнага кампанента. Кампанентам сло-вазлучэнняў уласцівы азначальна-прыналежныя адносіны.Тып су-вязі - беспрыназоўнікавае кіраванне.

4) «назоўнік + назоўнік ва ўскосным склоне з прыназоўні- кам»: мадэляванне ў педагогіцы, пакаранне ў школе і г.д.

Парадак слоў - постпазіцыя залежнага кампанента. Кампанен-ты звязаны азначальнымі адносінамі. Тып сувязі - прыназоўніка-вае кіраванне.

5) «назоўнік + займеннік з прыназоўнікам»: пертынент- насць у сабе, уяўленне пра сябе і г.д.

Даная мадэль характарызуецца постпазіцыяй залежнага кампа-нента. Кампаненты звязаны азначальнымі адносінамі. Тып сувязі -прыназоўнікавае кіраванне.

Такім чынам, парадак слоў у разгледжаных тэрміналагічных словазлучэннях - постпазіцыя або прэпазіцыя залежнага кампанен­та. Галоўны і залежны кампаненты звязаны азначальнымі ці азна-чальна-прыналежнымі сінтаксічнымі адносінамі. Тып сувязі - пры-назоўнікавае ці беспрыназоўнікавае кіраванне.

Разглядаючы семантычныя ўласцівасці састаўных тэрмінаў, трэба адзначыць, што іх кампаненты ў сэнсавых адносінах выкон-ваюць розную функцыю. Так, адпаведна сінтаксічнаму крытэрыю састаўны тэрмін інфантылізм гарманічны складаецца з галоўнага кампанента інфантылізм і залежнага кампанента гарманічны. Але пры раскрыцці сутнасці дадзенага тэрміна на першае месца вы-ходзіць залежны кампанент гарманічны, таму што менавіта ён па адпаведнай прымеце выдзяляе данае паняцце з парадыгматычнага раду адпаведных тэрмінаў, параўн.: інфантылізм гарманічны, інфантылізм істэрычны, інфантылізм арганічны, інфантылізм псіхічны і г.д.