§2. Прыёмы перакладу з рускай мовы на беларускую

Любое дзеянне, як адзначае А.Н.Лявонцьеў, акрамя свайго інтэн-цыйнага аспекту (што павінна быць дасягнута), мае і свой аперацый-ны аспект (як, якім чынам гэтага дасягнуць). Можна сказаць, што аперацыі - гэта спосабы ажыццяўлення пэўных дзеянняў. У адносі-нах да перакладу аперацыйныя ўменні і навыкі можна ахарактары­заваць як уменне карыстацца рознымі прыёмамі перакладу. Гэтыя прыёмы - гатовыя рашэнні, якія можна прымяніць на практыцы.

Параўнальны аналіз арыгінальных і перакладных тэкстаў дае магчымасць падзяліць усе прыёмы перакладу на два віды: падста-ноўкі і трансфармацыі.

Прыёмы перакладу, якія заснаваны на максімальна магчымым сэнсава-структурным паралелізме мовы арыгінала і мовы перакла-ду, называюць падстаноўкамі.

Прыёмы перакладу, якія выкарыстоўваюць адыход ад магчы-мага сэнсава-структурнага паралелізму тэксту арыгінала і перакла-ду, называюць трансфармацыямі.

Іншымі словамі, з падстаноўкамі мы маем справу, калі перак-ладаем слова ў слова, радок у радок, толькі падстаўляючы замест слоў і спалучэнняў адной мовы словы і спалучэнні другой мовы, а пры трансфармацыях тэкст перакладу ў пэўнай ступені адрозніва-ецца ад тэксту арыгінала. Напрыклад:

1. Развытые ошушеный артыкуляцыонных двыженый ы артыку-ляцыонного паратаксыса. - Развіццё адчуванняў артыкуляцыйных рухаў і артыкуляцыйнага паратаксіса. 2. Вныманые ребёнка пры-влекается к ошуценпю состояныя нёбной занавескы. - Увага дзіцяці прыцягваецца да адчування стану паднябеннай фіранкі. (Першы сказ перакладзены з дапамогай падстановак, а другі - пры дапамо-зе трансфармацый).

Падзел прыёмаў перакладу на падстаноўкі і трансфармацыі заснаваны на наяўнасці (або адсутнасці) у абедзвюх мовах так зва-ных моўных паралеляў. Такія паралелі існуюць паміж любой парай моў, бо калі б іх не было зусім, то пераклад з адной мовы на іншую быў бы немагчымы.

Агульнасць паходжання ўсходнеславянскіх моў, блізкасць іх гістарычнага развіцця і ўзаемадзеянне на сучасным этапе абумовілі наяўнасць у беларускай і рускай мовах аднолькавых ці блізкіх слоў, словазлучэнняў, зваротаў. Разам з тым, у любой мове адлюстравана адзіная, самабытная і непаўторная карціна бачання свету, што пры-водзіць да наяўнасці тых слоў, словазлучэнняў, зваротаў, што ад-розніваюць адну мову ад другой.

Такім чынам, пераклад з адной мовы на другую немагчымы без пэўных змен, трансфармацый. Аб'ектам перакладу з'яўляецца не сістэма як нейкая абстракцыя, а канкрэтны моўны твор - тэкст арыгіналу. На аснове тэксту арыгіналу ствараецца іншы моўны твор на іншай мове - тэкст перакладу. Дасягненне перакладчыцкай экв-івалентнасці, нягледзячы на разыходжанні ў фармальных і семан­тычных сістэмах дзвюх моў, патрабуе ад перакладчыка перш за ўсё ўмення зрабіць шматлікія і якасна разнастайныя міжмоўныя пераў-тварэнні - так званыя трансфармацыі - для таго, каб тэкст перакла-ду з максімальна магчымай дакладнасцю перадаваў усю інфарма-цыю, якая заключана ў зыходным тэксце.

Традыцыйна трансфармацыі дзеляцца на граматычныя, лексіч-ныя і лексіка-граматычныя.

Вопросы логопеда относятся к процессу предстояшей работы. -Пытанні лагапеда адносцяцца да працэсу

Пры граматычных трансфармацыях пераўтвараецца фар-мальная структура выказвання і застаецца нязменным набор слоў, які складае яго сэнс. Асноўнай прычынай такога тыпу трансфарма-цый з'яўляецца неаднолькавасць структур зыходнай мовы і мовы перакладу, што праяўляецца ў адсутнасці пэўных форм і канструк-цый у адной з моў (ці ў мове арыгінала, ці ў мове перакладу). З граматычных трансфармацый вылучаюцца:

• марфалагічныя - замены часцін мовы або іх форм і інш. Напрыклад: Расказываюшый стыхотвореные неожыданно повысыл голос - Чытач верша нечакана павысіў голас (дзеепрыметнік заме-нены на назоўнік); Белорусскпй язык - одпн пз сложнейшпх пред-метов для ученыков начальных классов. Беларуская мова - адзін з самых складаных прадметаў для вучняў пачатковых класаў (пры-метнік мужчынскага роду заменены на прыметнік жаночага роду); Дверь в класс была открыта. - Дзверыў клас былі адчынены (фор-ме адзіночнага ліку назоўніка дверь адпавядае множналікавы на-зоўнік дзверы);

• сінтаксічныя - замены членаў сказа, цэлых сінтаксічных канструкцый. Напрыклад: Настаўнік стаяў, ледзь стрымліваў гнеў. -Учытель стоял, едва сдержывая гнев (Просты сказ з аднароднымі выказнікамі заменены на просты сказ, які ўскладнены адасобленай акалічнасцю, выражанай дзеепрыслоўным словазлучэннем. У да-ным сказе назіраецца таксама замена дзеяслова на дзеепрыслоўе, таму што часцей за ўсё марфалагічныя і сінтаксічныя трансфарма-цыі ўжываюцца адначасова).

Лексічныя трансфармацыі - гэта прыёмы лагічнага мыслен-ня, пры дапамозе якіх мы раскрываем значэнне іншамоўнага слова ў кантэксце і знаходзім яму пэўны адпаведнік, які не супадае са слоўнікам. У семантычных адносінах сутнасць трансфармацый заключаецца ў замене перакладаемай адзінкі словам або словазлу-чэннем іншай унутранай формы, якая актуалізуе той элемент інша-моўнага слова, які рэалізуецца ў даным кантэксце.

У лексіцы навуковай і тэхнічнай літаратуры выкарыстоўваец-ца вялікая колькасць спецыяльных тэрмінаў. Таму пры перакладзе такіх тэкстаў словы адбіраюцца з асаблівай стараннасцю для максі-мальна дакладнай перадачы думкі. Вялікую ўдзельную вагу маюць службовыя словы і словы, якія забяспечваюць лагічныя сувязі паміж асобнымі элементамі выказвання.

Сярод разнавіднасцей лексічных трансфармацый выдзяляюць наступныя:

• канкрэтызацыя - замена слова або словазлучэння зыход-най мовы з больш шырокім значэннем словам або словазлучэннем мовы перакладу з больш вузкім значэннем (В кабпнете, сппной к доске, сыдел дыректор школы. - У кабінеце каля дошкі сядзеў ды-рэктар школы);

• генералізацыя - замена адзінкі зыходнай мовы, што мае больш вузкае значэнне, адзінкай мовы перакладу з больш шырокім значэннем (У стены стоялп стеклянные шкафы. - Паўз сцяны стаялі шкляныя шафы);

• антанімічны пераклад - трансфармацыя сцвярджальнай адзінкі ў адмоўную і наадварот (Чтобы не уроныть своё достоын-ство, нужно очень много знать. - Каб падтрымаць сваю годнасць, неабходна шмат ведаць);

• кампенсацыя - ужываецца ў тых выпадках, калі пэўныя эле-менты тэксту арыгінала па той або іншай прычыне не маюць экві-валентаў у мове перакладу і не могуць быць перакладзены яго срод-камі, перакладчык узнаўляе тую ж інфармацыю якімі-небудзь іншымі сродкамі, прычым неабавязкова ў тым жа месцы тэксту, што ў арыгінале (Когда проехалы небольшенькую побуревшую гать, то увыделы, что около леса стояло зданые старой школы. - Калі пера-ехалі рудую грэбельку, то ўбачылі, што каля лесу стаяў будынак старой школы).

Акрамя названых лексічных трансфармацый, вылучаецца яшчэ тры разнавіднасці:

а) дыферэнцыяцыя значэнняў (перадача значэння адзінкі без яго ўдакладнення ў перакладзе), напрыклад: Васіль Адамавіч праз увесь сход і не думаў гаварыць. - Васылый Адамовыч поначалу ы не думал высказываться;

б) сэнсавае развіццё (разнастайныя метафарычныя і мета-німічныя замены), напрыклад: Пасля учынку Сашы Коркіна, Мар'я Пятроўна ледзь не згарэла. - После поступка Сашы Коркына, Ма-рья Петровна чуть не сгорела со стыда;

в) цэласнае пераўтварэнне (універсальны сродак перакладу фразем), напрыклад: Бачыў настаўнік, што і хлопчыкі, і дзяўчынкі не ўсе былі на адзін капыл. - Впдел учптель, что ы мальчпкп, ы де-вочкп не все былп на одну колодку.

Лексіка-граматычныя трансфармацыі ахопліваюць пэўнымі зменамі як граматычную будову моўнай адзінкі, так і яе семантыч-ную напоўненасць.

Усе трансфармацыі звычайна зводзяцца да чатырох элементар-ных тыпаў:

1. перастаноўкі: Слабослышашпе детп внпмательно следплп за двпженпямп учптеля танцев. - Дзеці, якія маюць слабы слых, уважліва сачылі за рухамі настаўніка танцаў.

2. замены: Мыша не отвечал, боялся «сесть в лужу». - Міша не адказваў, бо баяўся памыліцца.

3. дабаўленні: Как бы нп было, но Машенька стала оказы-вать нашемуучптелюявную благосклонность. -Як бы там ні было, але Машанька стала выказваць да нашага настаўніка выразную прыхільнасць і зацікаўленасць.

4) пропускі: Время к теплу подвынулось. - Набліжалася цеплыня. Аднак неабходна адзначыць, што ў чыстым выглядзе ўсе ча-

тыры тыпы трансфармацый сустракаюцца рэдка - звычайна яны спалучаюцца адзін з адным, прымаючы характар складаных, комп-лексных трансфармацый.

Граматычныя і лексіка-граматычныя трансфармацыі ў сказе могуць ужывацца пад уплывам наступных фактараў: сінтаксічнай функцыі сказа; лексічнай напоўненасці сказа; сэнсавай структуры сказа; кантэксту; экспрэсіўна-стылёвай функцыі сказа.

Граматычныя трансфармацыі могуць быць поўнымі або част-ковымі ў залежнасці ад таго, як змяняецца структура сказа - по-ўнасцю ці часткова. Звычайна, калі змяняюцца галоўныя члены сказа, адбываецца поўная трансфармацыя, напрыклад: Сегодня уче-нпк смотрел чпстымі спнпмп глазамп. - У вучня сёння быў чысты, сіні позірк вачэй, калі змяняюцца даданыя - частковая: Первокласс-нык чытал, мынуя трудные для него звукы. - Першакласнік чытаў, мінаў цяжкія для яго гукі.

Як правіла, рознага віду трансфармацыі ажыццяўляюцца ад-начасова, спалучаюцца адна з адной - перастаноўка суправаджаец-ца заменай, граматычнае пераўтварэнне - лексічным і г.д.

Беларуская мова мае сістэму сродкаў, якія ўжываюцца для за-мены не ўласцівых ёй дзеепрыметнікаў пры перакладзе з рускай. Самым пашыраным з'яўляюцца складаныя сказы (азначальныя, дапаўняльныя, дзейнікавыя). Напрыклад: Улпца, ведушая к школе, проходпла мпмо бпблпотекп. - Вуліца, якая вяла да школы (у бок школы), праходзіла каля бібліятэкі. -Уровень развытыя речы у сла-бослышашых детей определяется главным образом степенью нару-шеныя слуха. - Узровеньразвіцця маўлення ў дзяцей, якія маюць сла-бы слых, вызначаецца галоўным чынам ступенню парушэння слыху.

Некаторыя дзеепрыметныя звароты можна перадаць дзеепры-метнымі і дзеепрыслоўнымі словазлучэннямі: «Что-то здесь не так», - сказал остановывшыйсяучытель. - «Штосьці тут не так», - сказаў настаўнік, спыніўшыся.

Дзеепрыметнікі можна перадаваць прыметнікамі: дрожашая речь - дрыготкае маўленне, взаымно погашаюшыеся платежы -узаемна пагашальныя плацяжы.

Асобным дзеепрыметнікам сэнсава адпавядаюць назоўнікі: расказываюшый повысыл голос - апавядальнік павысіў голас, пред-седательствуюшый встал - старшыня ўстаў.

Дзеепрыметнікі могуць перадавацца дзеясловамі: Детп, спе-шывшые на урок, бежалы быстро. - Дзеці спяшаліся на ўрок і беглі хутка.

Дзеепрыметныя словазлучэнні могуць перадавацца азначэннямі-прыдаткамі: стпмулпруюшпе вешества - рэчывы-стымулятары.

Перакладчык, які працуе не механічна, зацікаўлены ў пэўным выбары моўных сродкаў. Пераклад - гэта не простае ўзнаўленне ўсёй сукупнасці элементаў арыгінала, а складаны і свядомы пошук разнастайных магчымасцей іх перадачы. Майстэрства перакладу прадугледжвае і ўменне выкарыстаць пэўны тып лексічных або граматычных трансфармацый, ад гэтага ўмення будзе залежаць паўнацэннасць тэксту перакладу.

Такім чынам, перш чым рабіць пераклад на беларускую мову, неабходна прачытаць тэкст цалкам на рускай мове. Трэба добра ведаць змест, сюжэт, структуру тэксту. Толькі ў такім выпадку ат-рымаецца асэнсаваны пераклад з рускай мовы на беларускую.

ПЫТАННІ І ЗАДАННІ

1. Што такое «пераклад»?

2. Якія тыпы перакладаў вы можаце назваць?

3. Якія прыёмы перакладу з рускай мовы на беларускую вы ведаеце?

4. Што такое «трансфармацыі»?

5. На якія тыпы дзеляцца трансфармацыі?

6. Прывядзіце прыклады лексічных трансфармацый.

ПРАКТЫКАВАННІ

_о