- •Беларуская мова (прафесійная лексіка)
- •§1. Беларуская мова - нацыянальная мова беларускага народа
- •§2. Гістарычныя этапы фарміравання і развіішя беларускай мовы
- •§3. Месца беларускай мовы сярол іншых славянскіх моў
- •§4. Формы беларускай нацыянальнай мовы
- •4.1. Беларуская літаратурная мова і яе нормы
- •4.2. Лыялектная мова
- •§5. Моўная сітуацыя на Беларусі
- •1. Прачытайце наступныя тэксты. Выдзеліце ў іх важныя палажэнні. Выпішыце ключавыя сказы. Н аснове тэкстаў уіі і уш складзіце апорны план і пабудуйце вуснае выказванне.
- •6. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Падкрэсліце сло- вы, агульныя для рускай і беларускай моў. Якія нормы беларус- кай літаратурнай мовы адлюстраваны ў перакладзеным тэксце?
- •7. Карыстаючыся «Слоўнікам націску беларускай мовы» м.В.Бірылы, пастаўце націск у настуных словах. Падкрэсліце тыя, у якіх націск у беларускай і рускай мовах не супадае.
- •8. Перакладзіце словазлучэнні на беларускую мову. Выз- начце род назоўнікаў у рускай і беларускай мовах.
- •9. Знайдзіце памылкі ў сказах і выпраўце іх. Якія ўзроўні моўнай сістэмы закранула беларуска-руская інтэферэнцыя?
- •Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Вызначце ас-ноўныя адрозненні (фанетычныя, акцэнтныя, словаўтвараль-ныя, марфалагічныя) паміж рускім і беларускім тэкстамі.
- •§2. Фуншыі мовы
- •§3. Мова і іншыя сролкі камунікацыі
- •§4. Маўленчая дзейнаспь. Суадносіны паміж мовай і маўленнем
- •1. Прачытайце тэкст. Назавіце, якія існуюць тэорыі паход-жання мовы? у чым сутнасць кожнай з іх? Калі і як узнікла мова?
- •2. Прачытайце і прааналізуйце ўрыўкі з твораў і выказванні пісьменнікаў пра мову. Пра якія функцыі мовы гаворыцца ў іх?
- •Складзіце разгорнуты план па тэме «Мова як сродак ка-мунікацыі, пазнання, мыслення».
- •Прачытайце тэкст. Вызначце яго асноўную думку. Пад-бярыце прыказкі і прымаўкі, якія вучаць чалавека паводзінам у гутарцы, і пабудуйце на іх аснове звязны тэкст-разважанне.
- •7. Прачытайце тэкст. Растлумачце, якія праявы маўлен- чай дзейнасці чалавека апісаны аўтарам.
- •8. Прачытайце дыялог і вызначце яго асаблівасці. Адзнач- це, наколькі дыялог адпавядае характару ўзаемаадносін паміж персанажамі.
- •9. Прачытайце тэкст, дайце яму загаловак. Запішыце тэкст, вызначце яго тэму і асноўную думку. Да якога тыпу маўлення адносіцца тэкст? Дакажыце.
- •10. Перакладзіце тэксты на беларускую мову. Вызначце ас- ноўную думку кожнага з іх. Выпішыце ключавыя словы, якія адлюстроўваюць тэму тэксту.
- •II. Прачытайце тэксты. Параўнайце іх з пункту погляду чля- нення на абзацы. Вызначце функцыі і ролю абзаца ў кожным тэксце. Да якіх тыпаў маўлення адносяцца дадзеныя тэксты?
- •12. Падрыхтуйце вуснае выступленне-разважанне на тэму «ххі стагоддзе - стагоддзе адраджэння нацыянальнай мовы і культуры». У якасці ключавых можна выкарыстаць словы:
- •13. Падрыхтуйце пісьмовае паведамленне на тэму «Роля маўлення ў працяканні псіхічных працэсаў».
- •Лексіка беларускай мовы паводле сфер яе выкарыстання
- •§1. Агульнаўжывальная лексіка
- •§2. Лексіка абмежаванага ўжывання
- •2.1. Дыялектная лексіка
- •2.2. Спецыяльная лексіка
- •2.2.1. Тэрміны, наменклатурныя назвы, прафесіяналізмы
- •2.2.2. Узаемадзеянне паміж спешыяльныімі і агульнаўжывальнымі словамі
- •2.3. Жаргонная і аргатыўная лексіка
- •1. Выпішыце са сказаў выдзеленыя словы, вызначце сфе-ру іх выкарыстання.
- •2. Выпішыце асобна словы агульнаўжывальныя і абмежа- ванага выкарыстання. Знайдзіце словы, якія ў залежнасці ад кантэксту можна аднесці і да адной, і да другой групы.
- •4. Прачытайце сказы, выпішыце дыялектызмы, растлу-мачце іх значэнне. Вусна замяніце дыялектызмы агульнаўжы-вальнымі словамі.
- •5. Спішыце сказы. Падкрэсліце дыялектызмы і вызначце іх віды.
- •7. Прачытайце ўрывак з пародыі г.Юрчанкі «Спаміны». Ахарактарызуйце лексіку прапанаванага тэксту.
- •8. Прачытайце. Назавіце жарганізмы. Адзначце, для мовы якой сацыяльнай групы людзей яны характэрны.
- •9. Спішыце. Падкрэсліце жарганізмы, вызначце функцыю гэтых слоў у тэксце (характарыстыка героя, розных прадметаў і з'яў, сацыяльнага асяроддзя, выражэнне пазіцый аўтара).
- •10. Дайце характарыстыку лексікі дадзенага тэксту. Выз- начце значэнне выдзеленых слоў шляхам падбору сінонімаў з агульналітаратурнай мовы.
- •11. Прачытайце. Назавіце прафесіяналізмы і вызначце, у чым асаблівасць выкарыстання гэтых слоў, якая іх функцыя ў тэксце.
- •12. Перакладзіце тэксты на беларускую мову. Выпішыце ў адну групу агульнанавуковыя тэрміны, а ў другую - тэрміны, якія належаць толькі да тэрміналогіі дэфекталогіі, педагогікі, псіхалогіі.
- •13. Выпішыце з тэксту: а) вузкаспецыяльную лексіку, б) тэрміналагізаваныя словы і словазлучэнні, в) агульнаўжы-вальную лексіку.
- •14. Перакладзіце тэксты на беларускую мову. Выпішыце словы спецыяльнай лексікі. У чым адрозненне паміж выпіса-нымі словамі і словамі агульнаўжывальнай лексікі?
- •§1. Прадмет і задачы беларускай навуковай тэрміналогіі, яе месца ў сістэме беларускай мовы
- •§2. Гісторыя развіішя беларускай навуковай тэрміналогіі
- •§ 3. Лексіка-семантычная характарыстыка тэрміналогіі
- •З.І.Сістэмнасць тэрмінаў
- •3.2. Адназначнасць
- •3.3. Сінаніллія, дублетнасць, варыянтнасць
- •3.4. Аманімія
- •3.5. Антанімія
- •§4. Структурная характарыстыка тэрмінаў і асноўныя спосабы іх утварэння
- •4.1. Лексіка-семантычны спосаб утварэння тэрмінаў
- •4.2. Марфалагічны спосаб утварэння тэрмінаў
- •4.3. Сінтаксічны спосаб утварэння тэрмінаў
- •§5. Характарыстыка тэрміналогіі паводле паходжання
- •5.1. Асваенне запазычаных тэрмінаў
- •§6. Лексіка-граматычная характарыстыка тэрміналогіі
- •1. Прачытайце «Прадмову» да чацвёртага выпуска «Бела-рускай навуковай тэрміналогіі» (Мн, 1923). На аснове якой лексікі і якім шляхам адбывалася фарміраванне тэрміналогіі псіхалогіі?
- •6. У якіх галінах навукі могуць выкарыстоўвацца пры- ведзеныя тэрміны і што яны абазначаюць? Як называюцца такія тэрміны і чаму? Складзіце сказы з выдзеленымі тэрмінамі.
- •7. Перакладзіце тэрміны на беларускую мову і падбярыце да іх адпаведныя антонімы. Вызначце, да якіх часцін мовы ад- носяцца антонімы, а таксама іх від (лексічныя ці словаўтва- ральныя).
- •9. Карыстаючыся тлумачальным слоўнікам, вызначце, у якім выпадку беларускі эквівалент будзе абазначаць дзеянне, а ў якім - вынік дзеяння.
- •Выпішыце з тэксту: а) невытворныя тэрміны; б) выт-ворныя тэрміны. Падзяліце іх на марфемы.
- •12. Карыстаючыся руска-беларускімі слоўнікамі тэрмінаў, размешчанымі ў канцы падручніка, выпішыце па 3-4 беларус- камоўныя тэрміны, якія маюць аднолькавы корань.
- •Запішыце, якія вы ведаеце, тэрміны з коранем -вуч-, -лог-, -педагог-. Складзіце з імі сказы.
- •Прачытайце тэкст, выпішыце тэрміны: а) утвораныя пры дапамозе прыставак, б) пры дапамозе суфіксаў. Растлумач-це, якое новае значэнне (лексічнае ці граматычнае) надаюць названыя марфемы.
- •15. Вызначце, якім спосабам утвораны наступныя тэрміны.
- •Перакладзіце тэксты на беларускую мову. Выпішыце тэрміны і вызначце, якім спосабам яны ўтвораны.
- •Карыстаючыся «Слоўнікам іншамоўных слоў: у 2-х та-мах» а.М.Булыкі (Мінск, 1999), вызначце паходжанне ніжэйпрыведзеных тэрмінаў. Назавіце іх фанетычныя і мар-фалагічныя асаблівасці.
- •23. Падзяліце тэрміны на марфемы і ўкажыце іх значэнне ў прыведзеных іншамоўных тэрмінах.
- •24. Перакладзіце тэксты. Падкрэсліце тэрміны і параўнайце іх з адпаведнікамі рускай мовы ў плане вымаўлення і правапісу.
- •Карыстаючыся слоўнікамі, прыведзенымі ў канцы пад-ручніка, выпішыце тэрміны розных часцін мовы (па 5 прык-ладаў) і ахарактарызуйце іх граматычныя асаблівасці.
- •Прачытаце тэкст, выпішыце тэрміны-словы (па 2-3 прыклады на кожную часціну мовы). Зрабіце вывады адносна частотнасці тэрмінаў розных часцін мовы?
- •§1. Паняіше «лексікаграфіі» і «тэрмінаграфіі»
- •§2. Будова слоўнікавага артыкула, сістэма стылістычных і граматычных памет
- •§ 3. Тыпы слоўнікаў
- •1. Вызначце тып і від слоўнікаў, з якіх узяты прыклады. Прачытайце і параўнайце будову слоўнікавых артыкулаў.
- •3. Прачытайце тэкст. Карыстаючыся «Тлумачальным слоўнікам беларускай мовы» ў 5-ці тамах, вызначце лексічнае значэнне выдзеленых слоў.
- •Стылістыка. Асаблівасці навуковага стылю
- •§1. Паняууе стылю
- •§2. Характарыстыка фуншыянальных стыляў беларускай мовы
- •§ 3. Навуковы стыль беларускай літаратурнай мовы
- •3.1. Лексічныя асаблівасці навуковага стылю
- •3.2. Марфалагічныя асаблівасці навуковага стылю
- •3.3. Сінтаксічныя асаблівасці навуковага стылю
- •3.4. Асноўныя прыметы навуковага тэксту
- •§4. Асноўныя жанры навуковай літаратуры
- •1. Прачытайце тэкст, перакладзіце яго на беларускую мову. Зрабіце вывад пра ўжыванне моўных сродкаў у залежнасці ад стылю.
- •2. Прачытацейце тэкст. Якія вобразныя сродкі і з якой мэ- тай ўжыты ў тэксце. Вызначце тып і стыль тэксту.
- •3. Прачытайце тэксты. Вызначце, да якога стылю яны на- лежаць. Аргументуйце свой адказ.
- •4. Прачытайце тэкст. Вызначце асноўныя лексічныя асаб- лівасці навуковага стылю.
- •5. Прачытайце тэкст. Вызначце асноўныя марфалагічныя і сінтаксічныя асаблівасці навуковага стылю.
- •Напішыце анатацыю на кнігу ці артыкул (на выбар).
- •Падрыхтуйце навуковы даклад на адну з наступных тэм. Звярніце ўвагу на звязнасць, структурнасць і цэласнасць ва-шага навуковага тэксту.
- •9. Перакладзіце тэксты на беларускую мову. Вызначце лек-січныя, марфалагічныя і сінтаксічныя асаблівасці навуковага стылю.
- •§1. Паняіше дакумента. Класіфікацыя і рэквізіты дакументаў
- •§2. Асноўныя патрабаванні да афармлення афішыйна-дзелавых папер і асаблівасш мовы дакументаў
- •Дакументу не ўласцівы Дакумент павінен быць
- •§3. Апісанне афармлення некаторых афіпыйна-дзелавых дакументаў
- •9. Прачытайце тэкст. Выпраўце памылкі, якія дапушча- ны пры афармленні дакумента.
- •10. Прааналізуйце тэкст пісьма. Які фактычны матэрыял у ім з'яўляецца лішнім? Ці правільна напісаны адказ. Складзіце варыянты пісьма-запыту і пісьма-адказу.
- •Напішыце справавыя лісты: пра пастаўку камп'ютэ-раў; прэтэнзія аб неаплаце за педагагічную практыку; пра зап-рашэнне на міжнародную канферэнцыю і інш.
- •Складзіце рэзюме для атрымання пасады: а) сацы-яльнага педагога ў школе; б) дэфектолага ў дзіцячым садку; в) псіхолага на прадпрыемстве; г) псіхолага ў фірме.
- •Тэорыя і практыка пераклалу навуковых тэкстаў 3 рускай мовы на беларускую
- •§1. Змест паняішя «пераклад»
- •§2. Прыёмы перакладу з рускай мовы на беларускую
- •1. Перакладзіце тэксты. Вызначце асноўныя адрозненні паміж рускай і беларускай мовамі ў галіне фанетыкі і правапісу.
- •2. Перакладзіце тэксты. Прачытайце спачатку тэкст на рускай мове, а затым на беларускай. Укажыце віды трансфар-мацый, якія былі выкарыстаны ў працэсе перакладу.
- •3. Перакладзіце тэксты. Адзначце несупадзенне граматыч- ных форм слоў розных часцін мовы ў адной і другой мовах.
- •4. Перакладзіце тэксты. Якімі прыёмамі перакладу вы ка- рысталіся?
- •5. Перакладзіце тэксты. Вызначце віды трансфармацый, якія атрымаліся пры перакладзе.
- •6. Перакладзіце тэксты. Падкрэсліце сказы з марфалагіч-нымі трансфармацыямі прамой лініяй, а з сінтаксічнымі транс-фармацыямі - хвалістай.
- •7. Перакладзіце тэксты. Адзначце, які з прыёмаў перакла-ду вы выкарыстоўвалі часцей?
- •Структура рэферата
- •Патрабаванні аа зместу рэііэнзіі
- •План напісання воазыва
- •Тэхналогія паарыхтоўкі ааклааа
- •Узоры афармлення некаторых аакументаў
- •Аўтабіяграфія
- •Кароткі руска-беларускі слоўнік тэрмінаў аэфекталогіі
- •Кароткі руска-беларускі саоўнік тэрмінаў псіхалогіі
- •Кароткі руска-беларускі слоўнік тэрмінаў пелагогікі
- •Асноўная
- •Дадатковая
- •Ё6бёў, а.В Всзйё ё пТсі а[ ёа / тТа баа. ААбП пёТё. - ет п-6т а [ /а.: 6а ёёп, 1998. - 416 п.
- •I абз ўфпёаў, а.А. Ааёаб6Пёаў ] т аа. Т бабапё аў ёаёП3ёа: Тбаё6й ё6] / а.А.І абз ўфпёаў. - АбТ а[ а, 2003. - 131 п.
- •Спіс умоўных скарачэнняў
- •Беларуская мова (прафесійная лексіка)
9. Перакладзіце тэксты на беларускую мову. Вызначце лек-січныя, марфалагічныя і сінтаксічныя асаблівасці навуковага стылю.
I. Алалня - отсутствне нлн недоразвнтне речн вследствне орга- ннческого пораження речевых зон коры головного мозга во внут- рнутробном нлн раннем перноде развнтня ребенка. Снноннмы: дпс- фазыя, ранняя детская афазыя, афазыя развытыя, слухонемота (ус- таревшее).
Однн нз нанболее сложных дефектов речн, прн котором нару-шены операцнн отбора н программнровання на всех этапах порож-дення н прнема речевого высказывання, вследствне чего оказыва-ется не сформнрованной речевая деятельность ребенка. Снстема языковых средств (фонематнческнх, грамматнческнх, лекснческнх) не формнруется, страдает мотнвацнонно-побуднтельный уровень речепорождення. Наблюдаются грубые семантнческне дефекты. Нарушено управленне речевымн двнженнямн, что отражается на воспронзведеннн звукового н слогового состава слов. Встречается несколько варнантов алалнн в завнснмостн от того, какне речевые механнзмы не сформнрованы н какой нз нх этапов (уровней) пре-нмушественно страдает. (Лагапедыя, с.64)
II. Полем коррекцнонной деятельностн может выступать н волевое развнтне дошкольннка.
Предмет коррекцнн волевого развнтня ребенка: волевое дей-ствне (в совокупностн всех элементов: цель, мотнв, решенне, усн-лне, нсполненне как преодоленне препятствнй, оценка результата); саморегуляцня (стнмуляцня н торможенне актнвностн); упрямство н негатнвнзм.
В естественных условнях коррекцня волевого развнтня ребен-ка пронсходнт в процессе его непосредственного ежедневного об-шення со взрослымн.
Представленные в нашей коррекцнонной программе фрагмен-ты варнантов такого обшення учнтывают особенностн волевого дей-ствня ребенка. Каждый фрагмент базнруется на определенном эле-менте волевого действня (выбор целн, преодоленне препятствнй н совершенне усшшй, планнрованне н прогнознрованне, оценка н т.д.).
В соответствнн с возрастом н ннднвндуальнымн особенностя-мн волевого развнтня ребенка одно н то же заданне может быть пред-ложено детям разного возраста. Напрнмер, наделенне функцнямн контролера любнмой нгрушкн для ребенка 2-3 лет - средство воспн-тання, формнровання саморегуляцнн; для ребенка 5-6 лет - средство пснхологнческой помошн, коррекцнн. (Педагогіка, с.123)
РАЗАЗЕЛ 6
АФІНЫЙНА-ДЗЕААВЫЯ ДАКУМЕНТЫ І ПАПЕРЫ
§1. Паняіше дакумента. Класіфікацыя і рэквізіты дакументаў
У штодзённым жыцці і працы чалавек наладжвае афіцыйныя, службовыя адносіны з іншымі людзьмі, з арганізацыямі, устано-вамі. Гэтыя адносіны рэгулююцца прававымі нормамі, замацава-нымі ў законах, указах, пастановах, дагаворах і іншых дакументах.
Дакументамі называюцца адпаведным чынам складзеныя, пад-пісаныя і засведчаныя справавыя паперы, якімі афармляюцца роз-ныя гаспадарчыя аперацыі, прававыя адносіны і дзеянні юрыдыч-ных асоб і грамадзян26.
Усе дакументы можна падзяліць на чатыры групы:
6 Гл.: Рабнновнч П.А. Корреспонденцня н делопронзводство. — М., 1971. — С.5.
Распарадчыя дакументы, якія змяшчаюць распараджэн-не, заданне кіраўніка прадпрыемства, установы, арганізацыі ці іншых асоб на ажыццяўленне пэўных гаспадарчых аперацый. Да ліку распарадчых дакументаў адносяцца: пастановы, распараджэнні, рашэнні, загады.
Арганізацыйныя дакументы, якія змяшчаюць у сабе інфар-мацыю пра арганізацыю працы на прадпрыемстве ці ва ўстанове. Да арганізацыйных дакументаў адносяцца: статуты, палажэнні, інструкцыі і г.д.
Арганізацыйна-распарадчыя дакументы - прымяняюц-ца пры афармленні распарадчай і выканаўчай дзейнасці органаў кіравання. Да ліку такіх дакументаў адносяцца пратаколы.
Інфармацыйна-даведачныя дакументы, у якіх знаходзіц-ца інфармацыя або даведка аб тым, як вырашалася тое ці іншае пы-танне, дзе знаходзіцца тая ці іншая асоба, якая працуе на данным прадпрыемстве ці ва ўстанове (арганізацыі). Да інфармацыйна-даве-дачных дакументаў адносяцца: даведкі, дакладныя і тлумачальныя запіскі, зводы, агляды, акты, лісты, тэлеграмы, тэлефонаграмы.
Па форме дакументы можна падзяліць на агульныя, стандарт-ныя і тыпавыя.
Агульнымі з'яўляюцца дакументы, якімі афармляюцца роз-ныя дзеянні і адносіны, напрыклад, загады, службовыя лісты, зая-вы і пад. На кожны раз тут складаецца новы дакумент.
Стандартныя запаўняюцца ў пэўнай паслядоўнасці і па стро-га абавязковых правілах. Гэта - даручэнні, камандзіровачныя пас-ведчанні, даведкі пра заработную плату, з месца жыхарства і пад.
Для тыпавых дакументаў, апрача формы, органы кіравання вызначаюць прыкладны змест.
Кожны дакумент складаецца з асобных элементаў - рэквізі-таў (аўтар, адрас, адрасат, дата, подпіс і г.д.). Спынімся на асноў-ных рэквізітах.
Аўтар дакумента. Аўтарам службовага дакумента могуць выступаць установа, арганізацыя, прадпрыемства. Іх назвы даюц-ца ў назоўным склоне ў строгай адпаведнасці з устаноўленымі ад-паведнымі прававымі актамі найменнямі. Напрыклад:
Установа адукацыі «Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы» (а не Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы)
Адрас арганізацыі (прадпрыемства, установы). Гэты рэквізіт уключае: індэкс прадпрыемства сувязі, паштовы і тэ-леграфны адрас, нумар тэлефона. Напрыклад, адрас педагагічнага факультэта Установы адукацыі «Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы» наступны:
вул. Захарава, 32.
Тэл. дэканата: 8 (0152) 75-42-66.
230023, г.Гродна.
Дата дакумента ставіцца пры завяршэнні афармлення да-кумента, яна павінна з'яўляцца адначасова датай яго падпісання і адпраўкі. Дата афармляецца арабскімі лічбамі. На яе адводзіц-ца восем знакаў, напрыклад: 10.02.02. Калі лічба адна, то перад ёю абавязкова ставіцца «0» (08.03.02.). Апрача даты, што ставіцца на дакуменце тым, хто яго склаў, датуюцца таксама ўсе ста-дыі афармлення і апрацоўкі дакумента: узгадненне, візаванне, зацверджанне, накладанне рэзалюцый, атрыманне дакумента, выкананне.
Адрасаванне дакументаў - указваецца атрымальнік, каму прызначаецца дакументаваная інфармацыя, робіцца на дакумен-тах, якія адпраўляюцца ў іншыя арганізацыі або прыватным асо-бам, падаюцца кіраўніцтву (заявы, дакладныя і тлумачальныя запіскі) і перадаюцца ў структурныя падраздзяленні (распараджэнні, указы).
Адрасат - складаны рэквізіт, у яго могуць уваходзіць наступ-ныя часткі: назва ўстановы, арганізацыі, прадпрыемства (у назоў-ным склоне); назва структурнага падраздзялення (у назоўным скло-не); назва пасады атрымальніка (у давальным склоне); прозвішча і ініцыялы (у давальным склоне); паштовы адрас.
Наяўнасць ці адметнасць некаторых з пералічаных частак выз-начаецца відам дакумента.
Мае свае асаблівасці парадак адрасавання дакументаў за-межным карэспандэнтам. Яны адрасуюцца ў арганізацыі або кан-крэтнай асобе, звычайна без паказу пасады. Пры гэтым спачатку пішуцца прозвішча і ініцыялы, потым назва арганізацыі, далей яе адрас.