§6. Лексіка-граматычная характарыстыка тэрміналогіі
Тэрміны ўваходзяць у лексічную сістэму сучаснай беларускай мовы і маюць форму асноўных марфалагічных катэгорый. Грама-тычны фонд тэрміналогіі прадстаўлены знамянальнымі словамі: назоўнікамі, прыметнікамі, дзеясловамі, прыслоўямі, дзеепрымет-нікамі. Ядро тэрміналогіі складаюць паўназначныя словы - агуль-ныя назоўнікі. Аднак дастаткова часта выкарыстоўваюцца уласныя назоўнікі, якія могуць пераходзіць у разрад агульных. Пры дапамо-зе ўласных назоўнікаў ўтвараюцца тэрміны ад прозвішчаў вучоных: сямейная атаксія Фрыдрэйха, хвароба Літля, ідыятыя Тэя-Сакса, сіндром Клайнфельтэра, сіндром Шарашэўскага - Тэрнера і г.д.
У цэлым выкарыстанне ўласных назоўнікаў як вытворных тэрмінаэлементаў характэрна для шэрагу тэрміналагічных слова-ўтваральных мадэлей назоўнікаў і прыметнікаў у шматлікіх тэрмі-насістэмах: эйнштэній, фермій, мендзялевій, платанізм, дарвінізм, фрэйдызм і да т.п.
Тэрміналогія ўяўляе сабой не сукупнасць рэальных рэчаў і дзеянняў, а пэўную сукупнасць назваў паняццяў пра рэчы і дзеянні, таму назоўнік можна лічыць галоўнай і вядучай часцінай мовы, якая можа адлюстраваць паняцці пра прадметы, якасці і дзеянні. Наміна-тыўны характар навуковага стылю выкладу - сур'ёзны аргумент на карысць назоўніка. Сапраўды, назоўнік - галоўная часціна мовы для тэрміналогіі, таму што яна выражае статычны характар лексіч-нага складу мовы навукі, яе нязменную сутнасць. Важна і тое, што назоўнік можа перадаваць рода-відавыя адносіны ўнутры сістэмы паняццяў. У тэрміналогіі, як і ў агульнаўжывальнай лексіцы, на-зоўніку супрацьпастаўлены дзеяслоў, які выражае дынамічны эле-мент, абумоўлены самой функцыяй данай часціны мовы - абазна-чыць працэс. Назоўнік і дзеяслоў не толькі ўзаемна выключаюць адзін аднаго, але і ўзаемна дапаўняюць адзін аднаго: у выніку іх узаемапранікнення ўзнікаюць аддзеяслоўныя тэрміны-назоўнікі.
Калі лічыць справядлівым існаванне тэрміна-назоўніка, то зна-чыць і дзеясловы могуць быць тэрмінамі ў тых выпадках, калі яны знаходзяцца ў семантычных адносінах з адпаведнымі назоўнікамі: адлюстраванне - адлюстроўваць, выхаванне - выхоўваць, сінтэз -сінтэзаваць, уяўленне -уяўляць, фантазіраванне - фантазіраваць і г.д. Тэрмінамі з'яўляюцца дзеясловы, якія адназначна выражаюць паняцці канкрэтнай навукі і не асацыіруюцца са словамі агуль-наўжывальнай мовы, г.зн. цалкам самастойныя, напрыклад, апрабіра-ваць, вучыць, выхоўваць, дыягнасцыраваць, заахвочваць і інш. У шматлікіх выпадках значэнне дзеяслова ўказвае на яго прыналеж-насць да пэўнай галіны навукі або тэхнікі: аднаўляць, адчуваць, апытваць, вымяраць, назіраць, уяўляць, фантазіраваць і г.д. У якасці тэрмінаў могуць выступаць дзеясловы, якія маюць адпа-веднікі ў агульнаўжывальнай мове, але называюць паняцці менаві-та гэтай навукі. Важным момантам у адзнацы тэрмінаў-дзеясловаў з'яўляецца ўлік словаўтваральных адносін - аднаго з галоўных па-казчыкаў сістэмнай арганізацыі тэрміналогіі. Калі дзеяслоў ува-ходзіць у словаўтваральнае гняздо, элементы якога звязаны не толькі марфалагічна, але і семантычна, справядліва лічыць яго тэрмінам.
Вельмі істотныя для азначэння тэрміналагічнага статуса дзеясло-ва такія семантычныя адносіны, як сінанімія і антанімія. Сінанімія, якая не павінна існаваць у тэрміналогіі, у адрозненне ад агульнаўжы-вальнай мовы, у дадзеным выпадку мае паўназначныя дыягнастыч-ныя функцыі. Сінанімічныя адносіны назіраюцца паміж тэрмінамі-словамі і тэрмінамі-словазлучэннямі: аднаўляць - праводзіць аднаў-ленне (Аднаўляць памяць чалавека. - Праводзіць аднаўленне памяці чалавека.), апытваць - праводзіць апытванне (Сацыяльна-псіхалагіч-ныя службы школы апытвалі вучняў 2 « А» класа. - Сацыяльна-псіха-лагічныя службы школы праводзілі апытванне вучняў 2 «А» класа.) і г.д. Калі тэрміналагічнаму словазлучэнню адпавядае дзеяслоў, які па ўсіх іншых прыметах з'яўляецца тэрмінам, то значыць, ён уваходзіць у тую ж сістэму, у якую ўваходзіць тэрмін-словазлучэнне.
Для тэрмінаў-дзеясловаў характэрныя і антанімічныя адносі-ны, якія абумоўліваюць аб'яднанне тэрмінаў не толькі ў сферы гра-матыкі, але і семантыкі.
Такім чынам, спецыфіка тэрміна-дзеяслова выяўляецца на ас-нове характарыстык, якія ўласцівы тэрміну як асаблівай лексічнай адзінцы, а таксама на аснове сістэмных адносін розных часцін мовы і семантычных адносін, якія адрозніваюцца дастатковай рэгуляр-насцю.
Выкарыстанне прыметнікаў у функцыі тэрмінаў некаторымі даследчыкамі адмаўляецца на падставе таго, што яны ўжываюцца толькі ў спалучэнні з назоўнікамі, г.зн. у складзе састаўных тэрмі-наў. В.П.Даніленка ў сувязі з гэтым зазначае: «Хіба тэрміны вірту-альны, візуальны, рэлятывісцкі і г.д. не выражаюць пэўных паняц-цяў, не маюць пэўнага зместу па-за канкрэтнымі спалучэннямі гэ-тых тэрмінаў з іншымі тэрмінамі: віртуальны працэс, віртуальны фатон..., рэлятывісцкая тэорыя..., рэлятывісцкая хуткасць і г.д. Маюць і выражаюць, таму што сярод разнавіднасцей паняццяў ёсць і такія, якія ўказваюць на наяўнасць ці адсутнасць пэўных прымет у прадметаў, і моўным сродкам прадстаўлення дадзенай катэгорыі лагічных паняццяў з'яўляецца прыметнік»20.
Падзяляючы думку вядомай даследчыцы, можна лічыць тэр-міналагічнымі прыметнікі, утвораныя ад назоўнікаў-тэрмінаў (зрокавы — зрок + -ав-(ы), мазжачковы — мазжачок + -ов-(ы) і да т.п.), і запазычаныя прыметнікі, прыналежнасць якіх да тэрміналагічнай лексікі выяўляецца ўласна семантычнымі пры-метамі (амнестычны, аферэнтны, імпрэсіўны, сімультанны, сінтагматычны і да т.п.).
Тэрміналагічная сутнасць прыметніка звязана з рэалізацыяй асноўнай уласцівасці гэтай часціны мовы - быць азначэннем адпа-веднай рэаліі. У тэрміналогіі існуе шэраг тэрмінаў-прыметнікаў, якія выражаюць пэўныя навукова-тэхнічныя паняцці. Аднак не кожны прыметнік у складзе састаўных тэрмінаў з'яўляецца самастойным тэрмінам. У сувязі з гэтым неабходна дакладна разумець спецыфі-ку ўсіх спалучэнняў тэрмінаў-прыметнікаў з тэрмінамі-назоўнікамі. Уласна моўная прымета такіх спалучэнняў - свабодная спалучаль-насць абодвух кампанентаў па двух напрамках.
20 Даннленко, В.П. Русская термннологня: Опыт лннгвнстнческого опнсання / В.П.Даннленко. - М., 1977. - С.44.
Як і для іншых часцін мовы, для тэрміна-прыметніка важны ўлік словаўтваральнай матываванасці. Калі прыметнік утвораны ад тэрміна-назоўніка, то ён захоўвае свае тэрміналагічныя ўласцівасці і ўяўляе сабой цалкам самастойны тэрмін: квантавы — квант, рэцэптарны — рэцэптар, дыфузны — дыфузія, разумовы — ро-зум, слыхавы — слых і г.д.
Іншамоўныя прыметнікі, запазычаныя як гатовыя тэрміналагіч-ныя адзінкі, губляюць у мове беларускай навукі сваю матываванасць. Іх прыналежнасць да тэрміналогіі ўстанаўліваецца на аснове семан-тычных паказчыкаў - выражэнне спецыяльных прымет адпаведнага навукова-тэхнічнага паняцця. Напрыклад: анамальны, візуальны, віртуальны, індывідуальны, крэатыўны, сугестыўны і інш.
Разгляд тэрміналагічных функцый розных часцін мовы паказ-вае, што назоўнік хоць і з'яўляецца вядучай часцінай мовы ў тэрм-іналогіі, але не валодае семантычнай універсальнасцю, не можа, у прыватнасці, выразіць прымету прыметы ці прымету дзеяння. Гэ-тыя тэрміналагічныя функцыі выконваюць іншыя часціны мовы.
Такім чынам, у мове навукі функцыю тэрмінаў выконваюць на-зоўнікі, прыметнікі, дзеясловы і вельмі рэдка прыслоўі, займеннікі і лічэбнікі. Выкарыстанне названых часцін мовы ў функцыі тэрмінаў прыводзіць да змяненняў іх лексіка-граматычнай і лексіка-семантыч-най будовы. Напрыклад, прыметнікі страчваюць у тэрміналогіі пры-меты якасных прыметнікаў, што адлюстроўваецца не толькі ў зна-чэнні прыметнікаў, але і ў адсутнасці ў іх ступеней параўнання. Пры-чым тэрміны-прыметнікі ўваходзяць у сістэму прынцыпова іншых антанімічных адносін, чым у агульнаўжывальнай лексіцы: цвёрдае цела - вадкае цела (цвёрды хлеб - мяккі хлеб), прамое дзяленне -непрамое дзяленне (прамая дарога - крывая дарога) і г.д. У складзе тэрмінасістэм прыметнікі змяняюцца семантычна: яны выражаюць ужо не якасную характарыстыку, а рода-відавыя адносіны паміж рэ-аліямі, г.зн. тэрмін-прыметнік набывае кваліфікацыйнае значэнне, якое рэалізуецца ў функцыях удакладнення, адмежавання і г.д. Тэрм-іны-дзеясловы функцыянуюць як семантычна эквівалентны сродак выражэння аднаго і таго ж паняцця, прычым пры параўнанні з тэрм-інам-назоўнікам тэрмін-дзеяслоў звужае аб'ём паняцця да канкрэт-нага працэсу ці з'явы, якія апісваюцца ў дадзенай сітуацыі. У выніку гэтага ў тэрміналогіі назіраецца выкарыстанне асабовых формаў дзе-яслова для большай канкрэтызацыі значэння працэсу.
1.
Азначце прадмет і сфармулюйце задачы
беларускай навуко-вай тэрміналогіі.
ПЫТАННІ І ЗАДАННІ
Вызначце месца тэрміналогіі ў сістэме беларускай мовы.
Ахарактарызуйце асноўныя этапы развіцця беларускай на-вуковай тэрміналогіі
Ахарактарызуеце тэрміны педагогікі і псіхалогіі з пункту гледжання сістэмнасці.
Як рэалізуецца ў тэрміналогіі патрабаванне да адназначнасці тэрміна?
Дайце азначэнне сінаніміі, дублетнасці і варыянтнасці ў тэр-міналогіі.
Якія тыпы сінанімічных адпаведнасцей са словазлучэннямі вылучаюцца сярод тэрмінаў?
Растлумачце падабенства і адрозненне паміж тэрмінамі-амо-німамі і словамі-амонімамі.
Назавіце віды тэрмінаў-антонімаў, якія рэалізуюцца ў тэрм-іналогіі педагогікі, псіхалогіі, дэфекталогіі.
На якія структурныя тыпы дзеляцца тэрміны?
Назавіце асноўныя спосабы ўтварэння тэрмінаў.
Ахарактарызуйце віды лексіка-семантычнага спосабу ўтва-рэння тэрмінаў.
Дайце характарыстыку марфалагічнаму спосабу ўтварэн-ня тэрмінаў.
Раскрыйце сутнасць сінтаксічнага спосабу ўтварэння тэрміна.
На якія группы дзеляцца тэрміны паводле паходжання?
Як пранікаюць у беларускую мову іншамоўныя тэрміны?
Якія змены могуць адбывацца ў афармленні іншамоўных тэрмінаў пэўнай галіны навукі пры ўключэнні ў склад беларускай тэрміналогіі?
Пералічыце асноўныя прыметы запазычаных тэрмінаў.
Якімі часцінамі мовы прадстаўлены тэрміны ў вашай га-ліне навукі?
Якія граматычныя асаблівасці аднаслоўных тэрмінаў заў-важаюцца?