9. Басқарушылық қатынастар және олардың жіктелуі.

Басқару дегеніміз– саналы, әлеуметтік, әлеуметтік-қажетті және субъектінің мақсатқа сәйкестілік іс-әрекеті болып табылды.

Басқаратын қатынастар өзінің мемлекеттік органдарының іс-әрекеттерінің басқару істеріндегі бірегей маңыздысы бола отырып, оның негізіне құқықтық негіз береді. Мемлекеттік басқарудың спецификасы болып қатынастың шекарасын айқындауын, пайда болуын, өзгеруін және мемлекеттік органның компетенциясын іске асыруын тоқтатуын анықтайды. Осыған байланысты басқаратын қатынастар жағынан мемлекеттік органдардан басқа тағы да азаматтар, мекемелер, ұжымдар, ұйымдар, қоғамдық және басқа бірлестіктер іс-әрекеттері мен мүдделері бір-бірімен байланысты органдар кіреді. Осының бәрі мемлекеттік басқарудың қатынастарының жіктелуіне ықпалын тигізеді. Басқару әсері мен түріне басқару субъектісі мен объектісі арасындағы қатынасты, олардың бағытына қарай мемлекеттік басқару саласындағы мынадай құрылым арқылы көрсетуге болады.

Олар субъектілі-обьектілі және ішкі субъетілі болып бөлінеді. Бірінші қатынас негізгісі болып келеді, себебі бұл жерде басқарушының қоғамдық мүддеге деген көңілі толығымен бөлінеді. Ал екінші топқа келетін болсақ, ол мемлекеттік-басқарушылық қатынастар, олар басқарудың ішкі жүйесінде қаланады (ішкі аппаратта, ішкі салалық, өзара салалық). Мемлекеттік басқарудың механизмінде үлкен маңызына қарай басқару қатынастарын мынадай тізбеде көрсетуге болады:

Мемлекеттік орган және азаматтардың өзара қатынасы.

Мемлекеттік орган және соларға тікелей бағынышты объектілердің өзара қатынасы.

Мемлекеттік орган және оған бағынышты емес объектілермег өзара қатынасы.

Ішкісалалық қатынастар.

Басқаратын қатынастар қоғамдық қатынастардың бір түрі болып келеді. Сондықтан ол адамдар қоғамның бірден-бір алғашқы шарты болып келеді және қоғамдық тәжірибенің маңызды жағы болады. Басқаратын қатынастар қоғамдық қатынастардың айрықша ерекше түрі болып келеді, бұл жерде адамдар екі арнайы объекті және субъекті басқаратын статуспен көрсетілген.

Басқаратын қатынастар жігерлі қатынастар болып келеді, себебі мемлекеттік басқару адамның сапасы мен мінез-құлқына әср етумен байланысты. Адамдардың құқықсубъектілігі сондықтан да басқа қатынастар ішінде жігерлі қатынастар болып ерекше бөлінген. Бұл шарт адамның жіерінің басқаратын қатынастарда қатысушы болуының анықтамасы болып келеді. Бұл жерде көрінетіндей, жүйке ауруымен ауыратын санасында өзгерістері бар азаматтар өзінің құқығы мен міндеттерін саналы түрде орындай алмайды, сондықтан ол мемлекеттік басқаруда көп кедергілер алып келуі мүмкін және де егер соталған, жарым-жанды немесе әрекетке қабілетсіз деп табылса, ол басқаратын қатынастарға араласа алмайды.

Басқарушылық қатынастар ерікті болып табылады, себебі мемлекеттік басқару адмдардың әрекетіне, санасына әсер етумен байланысты.

Басқарушылық қатынастардың келесі белгісі - өкімдік. Басқарушылық қатынастарды биліктік қатынастар деп те атайды.

Өзінің табиғаты бойынша басқарушылық қатынастар ұйымдастырушылық сипатқа да ие.Мемлекеттік басқару саласындағы қатынастар басқару субъектілері – мемлекеттік органдардың ерекше мәртебесімен сипатталады.

Мемлекеттік-басқарушылық қатынастардың тағы бір ерекшелігі онда бір тарап ретінде әрқашан мемлекеттік орган қатынасқа түседі.

Мемлекеттік басқару механизміндегі басқарушылық қатынастар мағынасына қарай келесі тәртіпте көрінеді:

1. мемлекеттік органдар мен азаматтар арасындағы қатынастар

2. мемлекеттік органдар мен тікелей бағынышты объектілер арасындағы қатынастар

3. мемлекеттік органдар мен тікелей бағынышты емес объектілер арасындағы қатынастар

4. мемлекеттік органдардағы ішкіаппараттық қатынастар және т.б.