Пытанні для самастойнага вывучэння модуля

1.Кіеўская Русь, Полацкае і Тураўскае княствы. Асаблівасці фарміравання дзяржаўнага і сацыяльна-палітычнага ладу на беларускіх землях.

2. Роля і месца беларускіх зямель у ВКЛ і ў палітычнай сістэме Рэчы Паспалітай.

3. Нацыянальна-вызваленчы рух у 2-й палове ХVІІІ ст. – першай палове ХІХ ст. Шляхецкія паўстанні.

4.Буржуазна-дэмакратычныя рэвалюцыі ў працэсе вырашэння нацыянальна-дзяржаўнага пытання ў Беларусі.

5. Утварэнне БНР і БССР.

6. Грамадска-палітычнае жыццё ў БССР у 60 – пач. 80-х гг. ХХ ст.

7.Палітыка перабудовы і працэс дэмакратызацыі грамадска-палітычнага жыцця ў БССР.

8. Шляхі і асаблівасці фарміравання прававой дзяржавы і грамадзянскай супольнасці ў Рэспубліцы Беларусь. Асновы ідэалогіі беларускай дзяржавы.

Тэмы рэфератаў

1. Дынастыі полацкіх і тураўскіх князёў.

2. Беларускае Панямонне ў Х – ХІІІ стст.

3. Асноўныя канцэпцыі ўтварэння ВКЛ.

4. Месца ВКЛ у еўрапейскай гісторыі.

5.Грунвальдская бітва – славутая старонка айчыннай гісторыі.

6. Люблінскі сойм і яго значэнне.

7. Палітычны крызіс і заняпад Рэчы Паспалітай.

8. Палітыка расійскага царызму на Беларусі ў канцы ХVІІІ – першай палове ХІХ ст.

9. Умацаванне савецкай улады ў Беларусі.

10. Станаўленне шматпартыйнасці ў палітычнай сістэме БССР.

11. Канстытуцыя РБ 1994 г. (са зменамі і дапаўненнямі, прынятымі на рэферэндумах 1996 і 2004 гг.)

Асноўная літаратура

1. Гiсторыя Беларусi: У 2 ч.: Курс лекцый. – Мн., 2000, 2002.

2. Гiсторыя Беларусi: У 6 т. / Пад рэд. М.Касцюк. – Мн., 2000.

3. Гiсторыя Беларусi (у кантэксце сусветных цывілізацый) / В.І. Галубовіч, З.В. Шыбека, Д.М. Чаркасаў і інш. – Мн., 2005.

4. Доўнар-Запольскі, М.В. Гіторыя Беларусі. – Мн., 1994.

5. Ковкель, И.И. История Беларуси с древнейших времён до нашего времени / И.И. Ковкель, Э.С. Ярмусик. – Мн., 2006.

6. Нарысы гiсторыi Беларусi: У 2 ч. / Пад рэд. М. Касцюк – Мн., 1994-1995.

7. Сагановіч, Г. Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да ХVІІІ стагоддзя. – Мн., 2005.

8. Шыбека, З. Нарыс гісторыі Беларусі (1795-2002). – Мн., 2003.

Дадатковая літаратура

1. Беларусь на мяжы тысячагоддзяў. – Мн., 2000.

2.Ермаловіч, М. Старажытная Беларусь: полацкі і наваградскі перыяд / М. Ермаловіч. – Мн., 1991.

3.Ермаловіч, М. Беларуская дзяржава Вялікае княства Літоўскае / М. Ермаловіч. – Мн., 2003.

4.Круталевіч, В.А. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі (1917–1945 гг.) / В.А. Круталевіч, Я.А. Юхо. – Мн., 1998.

5. Крутолевич, В.А. На путях самоопределения: БНР-БССР-РБ / В.А. Круталевич. – Мн., 1995.

6. Штыхаў, Г. Старажытныя дзяржавы на тэрыторыі Беларусі / Г. Штыхаў. – Мн., 1999.

7. Чаропка, В. Імя ў летапісе / В. Чаропка. – Мн., 1994.

8. Юхо, Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі / Я.А. Юхо. – Мн., 1992.

Асноўныя паняцці па тэме

“Полацкая зямля” – летапісная назва самастойнага дзяржаўнага ўтварэння, якое гісторыкі называюць Полацкім княствам. Вядомы таксама Тураўская, Берасцейская, Смаленская землі.

Дынастыя – шэраг манархаў аднаго і таго ж рода, якія змяняюць адзін аднаго па праву радства і наследавання.

Веча – агульна сход дарослых жыхароў горада і воласці для вырашэння больш важных грамадскіх і дзяржаўных спраў.

Вялікі князь – найвышэйшы княжацкі тытул у ВКЛ, з’яўляўся кіраўніком дзяржавы, выбіраўся феадаламі, звычайна, з сыноў ці блізкай радні папярэдняга вялікага князя. Меў шырокія паўнамоцтвы. Прывілеі 1447 і 1492 гг. абмяжоўвалі ўладу вялікага князя.

Паны-рада – вышэйшы орган дзяржаўнай улады ў ВКЛ. У раду ўваходзілі вышэйшыя службовыя асобы дзяржавы (канцлер, маршалак, гетман, падскарбі, ваяводы і інш.), каталіцкія епіскапы, найбуйнейшыя феадалы. Узнікла як дапаможны орган пры вялікім князі, у канцы ХV ст. набыла большую самастойнасць.

Сейм (Сойм) – саслоўна-прадстаўнічы орган у ВКЛ і Польшчы. Да кампетэнцыі вальнага (агульнадзяржаўнага) сейма належалі: выбранне вялікага князя, справы вайны і міру, узаемаадносіны з іншымі краінамі, устанаўленне падаткаў і рэгуляванне заканадаўства.

“Генрыхаўскія артыкулы” – распрацаваны ў 1573 г. для падпісання прэтэндэнтам на карону Рэчы Паспалітай Генрыхам Валуа (адсюль і назва) і пацвярджаліся ўсімі каралямі. У іх абвяшчалася абранне караля, яго абавязак склікаць сейм раз у 2 гады і без сеймавай згоды не зацвярджаць новыя падаткі і пошліны. Калі кароль дзейнічаў насуперак падпісаным артыкулам, шляхта мела права выступіць супраць яго (глядзець канфедэрацыі).

Канфедэрацыі – часовыя ваенна-палітычныя саюзы шляхты ў Рэчы Паспалітай, якія ствараліся з мэтай весці барацьбу супраць караля, калі яго палітыка не адпавядала інтарэсам шляхецкага саслоў’я.

“Ліберум вета” – звычай у дзяржаўным праве ВКЛ і Рэчы Паспалітай, паводле якога кожны дэпутат сейма ці сейміка мог (нават без абгрунтавання) выказаць нязгоду з любой сеймавай пастановай, што азначала спыненны пасяджэння, скасоўвала ўсе прынятые на гэтым пасяджэнні рашэнні. Гэта права паралізавала ўсё дзржаўнае жыццё Рэчы Паспалітай.

Стачка – калектыўнае спыненне працы рабочых і служачых з прад’яўленнем прадпрымальніку ці ўраду эканамічных ці палітычных патрабаванняў.

Бальшавізм – плынь палітычнай думкі і палітычная партыя, якая аформілася ў 1903 г. у выніку барацьбы расійскіх рэвалюцыйных марксістаў, узначаленых У.І. Леніным за стварэнне рэвалюцыйнай партыі (РСДРП). Паняцце “бальшавізм” узнікла ў сувязі з выбарамі на ІІ з’езде РСДРП кіруючых органаў партыі: прыхільнікі У.І. Леніна атрымалі большасць галасоў (адсюль – бальшавікі), а іх праціўнікі – меншасць (адсюль меншавікі).

Беларуская сацыялістычная грамада (БСГ) – першая сталая беларуская нацыянальная партыя. Утворана зімою 1902–1903 гг. пад назвай Беларуская рэвалюцыйная грамада на аснове нацыянальна-культурных гурткоў беларускай вучнёўскай і студэнцкай моладзі, якія існавалі ў Мінску, Пецярбургу, Вільні. Стваральнікі і кіраўнікі – браты І. і А. Лучкевічы, А. Пашкевіч (Цётка), А. Бурбіс, К. Кастравіцкі (К. Каганец), В. Іваноўскі і інш. БСГ выступала за звяржэнне самадзяржаўя, змену капіталістычнага ладу сацыялістычным. Для Беларусі яна патрабавала аўтаноміі з мясцовым сеймам у Вільні. Перыядычнымі выданнямі БСГ былі газеты “Наша доля” і “Наша ніва”.

Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў – органы ўлады працоўных, палітычныя арганізацыі рабочых і салдат. На Беларусі ўзніклі ў большасці з сакавіка 1917 г.

Беларуская Народная Рэспубліка (БНР) – дзяржаўнае утварэнне, фактычна абвешчанае 9 сакавіка 1918 г. у ІІ-й Устаўной грамаце. Незалежнасць БНР абвешчана 25 сакавіка 1918 г. на пасяджэнні яе Рады і ў ІІІ-й Устаўной грамаце.У кастрычніку 1925 г. прынята рашэнне аб самаліквідацыі органаў БНР.

Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (БССР) – дзяржаўнае утварэнне, якое было абвешчана 1 студзеня 1919 г. у “Маніфесце Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі”. 5 студзеня 1919 г. урад БССР пераехаў з Смаленска ў Мінск.

Таталітарызм (таталітарны рэжым) – агульная назва палітычных (дзяржаўных) сістэм, якія вызначаюцца поўным (татальным) кантролем з боку органаў дзяржаўнай улады над усімі сферамі жыцця грамадства. Характэрнымі рысамі таталітарных рэжымаў з’яўляюцца: канцэнтрацыя ўсёй улады ў дзяржаве ў руках асобнай групы людзей, культ асобы кіраўнака дзяржавы, палітычныя рэпрэсіі, адсутнасць дэмакратычных свабод.

Курапаты – месца масавых растрэлаў і захараненняў савецкіх грамадзян у 1937-1941 гг. ва ўрочышчы Курапаты каля г. Мінска. Органамі НКУС БССР было растраляна каля 30 тыс. чалавек.

Аўтарытарызм (аўтарытарны рэжым) – агульная назва палітычных (дзяржаўных) сістэм, якія вызначаюцца элементамі асабістай дыктатуры, адданасццю “аўтарытэту”, арыентацыяй на ўладу і сілу. Характэрнымі рысамі з’яўляюцца: празмерны цэнтралізм улады, апора на ваенна-карны апарат, сістэматычныя парушэнні канстытуцыі і заканадаўства, адсутнасць законнасці. Рэальная ўлада канцэнтруецца ў руках лідэра і пануючай эліты.

“Перабудова” – тэрмін пачаў шырока ўжывацца партыйным і савецкім кіраўніцтвам з 1987-1988 гг.. Курс на перабудову разглядаўся як лагічны працяг курса на паскарэнне сацыяльна-эканамічнага развіцця, абвешчаннага яшчэ Ю.Андропавым. У адрозненне ад апошняга меў на мэце радыкальную эканамічную рэформу ў спалучэнні з дэмакратызацыяй грамадска-палітычнага жыцця. Гэта рэформа прадугледжвала рэфармаванне Саюза ССР, але з распадам апошняга яна фактычна закончылася правалам.

Дэмакратыя (дэмакратычны рэжым) – форма кіравання, пры якой крыніцай улады прызнаецца народ. Характэрныя рысы: наяўнасць канстытуцыі, якая замацоўвае асабістыя і палітычныя правы і свабоды грамадзян, падзел улад на заканадаўчую, выканаўчую і судовую, правядзенне выбараў і фактычнае функцыянаванне прадстаўнічых органаў, шматпартыйнасць.

Ідэалогія – сістэма палітычных, прававых, маральных, рэлігійных, эстэтычных і філасофскіх поглядаў і ідэй, у якіх усведамляюцца і ацэньваюцца адносіны людзей да рэчаіснасці.

Прававая дзяржава – дзяржава ў якой ажыццяўляюцца прынцыпы вяршэнства канстытуцыі і прававога закону. Дзяржаўная ўлада падзяляецца на заканадаўчую, выканаўчую і незалежную судовую, якая падпарадкоўваецца толькі закону, забяспечваецца палітычны плюралізм, узаемная адказнасць дзяржавы і грамадзяніна. Мэта прававой дзяржавы – стварэнне гарантый сацыяльнай і прававой аховы грамадзян, забеспячэнне іх правоў і свабод.