5. Үйсін және қаңлы мемлекетері

Үйсін (бзб 3-4). Жетісуда шоғырланған. 700 жылдай өмір сүрді. Үйсін атауы Қытай жазбаларында бзб 2 ғасырдан бастап кездеседі. (Тянь-Шань, Қытайдың солт-бат) Мемлекеті 3 аймаққа бөліген: Батыс-ақ үйсіндер. Орталық-сары уйсіндер. Шығыс-қара үйсіндер. Астанасы-Қызыл Аңғар-Чигучен қаласы Қытай хроникасы үйсіндердің екі астанасы жазғы және қысқы астанасы. Қоғамдық құрылысы үйсіндер мемлекеттік дәрежеде өмір сүрген усинго, синго- көшпелі мемлекет д мағына береді. Басшысы-гуньмо. Тайпа көсемі-бек. Малшылар мен егіншілер-қарапайыс бұара халық. Тұрмысы: теңсіздік қалыптастыю бай үйсіндер 4-5 мың жылқыдан иемденді. Үйсіндер қой, ешкі, қос өркешті туйе, сиыр өсірген. Үйсіндер бір юөлігі көшпелі өмір сүрді әрі егіншілікпен шұғылданды. Түрлі кәсіпшілік болды.

Қаңлы(бзб 3-2 –бз5) нег атамекені-Сырдарияның өзенінің орта ағысы. Астанасы- битянь қаласы (түркістан) Көршілері: солт-сарматтар мен аландар, оңт-қытай мен үйсіндермен .

Деректер: Қангуй , канхан.

Саяси тарихы: қытай деректерінде қаңлылар Күшлік тұрған кезде оларға сарматтар мн аландар тәуелді болған. Бзб 46-36 қаңлылардың қытайға қарсы келіп ғұндарға көмектескенін ғалымдар анықтап отыр. Қоғамдық құрылысы: басшысы-хан. Үш орынбасары көмектесіп отырған. Ру, тапа басшылары-көсемдер. Көсемдер лауазымы мұрагерлік жолмен атадан балаға беріліп отырған. Қаңлы елі 5 иеліктен тұрған. әр иелкті кіші хандар басқарған. Кіші хандар ұлы ханға бағынған. Соғыс кезінде қолға түскен тұтқындар құл етілді. Шаруашылықтың дамуы: мал өсірі, жылқы, қой, ешкі. Аң аулау, балық аулау, қолөнерден жүн өңдеу кәсібі.

6. Ғұндар құрылуы. Қазақ халқының этногенездегі ролі.

Ғұн мемлекеті(бзб 4-бз3) бзбз 1 мыңж Қаз. Монғолияның оңт-нен Каспий өңіріне д. Орт Азияның кең-байтақ мекенін мекендеді. Қытай деректерінде ғұн атауы бзб 3 ғ аяғында пайда болған . Ғұн сөзі гун-рун т.б атаулармен берілген. Ғұндар Енисейдің жағалауларында және Алтай тауларында мекендеген. Ғұндар мен Қытай елінің арасындағы соғыс 300 жылдан астам созылған. Бзб 3 ғ аяғында Цинь патшалығы өзінің шекарасын қорғау үшін Ұлы Қытай қорғанын салады. Ғұн тайпаларының бір мемлекетке бірігіп саяси күшейген кезі бзб 2 ғасыр мен 1 ғасыр аралығында болады. Мөденің жасаған әскери реформалары ғұндарды қуатты мемлекетке айналдырады. Бзб 209ж Орт. Азияда ғұндарды Мөде басқарады. Ғұндар Хань әулетінің негізін қалаушы Лю-Банды жеңеді. Ғұндардың батысқа қарай жылжуы: бзб 1 ғ-ң орт, яғни бзб 55ж екіге бөлінеді. Оңт.ғұндар өздері тәуелсіздігінен айырылып, Хань әулетінің қол астына түсті. Солт.ғұндар бзб 1 ғ-ң аяғында Чжи-Чжи шаньюйдің басқаруымен өздерінің тәуелсіздігін сақтап қалу үшін батысқа қарай жылжыды. Қоғамдық құрылысы: Басшысы-Шаньюй, шаньюйден кейін түменбасы(ру басшысы) түменбасыны(10 мың атты әскер басшысы) шаьюй тағайындалған түменбасы-мыңбасы, жүзбасы және онбасыны тағайындай алған. Империяның басқару тобы ру-тайпа ақсүйектерінен құралды. Ақсақал кеңесі(жылына 3 рет). Әскери жүйе б-ша 3-ке бөлінген: сол қанат, орт қанат оң қанат. Ғұндар 24 рудан тұрған. Ғұндарда әлеуметтік теңсіздік қалыптасқан. Ғұндар көшпелі-патриалхалды ел. Билік(мұрагерлік жолмен) Халықтардың ұлы қоныс аударуы:(ғұн тайпаларынң жылжуына байланысты) Еділ(400-453) Ғұн имп-ң дарынды көшбасшысы 445 ж ғұндардың басшысы болды. Ғұн имп. Еуропаны Рим үстемдігінен азат етті. Құл иеленушілігінін жойылуына ықпал жасайды. Әскери демократиялық құрылыс нығайды. Ғұндардың келуі қазақ халқына монғолоидтық нәсілдің таралуына ықпал етті.

7.Қ аумағындағы ертедегі мәд-т (сақ, үйсін, қаңлы)

қола дәуірінде Қ-ды мекендеген тайпалар елді менкендер, таспен шегеленген қабірлер, кеніштер мен жартас бетіне салынған суреттер сияқты археолгиялық ескерткіштер қалдырған. Бұлардың бәрі Андронов мәдениеті деп аталады. Бұл атау 1914ж. 1-ші ескерткіш табылған жер- Оңт. Сібірдегі Андронов қолысының атына байланысты. Андр. мәдениеті Еуропа мен Азиядағы ең ірі қола дәуірі мәдениеттерінің бірі болып саналады. Андр. мәдениетінің негізгі орталықтарының бірі- Орт. Қаз-н. Бүгінгі күні ғалымдар бұл өңірден қола дәуіріне жататын 30-дан аса елді мекен мен 150-дей қабір тауып зерттеді.

Сақтардың мәдениеті. Б.З. бұрынғы 7-ғасырдан бастап Сібір Қаз-н, Еділ бойы ж/е Еуропаның Оңт-дегі аймақтарда аңдық стиль п. б. Бұл өнермен сақтар Алдыңғы Азия мен Иранға жасаған жорықтарында танысты. Осы жерлерден сақтарға «өмір ағашы» дейтін арыстан бейнесі тарады. Ол ұғым жергілікті жануарлар бейнесіне ауысты. Сақтар табиғат күштері- күн, жел, күннің күркіреуіне, найзағайға табындыолардың түсінігі бойынша, құдай әр түрлі жануарлар бейнесінде өмір сүрді. Сақ аңыздарында жылқы күнмен ж/е отпен байланыстырылды. Есік қорғанынан табылған патшаның бас киімінде бейнеленген қанатты аттар- күн қозғалысын білдірді. Қабан бейнесі- күн күркіреу құдайы 3-2 ғ-ларда «аңдық стиль» ою-өрнектік кескінге айналды. Сақтарда зергерлік өнер жоғары дәрежеде жетілді. Арал өңірінде кездесетін сақ тайпалары ескерткіштері- Шырық-рабат, Бабыш-молда, баланды т.б.

Үйсіндер. Шудағы үйсіндердің баспанасы қам кіопіштен соғылды. Қабырғалар әртүрлі ою-өрнектермен безендірілді. Оларда жерлеудің жаңа түрі болды. Қабір шұңқырының бүйірінен үңгір қуыс қазылды. Мәйіттің басын батысқа бұрып шалқасынан осы қуысқа жатқызды. өлген кісінің қасына тамақ, оның заттарын: қару-жарақ, бағалы мүліктер, сәнді бұйымдар қойды. Қабір басына тұрғызылған қорғандардың аумағы мен көлемі онда жерленген адамның қоғамдағы орнын, байлығын көрсетті. Көшпелі үйсіндер киіз үйлерде тұрды. Олардың мекен-жайларында қыштан жасалған ауыр ыдыстар, дән үккіштер, темірден жасалған орақ тәрізді құралдар, тас шоттар кездеседі. 2300м. биіктегі қараңғы, қапас тау шатқалынан Қарғалы диадемасы табылды.

Қаңлылар. Қолөнер дамыды. Адамдар темір балқытып, одан қару, еңбек құралдарын жасады. Балшықтан әртүрлі ыдыстар істеді. Қаңлылар арасында табиғатқа, ата-баба аруағына табыну сияқты діни ұғымдар болған. Олар табиғаттан тыс күштерге сеніп, үй жануарларын құрбандыққа шалған. Аспан әлемі жыл санаудың негізі болды. Зерттелген жерлеу ескерткіштерінің ірісі- Мардан-күйік қорымы.