16. Монғол империясының құрылуы. Монғолдардың астындағы Қазақстан

Моңғол империясының шаңырағын көтерген-Шыңғыс хан(1155-1227) Шын есімі-Темүжін. 1206ж Онон мен Керулен өзенінің жағасында өткізілген Темүжінді жақтайтын көшпелі шонжарлардың құрылтайында Темүжінді хан сайлайды. Керей ханы Торы: Жеңісхан болсын деп Шыңғыс атанып кеткен. 1206ж Шығыс хан болып сайланады. Астанасы:Қарақорым. 1207-1208ж үлкен баоасы Жошы Енией қырғыздары мен Теріскей Сібір халықтарын басып алады. 1207-1209 Шыңғыс хан ұйғырларды бағындырады. 1217ж Күшліктің Жетісуға инеліктерін басып алуға Жебе ноянды аттандырады. 1218ж моңғолдар Жетісу жеріне кіреді. Шығ Түркістан мен Жетісуды басып алғаннан кейін Қаз-ң оңт мен Орта Азияға жол ашылады. Оның басы себебі: 1218ж Шыңғыс хан жіберген 450 адамы бар 500 түйені сайда керуені Отырар қаласына келип жетеді. Отырар опаты. 1219ж ұзын саны 150 мыңға жететін қолы Ертістен Сырдарияға қарай жылжыды. Жолы: Сығанақ қаласы-3ай; Ашнас-15 күн; Шағатай мен Үгідей-Отырарды қоршап алады. Отырар қаласы-6 ай бойы қарсыласты; Шыңғыс хан мен кіші баласы Төле екеуі Бұхара қаласына бет алды. 1219-1224 ж-ры Шыңғыс хан Орта Азия Қаз-ды толығымен басып алды. Зардаптары: Жетісу айм-да 200-ден астам елді мекен б-са, одан кейін 13-14ғ-да айм-та бар жоғы 20-ға жуық қала мен қоныс жайлар қалған.

17. Алтын Орданың құрылуы. Мемлекеттік-әкімшілік құрылымы.

(13ғ ортасы-15ғ ортасы) Алтын орда-Жошы ұлысының орнына құрылған алғашқы мемлекеттердің бірі. Жошы ханның баласы Батый ханның кезінде Орта Алтай тауынан Дунай өзеніне дейінгі ұлан-ғайыр жерді алып жатқан үлкен мемлекет болды. Алғашқы орталығы-Сарай-Бату (Еділ бойында); Кейінгі орталығы-Сарай-Беркеге көшірілген. 16ғ-да орыс деректерінде Алтын орда атауы атала бастады. Ол үш ордаға бөлінген: Алтын босағалы Алтын Орда (Батый); Күміс босағалы Ақ Орда (Орда Ежен); Болат босағалы Боз Орда (Шайбани); Алтын орданың негізін қалаушы: Батый (1227-1255).

1235ж бүкіл монғолдық құрылтайда Батысқа жорық жасауға шешім қабылдаған кезден бастап Батыйдың есімі тарихи деректерде айтыла бастады. Батысқа жасалған жорық 7 жылға(1236-1242) созылған. Осыдан кейін Алтын Орданың шекарасы кеңейе бастайды. Солт Кавказ; Қырым бойы; Орыс кнәздіктері; Шығыс Еуроап елдері тәуелді болып; Алтын ордаға алым –салық төлеуге мәжбүр болған. Алтын Орда саяси және экономикалық жағынан Берке мен Өзбек хандарының кезінде жақсы дамыған. Әсіресе Беркенің кезінде Алтын Орда Египет сұлтаны Бейьарыс арасындағы байланыс күшейе түседі. Қазақ даласынан Египет еліне құлдыққа сатылп барған Бейбарыс Мәмлүк мемлекетінің 4-ші сұлатны болған. Мемлекеттің билік басына келгеннен кейін Ислам дінінің өркендеуіне атсалысты. Алтын Оданың қоғамдық құрылысы:

Хандық өкімет хан ұрпақтарының иелігі болып табылады. Алтын Орда хандары Ислам дінін қабылдағаннан кейін іс жүргізу жұмыстарын түрік жазумен орта ғасырдағы ұйғыр жазуымен жүогізген. Білекшілер-Хатшылар(жазу істерін, с-қағаздарын жүргізді). Мемлекет ұлыстарға, ал ұлыстар ұсақ үлестерге бөліп басқарылған: Әмір-Ұлыстың аумақтық бөліктерін билеушілері. Беклербек-әскери істерді басқарды(нояндар бағынған). Уәзір-азаматтық билік. Ноян-тайпа көсемі(мыңдықтар бағынған). Мәлік-жергілікті билік басшысы(түрік әулетінен шыққан). Даруғалар-салық жинаумен шұғылданған. Басқақтар-жергілікті халыққа әскери бақылау жүргізді.