23. Қазақ жүздері. Этникалық аумағы.

Ұлы жүз тайпаларының негізгі таралған аймағы — Жетісу, Шу, Талас өңірлері, Қаратау, Сырдарияның орта ағысы. XIX ғасырдың аяғында Ұлы жүз қазақтарының саны 700 мыңдай болды. (жалайыр, албан, уан, дулат, сарыүйсін, сіргелі, ысты, ошақты, шапырашты, шаңышқалы, қаңлы)

Орта жүз тайпаларының жайлаған аймағы — Орталық, Солтүстік, Шығыс Қазақстан, Оңтүстік Қазақстанда Сырдарияның жоғарғы және орта ағысы аймағы. Орта жүздің арғын, найман тайпалары Жетісудың солтүстік-шығысында, Шу өзені мен Сыр өзенінің аралығында әр жерде шоқ-шоқ болып та жайғасқан.(қоңырат, найман, уақ, керей, қыпшақ, арғын)

Кіші жүз қазақтарына: байұлы, әлімұлы, жетіру деп аталатын үлкен үш тайпалар одағы кірді. Кіші жүз қазақтарының жері бүкіл Батыс Қазақстан аймағын алып жатыр. Шығыста Тобыл, Торғай, Ырғыз өзендері мен Мұғалжар тауларынан батысында Каспий теңізі мен Еділдің орта, төменгі ағысына дейінгі жерді, оңтүстігінде Сырдың орта, төменгі ағысы мен Маңғыстау түбегі, Үстірттен солтүстігінде Тобыл, Жайық өзендеріне дейінгі аймақты алып жатты. Кіші жүз қазақтарының XIX—XX ғасырлар шегіндегі саны 1 млн 200 мың адам болды.( адай, алшын, жаппас, алаша, байбақты беріш, масқар, таз, мен-темір, ысық, қызылқұрт, шерже)

24. Қазақ хандығының құрылуы. Жәнібек пен Керей - Қазақ хандығының бірінші хандары.

Әбілқайырға қарсы шыққан халық қазақ тайпаларын бастап, Жетісуға, Моғолстанға қоныс аударады. Керей мен жәнібек сұлтандар қазақтардың саяси тұрғыда, бірігуіне, қазақ хандығының құрылуына негіз қалады. Моғолстан ханы Есен-бұға Керей жәнібек сұлтандарды Әбілқайыр ханға қарсы пайдалану үшін құшақ жая қарсы алады. Сұлтандарға Моғолстанның бат аймағы Шу бойынан қоныс бөліп береді. 1465-1466ж-ры Керей мен Жәнібек сұлтандар Есен-бұға берге бат Жетісуды құтты мекен ете отырып, Шу-ғы Қозыбасына қазақ хандығының ұлттық туын тігіп, Қазақ хандығын құрады. Хан тағына Керей отырып, билік тізгінің қолға алады. Ақылдасар тіргеі Жәнібек болды. Ақ орданың соңғы ханы Барақ ханнның ұрпағынан тараған: Жәнібек хан –Барақ ханның бел баласы; Керей хан-Барақ ханның ағасы Бооат сұлтанның баласы. Керей мен Жәнібек қазақ халқының саяси бытыраңқылығын жойып, мемлкет етіп құрды. Ж К хандармен бірігіп көшкен ру-тайпалардың алғашқы атауы-өзбек-қазақтар. Қазақ хандығының құрылуының алғашқы алышарттарының бірі-сол кездегі қаз жеріндегі екі мемлекеттің (Әбілқайыр х-мен Моғолстан х-ң) ішкі-сытрқы жағдайларындағы оқиғалар.15 ғ-да Әбілқайыр хандығы ен моғолстан хандығының күш-қуаты әлсіреп, күйреу дәрежеге жетеді. Керей мен Жәнібек сұлтандардың басшылығымен Жетісу жерінде Қазақ хандығы құрылды.

25. XIII - XV ғғ. Қазақстан мәдениеті (материалдық мәдениет, ауызша және жазбаша шығармашылық, діни көрсету)

14-15 ғасырларда Қаз-ғы шаруашылықтың басым түрі-мал шаруашылығы.13ғ-ң соңы жазба деректерга қарағанда киіз үйлердің арба үстіне тігіліп, жылжымалы түрлері де болған. Тері өнімдері-мал өнімдерінен жүн мен теріден жасалған.тағам түрлері-сүттен алуан түрлі тағам жасай білген. Ауыз әдебиеті:ертегілер(құламерген,жоямерген, жерден шыққан желім батыр, ер төстік) ; эпостық жырлар(қобыланды батр, ер тарғын, орақ-мамай) ақын-жыраулар( Асан қайғы, Кетбұға, Сырыпа жырау)музыка өнері: ( жошы ханның жортуы, ақсақ құлан,сағыныш) Діни наным-сенімдер:14-15 ғасыралр арлығында ислам діні мен шаманизмнің кейбір діни наным –сенімдері қатар өмір сүрді. 14ғ Тоғылық-Темір хан Ислам дінін қабылдап, басына шалма тақпағандарға қатаң жаза қолданған. 14-ғ Өзбек хан мен Моғол ханы Тоғылық Темір Исламның таралуына қатты көңіл бөлген. Шамандық наным-сенімнің сақталып келе жатқан және бір түрі-отқа табыну. Тасаттық ырымы-қуаңшылық жылдары тәірге сиынып, жасалған. Бойтұмар-тіл көзге тиюге байланысты нанымдар.