47.XIX ғ. Екінші жартыжылдығында Қазақстандағы өнеркәсіптік өндірістің туылуы.

19ғ ортасында қ-да пайдалы қазбалардың көптеген түрлері бар екендігі мәлім болды..19ғ 60ж бастап ресейдің кәсіп иелері қазақ өлкесіне капиталдарын жеткізіп, пайдалы қазбалардың бірқатар кен көздерін негізгінде өнеркәсіп кәсіпорындарын құруды қолға алды.Шикізат өңдеу кәсіпорындарының негізгі орталықтары солт батыс пен шығыс қ-н болды.Қ-ң өнеркәсібі,әсіресе тау-кен қазу,көмір ж/е мұнай өнеркәсібі шетел капиталдарының көңіл бөлетін объектіміне айналды.Спасск-Успенск,Атбасар мыс,Риддер рудниктері,Қарағанды ж/е екібастұз таскөмір кендері,бірқатар мұнай Кен орындары шетел капиталистеріне сатылып жіберді.Өнеркәсіптің дамуына қарай жергілікті жұмысшы табы да қалыптасты.Ресей капитализмның кеңейе дамуы ,оның ұлттық шет аймақтарға жылжуы,шикізаттардың аса бай көздерін пайдалануы,өткізу рыноктарының кеңеюі банк филиалдары мен кредит мекемелерінің тармақталған буындарын құрумен қабаттаса жүрді.Мемд-к банктің Қ-н терр-ғы бқлімдері ең алдымен өлкенің сауда өнеркәсіптік орталықтарында,Оралда(1876ж),ПЕтропавлда (1881ж),Верныйда(1912ж) ашылды.Сібір сауда банкінің 57 филиалының Қ-н аудандарында жетуі жұмыс істеді.Капиталистік қатынастардың дамуы сауданың өркен жаюына ықпал жасады.Ресейдің сауда капиталы өлкенің ең шалғай аудандарына өтіп жаты,мұның өзі мал өсіретін жергілікті шаруашылықтарды Ресейдің,орта Азиның,батыс еуропаның рыноктарымен бұрынғыданда тығыз байланыстыра түсті.Сыртқа шығарылатын астық көлемі өсті.Орал,Орынбор,семей-астық пен сауда жасаудың орталығы болды.

48.Қазақстанға капиталистік қатынастың енуі (XIX ғ. Екінші жартыжылдық - XX ғ. Басы)

XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда капиталистік қатынастардың дамуы - Қазақстанның жалпыресейлік экономикаға тартылуы. Банк және несиежүйесінің дамуы. Қазақстанның Ресей құрамына қосылуының нәтижесінде аймактың экономикалық өмірінде түбегейлі өзгерістер жүзеге асты:аймақ жалпыресейлік еңбек бөлінісі мен жалпыресейлік және дүниежүзілік рынокқа тартылды;ортақ салмақ, өлшем, ақша белгілері жүйесі орнады;ауыл шаруашылығының тауарлық салалары есті;тау-кен және өңдеу өнеркөсібі дамыды.Қазақстанда капитализмнің алдыңғы қатарлы белгілері пайда болып дамыды:қалалар мен темір жолдар салынды;тауар-ақша қатынастары дамыды; көшпелі қазақтар шаруашылықтың жартылай көшпелі және

отырықшы түрлеріне ауыса бастады;әлеуметтік жіктеліс тереңдеп, жаңа әлеуметтік топтар пайда болды (жұмысшылар, жатақтар, батырақтар және т.б.).Алайда Қазақстанға капиталистік қатынастар өте баяу енді, мұнда көпке дейін экономиканың артта қалған түрлері үстем болды. Қазақстан шаруашылық жағынан текшикізат көзі тұрғысынан ғана игерілді. Өз кезегінде ресейлік өнеркәсіп орындары шығарған тауарларды өткізетін рынокқа айналды.Сонымен қатар Орталық Ресейдің сауда-өнеркәсіп және монополистік буржуазиясының капиталы салынатын аймаққа айналды. Орыс, шетел және аз-маз жергілікті капитал негізінде тау-кен және мұнай орындарын игеретін акционерлік өндірістер құрыла бастады. Банк тораптары мен несие мекемелері құрылуы нәтижесінде капитал елдің шеткері аймақтарына да келіп жетті.Қазақстандағы несие жүйесін барлық Ресей империясындағы сияқты Мемлекеттік банк бөлімшелері, акционерлік, коммерциялық банк филиалдары, өзара несие қоғамдары, қалалық қоғамдық банктер жүзеге асырды. Мемлекеттік және ірі коммерциялық банк бөлімшелері XIX ғасырдың 70—80-жылдары Оралда, Петропавл, Семей,Омбы, Верный қалаларында ашылды.

XX ғасырдың басында өнеркәсіптің, ауыл шаруашылығының дамуы ақша рыногын кеңейтіп, несие жүйесі ресурстарын ұлғайтты. Бұл кезеңде елкеде ірі коммерциялық банктердің бөлімдері: Орыс-Азия, Халықаралық коммерция, Орыс сыртқы сауда, Орыс сауда-өнеркөсіп, Сібір сауда, Еділ-Кама, Мәскеу көпестері банктері ашылды.Қазақстан мен Қырғызстан аумағында 1914 жылы 44 банк мекемелері мен 345 несие және карыз жинақтау серіктестіктері жұмыс істеді. Өлке облыстары арасында несиелік мекемелер саны жағынан Ақмола облысы бірінші орынға шықты. Петропавл осы аудандағы сауда-өнеркәсіп қызметінің орталығына айналды. Мал, мал шаруашылығы өнімдері саудасы және үн тарту өнеркәсібінің ірі орталығы Семейде орналасты. Ал Орал және Қостанай Еділ өңірін мал өнімдерімен жабдықтап тұратын маңызды пунктке айналды.Сауда өнеркөсіп топтары өлкенің бай табиғи ресурстарын игеруге ат салысты. Аймақта сауда өнеркәсіп өндірісімен салыстырғанда біршама жоғары деңгейде болды. Саудада орта және ұсақ сауда өнеркәснің үлес салмағы үлкен болды. Кішігірім бөлшек сауда дүкендері де сауда операцияларына белсене араласты. Қазақстан мен Қырғызстанда несие көлемі жағынан бірінші орынды — мал және ет саудасы, екінші орынды — нан, үшінші орынды өнеркөсіп тауарлары иеленді.

Қазақстанның өндіргіш күштерінің өсуіне темір жолдардың салынуының үлкен маңызы болды. Темір жолдар торабы жүк тасудың, сыртқы сауданың өсуі капиталистік ендіріс тәсілінің орнығуындағы басым факторға айналды. XIX ғасырдың соңында Рязань — Орал, Самара — Орынбор, Самарқан қаласын Каспиймен қосатын темір жолдар, Сібір темір жолы құрылысының аяқталуы Ресеймен байланысты күшейте түсті. Осы кезеңде Қазақстанға шаруалардың жаппай қоныс аударуы жүріп жатқандықтан, сырттан келгендер осы маңызды темір жол, тас жол, су жолдары бойларына орналаса бастады.