18. Ақ Орданың әлеуметтік-экономикалық және саяси дамуы.

13ғ мен 15ғ басында Шығыс Дешті Қыпшақта өмр сүрген Ақ Орда мемлекеті. Орталығы-Сығанақ (Сырдарияның ортаңғы ағысы) Ақ Орданың аумағы Жошы ханның екі баласы Орда Ежен мен Шайбани хандарынң жерін қамтиды. Ақ Орда жергілікті түрік тілдесру-тайпалардан құралған, ол патриалхалдық феодалдық мемлекет болды. Қазақ халқының қалыптасып, мемлкеттің құрылуында Ақ Орда зор тарихи рөл атқарды. Негізін қалаған: Орда Ежен. 14ғ-дың 2-ші ширегіне бастап Ақ Орда Алтын Ордадан біржолата бөліне бастайды. Ерзен мен Мүбәрак хандар тұсында әсіресе Ұрыс хан кезінде Алтын ордадан мүлдем оқшаулана бастайды. Мүбәрак хан 1327-1328ж-ры өз атынан Сығанақ қаласында теңге соқтырған. 14ғ-дың 2-жартысынан бастап Өзбек ханның баласы Жәнібек ханнан кейін Алтын Ордада аласапыран төңкеріс басталады. Осы талас-тартысты дер кезінде пайдаланған Орда Еженнің ұрпағы Ұрыс хан Ақ орда билігін өз қолына алып, мемлекеттің күш-қуатын нығайтады. Ұрыс ханның Еділ бойынан Сырдария бойына иелігіне оралуының себебі: Орта Азияда Темірдің күшеюі. Түй қожаның баласы Тоқтамыс Әмір Темірге барып паналайды. Әмір Темір Тоқтамысқа қару-жарақ беріп, Ақ орданы да, Алтын орданы да басып алуға тырысқан. 1379ж өз жорығында Тоқтамыс Темур Мәлікті жеңіп, Сығанақты біржола өз қолына алады.

Осы кезден бастап Тоқтамыс күшейе бастаған. Ол енді Әмір Темірге қарсы әрекет жасай бастайды. 1380ж-дан бастап Тоқтамыс Алтын Орданың бірқатар жерін өзіне қаратып, Мамай ордасын басып алады.14 ғ-дың аяғында Тоқтамысқа қарсы әрекет жасай бастаған Әмір Темір Алтын Орданы бағындырады. 1395ж Ақ орда тағына Ұрыс хан тағы бір баласы Қойыршық оғланды хан етіп қояды. Ақ орданың келесі ханы Барақ Сырдария бойындағықалаларды қайтару үшін әрекет жасайды. 1428ж Шығыс Дешті Қыпшақтағы билік Жошының Шайбани әулетінің ұрпағы Әбілқайырға тиеді. Ақ Орданың біраз жерін жаулап алып, өз хандығын құрады. Ақ орданың өмір сүруін тоқтатады. Ақ орданың ішкі-сыртқы саяи жағдайын 3 кезеңге бөліп қарауға болады: Ақ орда билеушілерінің Алтын Ордадан бөлініп, жеке мемлкет болуы үшін күрес жүргізуі; Ақ орда хандарының Алтын Орда ішкі істеріне белсенен араласуға әрект жасауы; Ұрыс ханның және оның ұрпақтарының Әмір темірге қарсы күрес жүргізуі. Қазақ халқының қалыптасып, мемлекетінің құрылуына зор тарихи рөл атқарған: Ақ орда.

19. Ноғай Ордасы: саяси және әлеуметтік құрылысы.

(13-15) Негізін қалаған: Едіге. 1273ж Ноғай ақсүйектілікті нығайту үшін Византия императорынң қызына үйленеді. 1260-1306ж-ры Ноғай мен Алтын Ордаға өз ықпалын жүргізеді.Маңғыт елі маңғыт тайпасы коп болғаннан. Ал іргесін қалаған Едіге(1411-1419) кезінде Алтын Ордадан оқшаулана бастайды. Едігенің баласы Нураддиннің кезінде (1426-1440) өз алдына жеке мемлекет болып, Алтын Ордадан оқшаулана бастайды. Қоғамдық құрылысы: Алтын Орданы басқарған Едігенің беклер-бек-ұлы әмір атағы болған; Жоғарғы лауазым-Хан; Түрік тайпаларының басшысы-Мырза; Дипломатиялық қатынастарды Кінәздер атқараған. Саяси тарихы: Едіге 14ғ-ң 90ж-ры Тоқтамыс ханмен: Билік үшін күресен; Ноғай Ордасының беделін көтеріп, шекарасын ұлғайту үшін соғысқан. Едіге Алтын Орданы 15 жылға жуық (1396-1411) билеген. Кейін өз алдына дербес Ноғай Ордасын құрады. Едігенің билік жүргізген кезінде Ноғай Ордасының жері-Батыс Сібір ойпатына дейін ұлғайған. 16ғ-ң басында Ноғай Ордасы ыдырай бастады. 1550ж Қазан, Астрахан хандықтарынң Ресейге қосылуына байланысты Ноғай Ордасы бірнеше иеліктерге бөлінеді.Ноғай Ордасының ыдырау кезінде халқының кейбір бөліктері-Кіші жүз қазақтарының құрамына қосылады.