1. Қозғалыс кезіндегі міндеттер.

Қозғалыс адыммен немесе жүгірумен жасалады.

Адыммен қозғалыс жасау минутына 110-120 адым қарқынымен жүзеге асырылады. Адымның ұзындығы - 70-80 см.

Сапта жүгіре қозғалыс жасау минутына 165-180 адым қарқынымен жүзеге асырылады. Адымның ұзындығы -.85-90 см.

Адым саптық және жорықтық болады. Орнында бұрылулар: «Оң-ҒА», «Жарты айналым оң-ҒА», «Сол-ҒА», «Жарты айналым сол-ҒА», «Артқа БҰРЫЛ» командалары бойынша орындалады.

Артқа, солға, жарты айналым солға бұрылулар сол қол жаққа қарай сол өкшемен және оң аяқтың ұшымен; оңға, жарты айналым оңға бұрылулар - оң қол жаққа қарай оң өкшемен және сол аяқтың ұшымен жасалады.

Бұрылулар екі тәсілмен орындалады:

бірінші тәсіл - дененің дұрыс қалпын сақтай отырып және тізелерді бүкпей бұрылу керек, дененің салмағын салмақ түсетін аяққа түсіру керек;

екінші тәсіл - кысқа жолмен екінші аяқты қою керек.

Саптық адым бөлімшелер салтанатты шерумен өткен, олар қозғалыста әскери сәлемдесуді орындаған, командир (бастық) бөлімшеге назар аударған, әскери қызметші командирге (бастықка) жақындаған және одан алыстаған, әскери қызметші саптан шыққан және сапқа қайтып тұрған кезде, сондай-ақ саптық даярлық бойынша сабақтарда қолданылады.

Жорықтық адым барлық қалған жағдайларда қолданылады.

Саптық адыммен қозғалыс жасау «Саптық адыммен - БАС» командасы бойынша басталады.

Жорықтық адыммен қозғалыс «Адым - БАС» командасы бойынша басталады, осы команда бойынша әскери қызметшілер үш саптық адым жасайды, одан кейін жорықтық адымға көшеді.

Алдын ала берілетін команда бойынша дене біршама алға ұсталады, орнықтылықты сақтай отырып, оның салмағын көбіне оң аяққа ауыстыру керек;

орындалатын команда бойынша қозғалыс сол аяқтан толық адыммен басталады.

Саптық адыммен қозғалыс жасау кезінде аяқты ұшын алға соза отырып, жерден 15-20 см биіктікке көтереді және табанға нық қояды.

Иықтан бастап қолдарымен дененің айналасында қозғалыс жасау керек: алға - оларды белдік тоғасынан жоғары алақанның енінде және денеден алақан аралығына көтерілетіндей, ал шынтақ қол білегінің деңгейінде болатындай етіп, шынтақтан бүгу керек; артқа – иық буынының шегіне жеткенше. Қолдардың саусақтары жартылай бүгіліп, басты тік ұстап, өзінің алдына қарау керек.

Жорықтық адыммен қозғалыс жасау кезінде аяқтың ұшын созбай, еркін қозғау және оны жерге кәдімгі жүріс кезінде сияқты қою керек; дененің айналасында қолмен еркін қозғалыс жасау керек.

Жорықтық адыммен қозғалыс жасаған уақытта командир (бастық) бөлімшеге назар аударған кезде, сондай-ақ «ТІК ЖҮР» командасы бойынша саптық адымға ауысу керек. Саптық адыммен қозғалыс жасау кезінде «ЕРКІН ЖҮР» командасы бойынша жорықтық адыммен жүру керек.

Жүгіре қозғалыс жасау «Жүгіре — БАС» командасы бойынша басталады.

Алдын ала берілетін команда бойынша орнынан қозғалыс жасаған кезде денені алға ұстап, шынтақты біршама артқа жіберіп қолды жартылай бүгу керек; орындалатын команда бойынша жүгіруді сол аяқтан бастау керек, жүгіру жылдамдығы бойынша қолмен артқа және алға еркін қозғалыс жасау керек.

Қозғалыста адым жасаудан жүгіруге ауысу үшін алдын ала берілетін команда бойынша шынтақты біршама артқа жібере отырып, колды жартылай бүгу керек. Орындалатын команда сол аяқты жерге қоюмен бір уақытта беріледі. Осы команда бойынша оң аяқпен бір адым жасау және жүгіре қозғалысты сол аяқтан бастау керек. Саптық адыммен

Қозғалыс жасауды оқыту.

Саптық адым, саптық тәсілдерді үйренудегі ең күрделісі, қиыны болып табылады, оларды орындау студенттерден жинақтылықты, нақтылықты және қол мен аяқтың үйлесімділігін талап етеді.

Саптық адымның қолданылуын айта келе оны оқытуға оқытушы көшеді. Саптық адыммен қозғалыс жасауды оқытуды әр жаңа тәсіл секілді үлгілі көрсету арқылы бастаған жөн.

Саптық адым қозғалысын толық көрсеткеннен кейін, оқытушы бірінші дайындық жаттығуына – қолдың қозғалуын көрсетеді. сонан соң мынадай пәрмен береді: «Қолмен қозғалыс, жаса – БІР, жаса - ЕКІ».

Саптық адыммен қозғалыс кезiнде қолдардың күйiн көрсету.

«Жаса – БІР» есебі бойынша студенттер оң қолды жұдырықтап қозғалысқа келтіреді және қол белдіктен жұдырық көлемінде жоғары, ал денеден бір жұдырық қашықтықта ұстау керек, бір мезетте сол қолды артқа жіберу керек. Қолдардың саусақтары, жартылай бүгулі, ал оң қолдың жұдырығын сәл жоғары көтерген жөн. Келесі «Жаса – ЕКІ» есебі бойынша, олар сол қолды алға ал оң қолды артқа қозғалысымен қайталайды.

Әр есеп сайын оқытушы қолдың қозғалыстағы күйін тоқтатып қателіктерді жөндейді. Студенттердің көпшілігі кемшіліктерге бой алдырса, оқытушы «ТОҚТА» деген пәрмен береді, ал егер бір студент қана қателіктер жіберсе, онда «Қатардағы Асанов - ТОҚТА» деген пәрмен беріледі.

Дайындық жаттығудан кейін (қол үшін) студенттердің өз есебіне жаттығуды жалғастыруға болады. Бұл жаттығуды күрделендіру үшін орнында тұрып адымдауды қосуға мүмкіншілік бар.

Орнында тұрып адым жасауды көрсету «Орнында, АДЫМДА» пәрмені бойынша жүргізіледі. Осы пәрмен бойынша студенттер аяғын жерден 15-20 см биіктікке көтереді және аяғын қалыпты күйге қояды.

Бір орнында тұрып адыммен қолдарды қозғалысқа келтіру жаттығуын қайталау үшін командир «Орнында адыммен қолдардың қозғалысы, жаса – БІР, жаса - ЕКІ». Дайындық кезеңінде қолдардың күйіне баса назар аударылуы тиіс.

Орнында адым кезінде қолдардың дұрыс күйін үйренгеннен кейін, екінші дайындық жаттығуына көшеді.

Алғашқыда минутана 60 адым төртке, екіге және бір есебі бойынша саптық адыммен қозғалыс, сонан соң қалыпты деңгейге (110–120 адым минутына) 70 – 80 см адымның көлемімен көшу.

Қолдардың қозғалысын бiр мезетте орнында тұрып адын жасау арқылы үйрену.

Қозғалыс кезіндегі бұрылыстарды оқыту.

Әрине, қозғалыс кезіндегі бұрылыстарды үйрету оқытушының көрсетуі арқылы басталады.

Оқытушы қозғалыс кезіндегі оңға бұрылысты көрсеткеннен кейін, екі есепке жүргізіледі: «Қозғалыс кезінде оңға бұрыл, жаса – БІР, жаса – ЕКІ». «Жаса – БІР» пәрмені кезінде қолды сермеу арқылы сол аяқпен саптық адымды бастау қажет, ал «Жаса – ЕКІ» пәрмені бойынша, сол аяқтың ұшымен оңға бұрылып, бір уақытта оң аяқты алға жіберіп, жаңа бағытқа адым жасау жөн болады.

Келесі «Жаса – БІР», «Жаса – ЕКІ» есебі бойынша тәсілдер басынан қайталанады.

Жаттығу үшін командир бөлімшені бірінші және екіншіге есептеп, курсанттарды сегіз адымда бір-біріне қарама-қарсы тұрғызады және олардың әрқайсысы кіші төрт бұрыштың ішкі тікбұрыш сызығына қарама-қарсы тұратындай етіп, ара-қашықтықтарын төрт адымға есептейді. Жаттығу төрт есепке үш адым қозғалыспен мына пәрмен бойынша орындалады: «Бұрылыс оңға қозғалыста, төрт есепке, АДЫМДА» және «БІР, ЕКІ, ҮШ, ТӨРТ» деп санайды. Мұндағы «БІР, ЕКІ, ҮШ» есебінде студенттер төрт бұрыш сызығына қарай алға үш саптық адым жасайды, ал дұрыстап шыққан «ТӨРТ», есебінде – оңға бұрылыс орындалады. Студенттер 4 х 4 адымдағы төрт бұрыш бойынша қозғалысты атқарады. Алғашқыда қозғалыстың шапшаңдығы минутына 60 адымды құраса, кейін минутына 110-120 адымға созылады.

Солға бұрылуды үйретуге кіріспес бұрын, оқытушы оңға бұрылу тәсілі секілді, тек айырмашылығы төрт адымдық қозғалыстан кейін орындалатынын түсіндіреді.

Тағы бір ескеретін жәйт солға бұрылыс төрт адымның қозғалыстан кейін және кезекті «БІР» есебінде оң аяқтың ұшында бұрылыс орындалады. Атқарушы пәрмен бір мезетте сол аяқты жерге қоюмен беріледі.

Жаттығу үшін оқытушы бөлімшені бір адым артқа жіберіп, тік бұрыштың сыртқы сызығына орналастырады. Бұрылысты орындау мына пәрменмен: «Қозғалыста солға бұрылу төрт есепке, АДЫМДА» орындалады және кейін «БІР, ЕКІ, ҮШ, ТӨРТ» есепке жүргізіледі, ал келесі дауыстап айтылған «БІР» есебінде курсанттар бұрылыс жасап, «ЕКІ, ҮШ, ТӨРТ» есебінде қозғалысты жалғастырады. Жақсы үйрену үшін солға және оңға бұрылыстарды бірге орындаған жөн болады және студенттер 2-4 адым ара қашықтықта қозғалады.

Айналуды үйрену үшін оқытушы ең алдымен Саптық жарлықтың талаптарына назар аударуы тиіс.

Командир айналу қозғалысындағы бұрылыс, оңға және солға бұрылысқа қарағанда екі аяқтың ұшында орындалатынына назар аударады. Бұрылыстан кейін

Қозғалыс кезiнде солға бұрылысты жаттықтыру.

Айналу үшін орындалатын пәрмен оң аяқты жерге қоюмен бір мезгілде беріледі, осы пәрмен бойынша сол аяқпен тағы да бір адым жасау керек «БІР - деп санау бойынша», оң аяқты алға қарай жарты адым созу керек және біршама солға және сол қол жаққа қарай екі аяқтың ұшымен шұғыл бұрылып «ЕКІ – деп санау бойынша», қозғалысты сол аяқпен жаңа бағыт бойынша жалғастыру керек «ҮШ – деп санау бойынша». Бұрылыс кезінде қолмен қозғалыс жасау адымның ырғағымен жүргізіледі.

Бұл тәсілдің жаттығуы үш адым алға пәрмені бойынша қозғалыспен бірге орындалуы мүмкін, яғни «БІР, ЕКІ, ҮШ» санауы бойынша үш адым жасалынып, төртінші санау бойынша айналу қозғалысы жүзеге асырылады.

Тәжірибені мықтау немесе одан әрі жетілдіру үшін күнделікті азанғы дене шынықтыру жаттығуларына қосуға болады.

Қозғалыста: Айнал бұрылысын оқыту бөлім бойынша төрт есепке жүргізілуі қажет және мынадай пәрмен беріледі «қозғалыс кезіндегі айнал бұрылысы, бөлім бойынша: жаса – БІР, жаса – ЕКІ, жаса – ҮШ, жаса – ТӨРТ».

Айнал бұрылысы үшін «Жаса - БІР» есебі бойынша студенттер сол аяқпен алға адым жасап, сол қалпында тұрады келесі «Жаса - ЕКІ» есебі бойынша оң аяқты жарты адымға алға және солға таман шығарады және бірдестен сол қолдың бұрылысымен екі аяқтың ұшында тұрып, сол күйінде қалады.

Келесі «Жаса - ҮШ» есебі бойынша сол аяқпен алға адым жасайды, ал «Жаса – ТӨРТ» есебі бойынша оң аяқты тақап қояды.

Жаттығу осындай реттілік бойынша қайталана береді, алғашқыда командир есебі бойынша, кейін студенттердің өз есебінен.