5.3 Геоморфологиялық карталар

Картаның бұл түрі рельеф картасына жатады, онда тек рельефтік сыртқы нысандары таулар, төмпешіктер, және т.б. бейнеленген.

Қазіргі заманда геоморфологиялық картаграфия тақырыптық картаграфияның жас саласы. Ол бірден бірнеше бағыттар бойынша дамиды, әрбіреу өз көзқарастары мен басымдылықтары бар ғылыми ұжымдардан тұрады.

Осы ғылыми бағыттардың ішінен морфогенетикалық, палеографиялық (хроналогиялық) және морфоқұрылымдық көзге түседі.

Геоморфологиялық карталар алғаш рет ХХ ғ – ң басында құрылған (мысалы, В. М. Семенов – Тяньшанның “Еуразиялық Ресей мен Кавказдың жергілікті үлгілері”).

Жиырмасыши, отызыншы жылдары КСРО – да осындай карталарды жасаудың ғылыми бағыттарын таңдау, тиісті әдістемелер бойынша тәжірибелерін қорытындылау жөнінде үлкен жұмыстар жүргізілдуде.

Осы зерттеулер нәтижелерінде геоморфологиялық карталарынды құрастыру және оларды құрастыру әдістерінің негізі қағидатары әзірленген .

Рельеф морфологиясын, генезисі мен жасын бейнелейтін геоморфологиялық карталардың негізгі түрлерінбағыты аз санаттағы карталар әзірленеді, мысалы; морфологиялық, қазіргі заманғы геоморфологиялық процестер карталары және т.б.

Жалпы геоморфолиялық карталар мазмұны бірнеше екі негізгі топтарға ірі масштабты – 1:200 000 және ірі , съемка және шолу карталарын қосқанда - 1:200 000 ден кем. Шолу карталары өз кезінде орташа масштабты (1:200 000 – 1:1 000 000) және ұсақ масштабты – 1:1 000 000 –ден аз болып бөлінеді.

Әрбір екі топқа тиісінше карталардың тағайындалуы бойынша аңыз құрылысының негізгі қағидаттары қолданылады.

Съемкалы және ірі масштабы геоморфологиялық карталарды құрастырушыға геологиялық зерттеулер, шаруашылықты игеру аудандарын кешенді зерделеу, ірі гидротехникалық ғимараттарды салғанда міндеттер сандар кіреді.

Шолу үлгісіндегі геоморфологиялық карта және оның маңызды 2 – қосымшада көрсетілген, 2 – сурет.

5.4 Геологиялық карталар

Алғаш рет географиялық картаға геологиялық ақпаратты ХҮІІІ ғасырдың академиялық экспедиция зерттеушілері енгізді. Олардың жұмыстарының бағдарламасына елінің табиғи байлықтарын зерттеу кірді.

Экспедиция басшылығында Ресей Ғылым академиясынның мүшелері, М.В.Ломоносов идеясының жалғастырушылары мен оқушылары: П.С.Паллас, И.И.Ленехин, И.Я.Гинделштедт, П.Б.Иоходцев, С.Г.Гмелин және т.б.

Академик П.С.Паллас геология саласында маңызды жаңалықтар ашты, И.И.Мнехин рельеф серпімін және судың айналасын зерттеді, И.А Гинделштедт қара топырақтың шығу тарихын түсіндірді. Осының бәрі табиғат картасын, оның ішінде геологиялық картаның пайда болуына әсері тигізді.

Геологиялық картография тарихы геология ғылымының геолотаулыбарлау жұмыстары тәжірибесінің Ресейдің тау – кен өндірісін дамуымен байланысты.

Геологиялық картографиялаудың жүйелі жұмыстары 1882 жылы басталды. Осы уақытқа дейін әртүрлі ірі масштабты геологиялық карталар, бейнелерімен жазбалары жинақталып қалған.

Көптеген өнеркәсіптік минералды ішкі заттарды іздестірудегі геологиялық экспедицияларды Оралда Сібірде және орта Азияда жүргізеді.

1882 жылы Ресейдегі геологиялық зерттеулер тау депертаментінің құрамындағы Геологиялық комитет ал 1930 жылы ВСНХ құрамында жүргізілді.

Алғашқы геологиялық карта – “Еуропалық Ресейдің геологиялық картасы”(масштабы : 1: 420 000) минералды ресурстар карталарының тағайындалуына және құрамына ұсынылатын барлық талапшарға сай. Бағдарламасы әзірлеу және осы картаны жасау идеясы А.П.Карпинскке (орыс геологиялық ғылыми мектептің негізгі қалаушы) тиесілі.

Қазіргі уақытта геологиялық картографияда әртүрлі масштабтағы, әртүрлері мазмұндағы және тұрғындағы геологиялық карталардың үлкен қоры бар.

Геологиялық карталардың негізгі типтері: геологиялық (дәстүрлі), текнеоликалық,метологиялық,төртіншілік ауытқулдар,металлогиялық,пайдалы қазбалар,гидрологиялық,инженерлік – геологиялық, геофизикалық және т.б. болып табылады.

Барлық геологиялық карталар масштабы бойынша 5 топқа бөлінеді:

- бөлшектік ( 1:10 000 және ірі)

- ірі масштабты (1:25 000 – 1:50 000)

- орта масштабты (1:100 000 – 1:200 000)

- ұсақ масштабты (1:500 000 – 1:1 000 000)

- шолу (1.1 000 000 кіші)

Ірі және орта масштабты геологиялық карталар аумақтарды игеру жоспарларын әзірлеуде пайдаланылады.

Ұсақ масштабты карталар жердің планета ретінде дамуының геологиялық процестерін зелделеуде, әртүрлі жастағы және пайда болудағы геологиялық құрылымды қалыптастыру заңнамасын зерделеу үшін пайдаланады. 3 – қосымшада 3 – суретте геологиялық шолу картасының фрагментімен аңызы ұсынылады.