3. Саяси - әкімшілік карталар

Саяси - әкімшілік карталар, мемлекеттік шекаралардан басқа, мемлекет ішіндегі әкімшілік – аумақтық құрылғыларды бейнелейді.

Осындай карталар жекелеген мемлекеттерді немесе мемлекеттер топтарын, немесе жекелеген мемлекеттерді сипаттайды. Мысалы, Германия, Ресей, Сканденавия елдері немесе Бавария, Хабаровск өлгесі, Алтай өлкесі.

Карта масштабы ірі болған сайын оның мазмұны да толық болуы мүмкін.

Мемлекеттік шекараларды масштабтың мүмкіндігінше бейнелейді. Шекараларды қалдыру тәртібі бар: жоғарғы белдеуден төменге қарай.

Бәрімізге мәлім, әкімшілік шекаралар үкімет қаулыларына сәйкес өзгереді. Бұл өзгерістерді дереу кезекші картаға енгізіледі, ол мемлекеттік картография қызметінің жүйесіне енгізіледі.

Жаңа карта жасаған жағдайда барлық саяси - әкімшілік шекаралар міндетті түрде тексеріледі. Шекаралар картасының тұпнұсқасын жасағанда ғана емес, оны басып шығаруға әзірлеудің барлық сатыларында да, тіпті бояуын қалдырғанда да тексеріледі.

Елдімекендер масштабпен мүмкін болар қажетті аумағымен көрсетіледі.

Тығыз орналасқан аудандарда картаның 1 квадрат дециметр аумағына 250 елді мекендер жазылады. Бұл жағдайда атаулардың жазылуы нақты және арнайы құралдарсыз оңылуы оңай болуы шарт.

Елдімекендердің сипаттамасы саяси - әкімшілік мағынасы, тұрғындар саны және орналасу үлгісі бойынша беріледі. Алғашқысы шрифт көлемі мен және суретімен бейнелейді. Тұрғындар саны – пугесонның нысанымен және көлемінен белгіленеді.Қалалардың және қала үлгісіндегі кенттер, соңғысы кіші шрифтпен, тік шрифпен белгіленеді. Ауылдық мекендердің атауы ұсақ курсивпен беріледі.

Көлік желісі әкімшілік орталықтарға және ірі мекендерге байламдары көрсетіледі. Темір жолдарға және қатты жабынжы автомобиль жолдарына көңіл бөлінеді.Гидрографиялы географиялық негіз көлімінде бейнелейді.

Бұл жағдайда өзендік кеме қатынасының учаскелерінің белгілейді. Теңіздер үзік сызықтармен, яғни тұрақты қатынастардың бағыттарын көрсететін сызықтармен беріледі.

Кемежай зәкір бейнеленген белгімен берілген.Шекара өзендеріне үлкен мән берілді.

Егер рельфті белгілесе, оны да саяси картадағыдай – ағын тәсілімен бейнеленеді.

6.4 Әкімшілік карталар

Әкімшілік карталар қандайда бір мемлекетке тиесілі аумақты сипаттайды. Қазақстан Республикасында - әкімшілік облыстармен аудандар, Солтүстік Қазақстан мен Арал маңы, Орталық Қазақстанның, Балхаш маңы аумағының аймақтық картасы. Бұл карталардың барлық мемлекеттерде тұтынушылар шеңбері бар – мекемеден жеке тұлғаларға дейін. Бірақ олардың негізгі тағайындалуыф – мемлекеттік мекемелердің және жеке кәсіпорындардың сұраныстарын қанағаттандыру.

Осы карталардың мазмұны табиғаттың негізгі элементтерін (өзендер, көлдер, ірі орман массивтері, құмдар, батпақтар), сондай – ақ әлеуметтік – экономикалық бағытталған объектілерді (әкімшілік шекаралар, қатынас жолдары, елдімекендер) бейнелейді.

Карта масштабы картографияланатын аумақтық жалпы көлемі мен конфигурациясын ескере отырып, оның географиялық жағдайы, халықтың тығыз орналасуы, экономикалық дамуы, сондай ұлттық – саяси ерекшеліктері белгіленеді.

Карта форматы пайдалану қолайлылығымен белгіленеді. Сондықтан осындай карталар үстелге арналған болып табылады. Бұл шартты белгілеулерді таңдағанда ерекше қадағалауды өте ірі және үлкен және сонымен қатар ұсақ болмағаны жөн.

Қазақстан Республикасында 1:600 000 масштабы кеңінен тараған. Сондай – ақ 1:700 000, 1:750 000, 1:800 000, 1:1 000 000 және одан да ұсақ масштабтар кездеседі. Көптеген обылыстар, мысалы,: Тюмень облысының картасы екі масштабта: халқы көп орналасқан аумақ үлкен масштабта, аз орналасқан аумақ үлкен масштабта, аз орналасқан аумақ едәуір ұсақ масштабта беріледі.