1.5 Жер бетіндегі сызықтарды бағдарлау
Жер бетінде орналасқан заттарды, сызықтарды бағдарлау дегеніміз – олардың меридианнан бастап есептелген бағытын анықтау. Бағдарлау кезінде негізгі тұрақты бағыт болып географиялық, магниттік меридиан, сондай-ақ осьтік меридиан / Х-осі/ немесе оған параллель сызықтар да алынады. Жергілікті жердегі заттарды компас не буссоль арқылы бағдарлауға болады. Компасты /буссольдың/ шеңбері 360º-қа бөлінеді. Меридианның солтүстік басынан бір затқа қарай сағат тілінің бағытымен есептелген жергілікті немесе картадағы горизонталь бұрышты азимут деп атайды, ал азимут арабшадан аударғанда «бағытты» білдіреді. Мысалы, егер бір зат /тригонометриялық белгі/ біздің солтүстік шығыс – СШ жағымызда тұрса, онда азимут 60º-қа, оңтүстік шығысында – ОШ болса, 150º-қа тең деп айтуға болады, /1.7-сурет/. Берілген бір нүктеде меридианды астрономия тәсілімен тапсақ, онда меридиан негізгі /географиялық/, ал магнит стрелкасы арқылы тапсақ, магниттік меридиан деп аталады.
Сурет 7.1
Осыған сәйкес өлшенетін азимут та негізгі – Ан және магниттік – Ам азимут болып келеді. Әр нүктенің магниттік меридианы оның географиялық негізгі меридианына сәйкес келмейді. (1.8 – сурет) олардың арасындағы бұрыш магнит стрелкасының бұрылу бұрышы - / δ/ деп аталады.
Егер стрелканың солтүстік ұшы негізгі меридианнан шығысқа қарай бұрылса, бұрылу бұрышы – δ шығыстық, батысқа қарай бұрылса – батыстық бұрылу бұрышы болады. Шығыстық бұрылу бұрышы–оң /+/ , ал батыстық бұрылу – теріс /-/ болып келеді. Егер шамасын білсек, онда магниттік азимуттан негізгі / географиялық/ азимутқа төменгі формула арқылы көшуге болады.
Сурет 1.8
Ан = Ам + δ; /1.1./
Магниттік бұрылудың шамасы жер бетінің әр жерінде әр түрлі болып келеді. Советтер Одағында δ-нің шамасы 0º-тан 20º-қа жуық.
Сызықтарды бағдарлау кезінде азимут /негізгі және магниттік/, дирекциондық бұрыш, румб деген бұрыштармен пайдаланады.
Сурет 1.9
Азимутпен пайдаланғанда сызықтың қай жақтан қай жаққа жүретінін білу керек. Берілген бағытпен сызық аралығындағы азимут тура азимут, оған кері бағытпен алынған азимут – кері болып есептеледі. 1.9 - сурет бойынша А кері = А + 180º, яғни тура және кері азимуттардың өзара айырмашылығы 180º-қа тең. Сызықтарды дирекциондық бұрыш арқылы да бағдарлауға болады. Дирекциондық бұрыш деп сағат тілінің айналу бағытымен алынған, остік мериданның солтүстік жағы мен бағдарлағыш сызық арасындағы бұрышты атайды. 1.10 – сурет бойынша А = α + γ, ал α – ЕД сызығының дирекциондық бұрышы. Демек, γ – Е нүктесінің осьтік меридианымен негізгі меридианның жақындасуы болады. γ – шығыста оң, ал батыста теріс таңбамен алынады. Дирекциондық бұрыштар / αТ / және кері / αК / болып келеді. Екеуінің арасындағы өзара қатынас мынандай болады.
α′ = α + 180º /1.2./
Сурет 1.10
Сызықтың бағытын сүйір бұрышпен де бағдарлауға болады. Шамасы 0º-тан 90º-қа дейін өзгеретін меридианның солтүстік не оңтүстік жағымен берілген сызық арасындағы бұрышты румб дейміз.
1.11 – суретте әр ширекте алынған төрт сызықтың румбтары көрсетілген. Бағытты румб арқылы табу үшін румбтың сан мәнінен басқа, сызықтың қай ширекте жатқанын білу қажет.
Сурет 1.11
Берілген дирекциондық бұрыштар арқылы олардың румбтары былайша анықталады.
I ширекте СШ r = α
II ширекте ОШ r 2 = 180º - α 2
/1.3. /
III ширекте ОБ r 3 = α 3 - 180º
IV ширекте СБ r 4 = 360º- α 4
Әрбір топографиялық карталардың төменгі жағында зонаға тән магнит стрелкасының бұрылу / δ / және меридиандардың өзара жақындасу бұрыштары / γ / көрсетіледі.