6.5 Экологиялық карталар

Экономикалық карталар - әлеуметтік – экономикалық карталардың саны көп тобы. Оның тақырыбына халық шаруашылығының барлық салалары кіреді, ал мазмұны аумақтық экономикалы толығымен аз саналыға дейін бейнелейтін, саналы экономикалық қандай да бір элементін сипаттайтын жалпы экономикалықтан бастап өзгереді.

Сипаттамасы қоғамдық құбылыстар картасына (әлеуметтік – экономикалық) тұрғындарды сипаттау картасы, инфрақұрылымдарды сипаттау картасы (биім беру, ғылым, туризм, денсаулық сақтау және т.б.) жатады. Кешенді демографиялау немесе аз мақсатта тағайындау үшін бұл карталар барлық елдердің әкімшілік органдарымен аймақтық, сондай – ақ мемлекеттік маңызы бар көптеген өндірістік міндеттерді шешу үшін негізгі және объективті құжат ретінде пайдаланылады.

Осы карталар мазмұнының көптеген элементтері салалы бағыттағы ірі масштабты экономикалық карталардың мазмұнынан орын тебеді.

Мазмұны бойынша ауылшаруашылығын сипаттайтын экономикалық карталар қиын болып табылады. Бұл алдымен, жердің ауылшаруашылығы өндірісінде өндірістік басшы және негізгі құрамы болып табылатындығымен түсіндіріледі.

Ауылшаруашылығы өндірісінің экономикасында табиғат – климаттық ахуал аса маңызды емес, олар көбінесе ауылшаруашылығы кәсіпорындарының мамандандырылғандығын және олардың экономикалық ахуалының деңгейін белгілейді.

Табиғат жағдайларының ерекшеліктерін тіркеу кез келгшен экономикалық картада қажет, онсыз экономикалық жалдау толық болмайды, ол дегеніміз сенімсіз, экологиялық бұрмалаушылықтарға және экологиялық апатқа әкеп соқтырады, мысалы, Арал теңізі аймағындағы апат.

Экономикалық карталардың ерекшеліктері олардың өзіне тән даралығы болып табылады. Әрбір карта өзінің ерекше мазмұнымен және сыртқы түрімен ерекшеленеді.

Біршама экономикалық карталардан халық шаруашылығының белгілі бір, объектілерін орналастыру ғана көрсетіледі.Басқаларында осы объектілердің ауылшаруашылық мағынасы жалпы экономикалық механизмге көрсетіледі.

Үшіншісінде сол немесе өзге сананы дамыту серпімі бейнеленеді. Олардың негізгі көрсеткіштері бойынша халық шаруашылығының барлық саласын сипаттайтын карталар, осыған ұқсас мазмұндағы аз саналы карталар бар.Осындай көп түрлілігіменэкономикалық карталар ерекшеленеді.

Экономика түтікше және басқа да жабық кеңістікше дамымайды.

Экономика жағдайда және оның мамандандыруында табиғи жағдайлар мен ресурстық қамтамасыз етулердің маңызы зор. Сондықтан табиғат жағдайларына экономикалық карталарда әрқашан орын табылады.

Сонымен, мақта және картоп өндіру рельеф пен гидрография ерекшеліктерімен тығыз байланысты, сондықтан гидрографиялық желі мен табиғат ортасының басқа да элементтері (топырақ, және т.б.) экономикалық картада оның тақырыбына және тағайындалуына сәйкес толық, әрі нақты көрсетілуі тиіс.

6.6 Экономикалық карталардың сипаттамасы

Экономикалық карталардың көптігін ескері отырып, оларды пайдаланудың маңызды сәті сыныптау болып табылады.

Сыныптау көптеген көрсеткіштер бойынша толық бағытты талап етеді. Бұл әсіресе тақырыптық карталарды құрастыруды автоматтандыру процесінде картографиялық материалдарды нақты пайдалануға, олардың тиесілі керектігін тез анықтауға мүмкіндік беретін нақты шешілетін белгілер қажет болғанда сезілді.

Картографиялық сыныптау белгілері өте жақсы танымал. Сондықтан экономикалық карталар үшін олар басқалардағыдай күйінде қалады. Бұл жағдайда басты сыныптау белгілері тағайындау , мазмұны, масштабы жыл аумақтық қамтылуы болып қалады. Экономикалық карталар үшін қорытындылау дәрежесі маңызды болып қалады.

Экономикалық карталарды масштабты, тағайындалуы және аумақтық қамтылуы бойынша сыныпталуы басқа карталардың анықтамасына ұқсас. Осы себептер бойынша сыныптау сипаттамасын қарастырмайды. Мазмұны және қорытындылау дәрежесі бойынша сыныпталуына тоқталамыз.

Карта мазмұны бойынша жалпы экономикалық және саналық болып бөлінеді. Жалпы экономикалыққа:аумақтық қамтылуына байланысты ел экономикасының барлық негізгі саналарын географиялық орналастыруды және дамытуды сипаттайтын карталар жатады.(қосымша, 14 – сурет).

Мазмұнында нақты сана көрсеткіштері толық және нақты көрсеткіш карталар саналық деп аталады (мысалы, өнеркәсіптік, ауылшаруашылық, энергетика және т.б.)

Салалықтың толықтығы қысқарту мысалы ретінде ауыл шаруашылығына картаграфиялауды алуға болады: ауыл шаруашылығы толығымен, бидай өндірісі және т.б.

Мазмұнының толықтығы бойынша карталардың айырмашылығы оның толықтығы бойынша айырылмайды. Орта мектепке арналған жалпы экономикалық шолу картасы шаруашылықта дамытуды жоспарлайтын ұйымдарға арналған жедел – салалы негіздегі аз салалы картадан толық емес.

Мазмұнының қорытындылау дәрежесі бойынша экономикалық карталар: талдамалық, синтетикалық және кешенді болып бөлінеді. мысалы, әрбір зауыт, әрбір жануар шаруашылығы фермасы, элеватор. Талдамалық карталарда ауылшаруашылығы кәсіпорындары, маңызды дала мәдениетін өңдеу ареалдары ұсақ масштабпен беріледі.

Керісінше, синтетикалық карталарда мазмұнды барлық негізгі элементтерді синтезде – экономикалық көрсеткіштердің әртүрлі жиынтығының қиын сипаттама нысанында көрсетіледі.

Кешенді карталарда талдамалық және синтетикалық карталарды құрастыру қағидаттары үйлеседі. Мысалы, ауылшаруашылығын аудандауда май сыр зауыты, қара мал өсіретін фермалар, механикаландыру дәрежесі жүзеге асырылады.

Экономикалық карталарды топтастыру мазмұны бойынша бас элементтерді бейнелеу тәсілімен жүзеге асыруға болады. Сонымен, нақты , картаграмма , картадиаграмма, қозғалыс жолақтары, ареалдар тәсілімен құрастырылған карталарға бөлуге болады.

Егер бір картада бірден бірнеше тәсілдер пайдаланылса, оларды жинақталған карталар деп атайды.