Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Курс лекций_каз готовый_ОИДиП.doc
Скачиваний:
2
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
1 Мб
Скачать
☆

6.5 Азаматтық айналым қатысушыларын, тауарлар мен қызметтерді жекелеу құралдары

Азаматтық айналым қатысушыларын, тауарлар мен қызметтерді жекелеу құралдары ретінде зияткерлік жекеменшік нысандарына келесілер жатады:

  • Фирмалық атауы;

  • Тауарлық белгі;

  • Тауардың шығарылған жерінің атауы.

Атап өту қажет, бұл нысандар тобы шығармашылық қызмет нәтижесі сияқты дәстүрлі нысандарға ұқсамайды (авторлық құқықтар, өндірістік жекеменшік). Алада фирмалық атаулар, тауарлық белгілер, тауардың шығарылған жерінің атауы аталған нысандармен кемінде бір ұқсас белгісі болады – оларды қолдануға негіздеме болып ерекше құқықтың саналуы. Қалған белгілер – зияткерлік қызмет нәтижелері, шығармашылық сипат аталған нысандарды болуы мүмкін (мысалы көрскем тауарлық белгі), алайда құқықтық қорғау үшін оның мәні жоқ, себебі олар тыс қалып қояды.

Жекелеу құралдарының әрқайсысының мәнімен ретімен танысайық.

6.5.1 Фирмалық атау

Фирмалық атау бір коммерциялық ұйымды басқа коммерциялық ұйымнан ажырату үшін қолданылатын құрал болып табылады. Фирмалық атауға қойылатын талаптарға заңды тұлғалар атауы туралы жалпы талаптар жатады (АК 38 б. 1 т.). Атап айтқанда, фирмалық атауды таңдауда онда ұйымдастыру-құқықтық түріне (кооператив, серіктестік, акционерлік қоғам және т.б.), жекеменшік түріне (жеке, мемлекеттік) нұсқау болу қажеттігін естен шығармау қажет. Оған қоса ресми бөлімде коммерциялық ұйымды басқалардан ажыратуға мүмкіндік беретін өзіндік ерекше және фантазиялық атау да қолданылуы мүмкін («Баян – Сұлу», «Смак», «Фудмастер» және т.б.).

Фирмалық атауға барлық заңды тұлғаларға қойылатын талаптар қойылады – оның құрамында заңнамаға немесе қоғамдық моральға қайшы келетін атаулар (мысалы, қазақ тілінде немесе орыс тілінде дыбысталғанда дөрекі, ерсі болып естілетін шет тілдерінен алынған сөздер), жеке аттар (егер ол қатысушының атымен сәйкес келмесе немесе қатысушылар өз атын қолдануға сол тұлғалардан рұқсат алмаса) болмауы тиіс.

Коммерциялық ұйымның фирмалық атауы болуға тек құқылы емес, сонымен қатар міндетті. Елімізде фирмалық атауларды тіркейтін жеке процедура жоқ, ал бірқатар елдерде мұндай процедура бар (Финляндия, Италия, Греция және т.б.). Заңды тұлғаны тіркеу кезінде фирманың атауы автоматты түрде бірден тіркеледі. Бұл шын мәнісінде заңды тұлғаны тіркеу болып табылады (1020 б. 2 т), себебі атауы жоқ заңды тұлғаны тіркеу мүмкін емес.

Фирмалық атаулар ең алдымен тұтынушыларға, сонымен қатар мемлекетті органдарға қолайлы болу үшін енгізілген. Фирмалық атауларды қорғаудың нақты жүйесі болған жағдайда сапасыз тауарды шығарған және басқа құқық бұзушылық жасаған ұйымды анықтау және жауапқа тарту оңай болады. Сондықтан АК 1020 бабының 3 тармағы түрлі заңды тұлғалардың фирма атауларын қолдануға жол бермеу туралы ережені бекіткен. Алайда, бұл фирмаларының атаулары бірдей заңды тұлғалардың болуы мүмкін емес дегенді білдірмейді. Қазақстанда бұл объективті себептермен орын алады – тіркеу қызметін Әділет министрлігіне бергенге дейін мұнымен жергілікті билік органдары мен басқармалардың бөлімшелері айналысқан, ал республика көлемінде барлық тіркеулер туралы бірегей мәліметтер базасы болған жоқ. Бірақ қазіргі уақытта да мұндай база болғанымен, егер ұйымдар түрлі қызмет айналысса және олардың бизнестерінің салалары жанаспаса, онда атаулары бірдей заңды тұлғалардың болуы мүмкін. Ал басқаша, егер шаруашылық тауарларын шығарумен екі немесе үш атаулары бірдей фирмалар айналысса. Бұл заңды тұлғаларды теңестіруге де, тұтынушыларды шығарылатын тауарлар мен көрсететін қызметке қатысты адасушылыққа алып келуі мүмкін. Бұл жағдайда атауды қолдану құқығы фирма атауын бірінші тіркеуден өткізген фирмаға тиесілі болады. Осылайша, фирмалық атауға ерекше құқықтың басты мазмұны фирманың азаматтық айналымда өзі таңдаған фирмалық атаумен шығу мүмкіндігі.

Қазақстан Республикасында заңды тұлға ретінде тіркелген фирмалық атауға ерекше құқығының ел аумағында жарамды болуының жалпы ережесінің ішінде ерекшесі бар. Тіркеу туралы ереже шетелдік фирма атауларына қатысты емес. 1883 жылғы 20 наурыздағы Өндірістік жекеменшікті қорғау жөніндегі Париж конвенциясының 8 бабына сәйкес фирмалық атау Одақтың барлық елдерінде міндетті тапсырыс беру мен тіркеусіз қорғалады. Бұл норма Қазақстан Республикасының аумағында да тікелей әрекет етеді, себебі 1993 жылғы 16 ақпанда еліміз Үкімет декларациясымен КСРО құлағаннан кейін еліміздің аумағында Өндірістік жекеменшікті қорғау жөніндегі Париж конвенциясының әрекет етуінің жалғасуы туралы жариялады. Осылайша, АК 1022 бабының 1 тармағының бір бөлігі қазақстандық заңды тұлғалардың фирмалық атауларына ғана таралады.

Зияткерлік жекеменшіктің басқа нысандарынан фирмалық атау иесінің ерекше құқықтарының көлемі айтарлықтай өзгешеленеді. Егер өнертабысөа, пайдалы үлгіге, өндірістік үлгіге, тауарлық белгіге құқықты біреуге беруге болатын болса (сыйлау, сату және т.б.), онда фирмалық атауға ол егер кәсіпорын толығымен қайта құрылса немесе алынса ғана қатысты болады. Кәсіпорын толығымен алынса немесе екі немесе бірнеше заіды тұлғаларды қосы арқылы қайта құрылса онда оның жаңа иесі фирмалық атауды өзгертуі немесе бұрынғысын қалтыруы мүмкін. Бөлу немесе бөлініп шығу арқылы қайта құруда жағдай күрделірек. Біздің пайымдауымызша, болашақ жеке субъектілер бұрынғы фирмалық атауды қолдану туралы сұрақты келісім жасау арқылы шешуі керек. Келісімге қол жеткізе алмаған жағдайда шешімді сот шығарады. Сот мұндай істерді қарауда өнімді тұтынушылар мүддесі мен бұрынғы кәіпорынның қызметтерін ескеруі тиіс. Фирмалық атаудың дұрыс қолданылмауынан тұтынушылар зардап шекпеуі тиіс. Әрине, тұтынушыларға таныс өнімді шығаруды жалғастыратын жаңа кәсіпорынның фирмалық атауды сақтап қалуы абзал болар еді. Егер өндірісті заңды тұлғалардың екеуі де сақтап қалатын болса, онда оларға фирманың негізгі атауын сақтап, оларды өзгешелеп тұратын сөз немесе сөздің бөігін қосуды ұсынуға болады.