3. Ниеткінәнің нысаныретінде,оның түсінігіментүрлері

ҚазақстанРеспубликасыныңқылмыстықкодексізаңдыдеңгейдебіріншіретниеттіңтүсінігіменоныңтүрлерінеанықтамаберді.

Егертұлғаӛзініңіс-әрекетініңқоғамғақауіптілігінтүсініп,қоғамдыққауіптізардаптыңболуыннемесеоныңболмайқалушылығынболжағанболса(интеллектуалдыэлемент)жәнеолардыңболуынтілесе(еріктілікэлемент),ондақылмыстікелейниетпенжасалғанболыпесептеледі.

Егертұлғаӛзініңіс-әрекетініңқоғамғақауіптілігінтүсініп,қоғамдыққауіптізардаптардыңболумүмкіндігінболжап,онытілемегенболса,алайдабұлзардаптарғанемқұрайлықараса,ондақылмысжанаманиетпенжасалғанболыпесептеледі.Осылайша,интеллектуалдыэлементтікелейжәнежанаманиетүшінжалпыболыптабылады.

Тікелейниетпенжанаманиеттіңнегізгіайырмашылығы,олардыңеріктілікэлементінде.

Тікелейниетүшінеріктілікэлементзардаптыңболуынтілегенкездекӛрінеді.

Тілеу-бұлсоңғымақсатнемесемақсатқажетудіңқұралыретіндеболатын,тұлғаныңбелгілібірнәтижегедегенталпынысы(мысалы,басқақылмыстыңжасалуынжеңілдетумақсатыменадамӛлтіру).Егерформальдықұрамыбарқылмыстартуралыайтатынболсақ,бұлжердетілеудіңпәні-

қоғамғақауіптііс-әрекеттіжасаудыңӛзіболады,солсебептіформальдықұрамыбарқылмыстартектікелейниетпенжасалады.

Жанаманиетүшінеріктілікэлементойшазардаптарғажолберу,немесеоларғадегеннемқұрайлықатынаспенсипатталады.Жанаманиеткезіндетұлғақоғамдыққауіптізардаптардыңболуынтілемейді,алайдаселқостықтанытып,олардыңболуынаәдейіжолбереді.Бұлреттеқылмыскерзиянкелтірумүмкіндігітуралыойламай,зардаптардыңпайдаболуынамүлдемселқосқарайды.

Тұлғаныңоныменжасалғаніс-әрекетініңобъективтіқұрамдарыныңтүсінігініңанықтылықдәрежесінеқарай:нақтыланғанниет;нақтыланбағанниет;баламалы(альтернативті)ниеттібӛліпкӛрсетеді.

Нақтыланғанниеттұлғадамүмкінболатынзардаптыңсипатыменкӛлеміжӛнінденақтытүсініктіңболуыменсипатталады.Мысалы,үшкірзатпенжәбірленушініңжүрегініңтұсынасоққыжасағанда,кінәліадамӛлімініңболуымүмкінекендігінанықбіледі.Яғнибұлкінәлідеадамӛлтіругебағытталғаннақтыланғанниеттіңбарекендігінкӛрсетеді.

Баламалы(альтернативті)ниеттұлғақылмысжасаукезіндебіруақыттабірнешезардаптыңболумүмкіндігінболжапбілеалатынжәнебұлреттеоныңеркібірдейдеңгейдезардаптардыңекеуінедебағытталғанжағдайдаорыналады.Мұндайниетпенжасалатынқылмыстарнақтыкелтірілгензардаптарғабайланыстысараланады.

Нақтыланбағанниеттекінәлідемүмкінболатынзардаптуралытекжалпыламатүсінікқанаболады.Мысалы,дененіңтүрлібӛлігінесоққыларкелтірукезіндекінәлізиянкелтірумүмкіндігінғанаболжайалады,алолзиянныңқаншалықтыауырекендігінбілумүмкіндігіболмайды.Соныменқатар,анықталмағанниетпенжасалғанқылмыснақтыкелтірілгензиянғабайланыстысараланады.

Абайсыздық кiнәнiң нысаныретінде:түсінігіментүрлері

Абайсыздық–қылмыстықзаңғасәйкесменмендікпеннемқұрайдылықболыпекітүргебӛлінетінкінәніңекіншінысаны.

Егерадамӛзіс-әрекетінің(әрекетсіздігінің)қоғамғақауіптуғызуымүмкінекеніналдыналабілсе(интеллектуалдықэлемент),бірақбұлзардаптардыжеткіліктінегіздерсізжеңілтектікпенболғызбаумүмкіндігінесенсе(еріктілікэлементі),қылмысменмендікпенжасалғанқылмысдептанылады.

Менмендікӛзініңинтеллектуалдықэлементібойыншажанамақасақаналықпенкейбірұқсастығыбар.Бұлреттежанамақасақаналықтатұлғазардаптыңболуыныңнақтымүмкіндігінболжайалады,алменмендіктезардаптыңболумүмкіндігітекабстрактіліболады,сағанбайланыстысубъектзардапболмайдыдепойлайды.Менмендіктіңжанамақасақаналықтанбастыайырмашылығыеректілікэлементінде.

Жанамақасақаналықтатұлғазардаптыңболумүмкіндігінекелісімменқарайды,алменмендіктекерісінше,тұлғазардаптыңболуынтілемейдіжәне

оны келтірмеуге тырысады, сондықтан зардаптардың болуына қарсыкӛзқарастанытады.

Қылмыстықменмендіктетұлғаӛзініңқоғамғақауіптізардаптыңалдыналааламындепойлайды,себебіоләртүрліжағдайларғасенеді.Мысалы,ӛзініңжекеқасиеттеріне(күшіне,тәжірибесіне,ептілігіне),белгілібіржағдайға(түнгіуақыт,адамдардыңжоқтығы),басқаадамдардыңәрекеттеріне,табиғаткүштеріне,механизмдергежәнетағыбасқаларына.Алайдаісжүзіндекінәлібұлфакторлардыңмазмұнындұрысбағаламайды,нәтижесіндеқоғамғақауіптізардаптыңалдыналуғамүмкіндігіболмай,оларорыналады.

Егерадамқажеттiұқыптылықпенсақтықболғандаолзардаптардыболжапбiлугетиiс(интеллектуалдықэлемент)жәнеболжапбiлеалатынболатұраӛзiс-әрекетiнiңқоғамғақауiптiзардаптарыныңболуымүмкiнекенiнболжапбiлмесе,қылмыснемқұрайдылықпенжасалғанқылмысдептанылады.

Немқұрайдылықекібелгіменсипатталады:жағымсыз жәнежағымды.

Жағымсызбелгітұлғаныңӛзініңқылмыстықәрекетініңзардабынболжапбілмеуінен,соныменқатаржасалыныпжатқанәрекеттіңқоғамғақауіптілігінтүсінбеуіненкӛріністабады.Жағымдыбелгікінәлініңпайдаболатынзардаптыболжапбілуімүмкінжәнеболжапбілугетиісекендігінентұрады.Жағымдыбелгіобъективтіжәнесубъективтібелгілердіңкӛмегіменқалыптасады.

Объективтібелгікінәлініңқоғамғақауіптізардаптыболжапбілуміндетінбілдіреді(міндеттіболды).Тұлғаныңмұндайміндетіқандайдабірміндеттіережелермен:заңмен,қызметтікнұсқаулық,бұйрық,келісімжәнетағыбасқаларыменбекітілуімүмкін.Субъективтікбелгінақтытұлғаныңзардаптыңболумүмкіндігінболжапбілуқабілеттілігінбілдіреді(мүмкінболатын).

Текобъективтікжәнесубъективтіккӛрсеткіштердіңбіруақытылыболуығанакінәлітұлғаныңнемқұрайдылығынайғақтайды.Немқұрайдылықтыңеріктілікэлементіқоғамғақауіптізардаптыңорыналуынболжайбілугебағытталғанеріктіліккүшініңболмауыменсипатталады.