2. Қылмыстық құқықтың қағидалары

Қылмыстыққұқықтыңқағидалары-бұлаталғанқұқықсаласыныңмазмұныменнегіздерінанықтайтынқылмыстыққұқықнормаларындакӛрсетілгенбасқарушыережелер.

Қылмыстыққұқықкелесідейнегізгіқағидаларғанегізделеді:заңдылыққағидасы,барлықазаматтардыңзаңалдындағытеңдікқағидасы,кінәлілікқағидасы, әділеттілікқағидасы, ізгілікқағидасы.

Заңдылыққағидасыәрекеттіңқылмыстылығы,сондай-ақоныңжазаланушылығытекқанақылмыстықзаңменанықталатындығынбілдіреді.Демек,ешбірзаңдарменнормативтікактілерқылмыстықжауаптылықтыбелгілейалмайды.

Соныменқатар,заңдылыққағидасықылмыстықзаңдыұқсастығынақарайқолдануғажолберілмейтіндігінбілдіреді.БұлаталғанережеҚазақстанРеспубликасыКонституциясының77бабындакӛзделген,оғансәйкесешкімдежасалғануақыттақұқықбұзушылықболыптанылмағанәрекетіүшінжауаптылыққатартылаалмайды.Сӛйтіп,заңшығарушыбіреудінақтыҚылмыстықкодекстекӛзделмеген,бірақұқсасәрекетіүшінқылмыстықжауаптылыққатартумүмкіндігінжібермейді.

Барлықазаматтардыңзаңалдындағытеңдікқағидасықылмысжасағантұлғаларолардыңұлтына,қызметтікнемесеәлеуметтікжағдайынажәнебасқадақасиеттерінеқарамастанқылмыстықжауаптылыққатартылатындығынбілдіреді.Аталғанқағидадаконституциялықережелергесүйенеді,себебіҚазақстанРеспубликасыКонституциясының14бабынасәйкес«заңменсоталдындажұрттыңбәрітең».Бұлреттетұлғалардыңжекелегенсанаттарын(судьяларды,депутаттардыжәнет.б.)қылмыстықжауаптылыққатартудыңерекшетәртібіаталғанқағидағақайшыкелмейді,себебіоларӛздерініңжасағанқылмыстарыүшінжауаптылықтанбосатылмайды.Бұлкүрделендірілгентәртіптіңқажеттілігі,олаталғантұлғалардыңтәуелсіздігінжәнедұрысжұмысынқамтамасызетумен,әлемніңӛркениеттіелдеріндеқабылданғаннормаларғатолығыменсәйкестігіментүсіндіріледі.

Қылмыстыққұқықтыңайрықшақағидаларыныңбіріболыпкінәлілікқағидасытанылады.Аталғанқағидатұлғаныңӛзініңәрекетінедегенпсихикалыққатынасын,яғнионыңкінәлілігінанықтайтын,теконыңжасағанқоғамдыққауіптіәрекеттеріүшінғанақылмыстықжауаптылыққатартылатындығынбілдіреді.Сондықтандакінәліқасақананемесеабайсыздажасалғанқоғамғақауіптііс-әрекеттерғанақылмысболыптанылады.Заңпайдаболғанзардаптардыңқиындығынабайланыссызкінәсіззардапкелтірілгеніүшінқылмыстықжауаптылыққажолберілмейтіндігінерекшекӛңілгеаударады.

Әділеттілікқағидасытұлғағақолданылатынжазажәнебасқадақылмыстық-құқықтықсипаттағышараларәділетті,яғниқылмыстыңқоғамдыққауіптідәрежесіменоныңсипатына,сондай-ақкінәлініңжекетұлғасынасәйкесболуынбілдіреді.Аталғанқағидатұлғағақолданылатынжауаптылықпенжазаныдараландырады.Әлбетте,әртүрліадамдарғаоларбірдейқылмыстүрінжасағаныүшінбірдейжазатағайындауәділболмаседі.Сотсезімдерінемес,жасалғанәрекеттіңобъективтібағасын,соныменқатартұлғаныңжекебасынбасшылыққаалуытиіс.Әділеттілікқағидасы,атапайтқандаәртүрлісанкцияныбекітумен,олардыңтӛменгіжәнежоғарғышектерініңайтарлықтайалшақтығымен,тұлғаныңжекелегенсанаттарыныңжауаптылығыныңерекшеліктерімен,рақымшылықжәнекешірімберуинституттарыныңбарболуыменжәнетағыбасқаларыменқамтамасызетіледі.

Ешкімдебірқылмысыүшінекіретжауаптыболуғатиісеместігіерекшеорынғаие.Біздіңеліміздебұрынәрекететкенқылмыстықзаңнама,тұлғаныңшетелдежазасынӛтегенінеқарамастан,олқайталапқылмыстық

жауаптылыққа тартылатындығын кӛздеген болатын. Ал қазір болса,қылмыстықзаңхалықаралыққұқықтықактілергесәйкестендірілген.

Әділеттілікқағидасыізгілікқағидасыментығызбайланысты.АталғанқағиданыңмәніболыпҚазақстанРеспубликасыныңқылмыстықзаңнамасыадамныңқауіпсіздігінқамтамасызетукеректігітанылады.Адамныңқауіпсіздігінқамтамасызету,біріншіденқылмыстық-құқықтықсипаттағышаралардыбелгілеуменқолдануарқылыоныңӛмірін,денсаулығын,меншігінқылмыстыққолсұғушылықтанқорғаудыбілдіреді.Оныменқосақылмыстыққұқықтыңізгіліктілігіауыр,қаттыжәнеұяттыжазалардымойындамаументыйымсалуданкӛрінеді.Жазаныңнегізгімақсатыфизикалықазаптаунемесеадамзаттыңар-намысынқорлауболыптабылмайтындығызаңданақтыайтылады.Ізгілікқағидасы,соныменқатаршарттысоттау,мерзіміненбұрынбосату,жазаныжеңілдету,кәмелетжасқатолмағандарғаайтарлықтайжеңілжазалаушараларынқолданусияқтыинституттардадакӛріністабады.БіздіңқарастырыпотырғанқағиданыжүзегеасыруүшінқолданыстағыҚРҚК-дегіӛлімжазасынқолданунегіздерінайтарлықтайшектеуүлкенмәнгеие.

Бізбенқарастырылғанқылмыстыққұқықтыңқағидаларыӛзаратығызбайланыстыжәнебарлығыдақылмыстыққұқыққағидаларыныңжиынтығынқұрайды.