3. Қылмыстықзаңныңкеңістіктежәнеуақытбойыншақолданылуы.

ҚРҚК-ніңЖалпыбӛліміндеқылмыстықзаңныңкеңістіктежәнеуақытбойыншақолданылу тәртібіайқындалады.

Қылмыстықзаңныңуақытбойыншақолданылуы,қылмыстылықпеніс-әрекеттіңжазаланушылығыоныжасағануақыттаәрекететкензаңменанықталатындығынбілдіреді.

Аталғанжағдайларжаңазаңзаңдыкүшінеенгенгедейінжасалғаніс-әрекеткеқолдануғатыйымсалады.

Қылмыстыңжасалууақытындұрысанықтау,қылмыстықзаңдыдұрысқолдануүшінасамаңызды.

Қылмыстықзаңқоғамдыққауiптiiс-әрекетжүзегеасырылғануақыт,зардаптардыңбасталғануақытынақарамастан,қылмысжасалғануақытболыптабылатындығынайқындайды.

Жалғаспалықылмысжасалғануақытта,яғниүздіксізжалғасқанкезде,процесснысанында(мысалы,атысқаруынсақтау),қылмыстықзаңныңӛзгеруікезіндежауаптылықжаңа(ӛзгертілген)заңбойыншатағайындалады,себебіқоғамдыққауіптііс-әрекетоныңзаңдыкүшінеенгеніненкейіндежалғасады.

Жалғаспалықылмыстарүшінқылмыстықжауаптылық,егеріс-әрекетбірқатарұқсас,бірмақсатқабіріктіріліпжасалса(мысалы,теледидарды

жинауүшінбӛлшектердіұрлау),кінәлініңәрекетінәшкерелеунемесеонықылмыскердіңӛзіаяқтағануақыттаәрекететкензаңбойыншапайда болады.

Қылмыстықзаңжалпыережеденерекшелікретінде,егероліс-әрекеттіңқылмыстылығынжоятынболса,жазаныжеңілдетсенемесекінәлітұлғаныңжағдайынәлдеқайдажақсартса,қылмыстықзаңныңкерікүшінқарастырады.Заңныңкерікүшіоныңзаңдыкүшінеенгенгедейінқылмыстықіс-әрекеттержасағантұлғаларғатаралатындығынбілдіреді.ҚРҚК-нің5-бабының1-бӛлігінесәйкес,әрекеттiңқылмыстылығыннемесежазаланушылығынжоятын,жауаптылықтынемесежазаныжеңiлдететiннемесеқылмысжасағанадамныңжағдайынӛзгедежолменжеңiлдететiнзаңныңкерiкүшiболады,яғниосындайзаңкүшiнеенгенгедейiнтиiстiәрекетжасағанадамдарға, оныңiшiндежазасынӛтепжүргеннемесежазасынӛтеген,бiрақсоттылығыбарадамдарғақолданылады.

Мұндай жағдайлар қылмыстық құқықтың ізгілік қағидасыныңқызметімен айқындалады. Бұл ретте, Қылмыстық кодекс әрекеттiңқылмыстылығын немесе жазаланушылығын белгiлейтiн, жауаптылықтынемесежазаныкүшейтетiннемесеосыәрекеттiжасағанадамныңжағдайынӛзгедежолмен нашарлататынзаңныңкерi күшiболмайтындығынбелгілейді.Қылмыстықзаңныңкеңістіктегікүшімынадайекіқағидағанегізделеді:

территориялықжәнеазаматтық.

Қылмыстықзаңныңқолданылуыныңтерриториялыққағидасынасәйкес,ҚРтерриториясындақылмысжасағантұлға,ҚР-ныңқылмыстықзаңнамасыбойыншажауаптылыққатартылады.

ҚазақстанРеспубликасыныңтерриториясыболыпоныңшекарасыаясындағықұрлық,су,әуекеңістігі,құрлықтықшельфжәнеерекшеэкономикалықаймақтанылады.СоныменқатарҚРтерриториясынаашықсунемесеәуекеңістігіндежүргенҚР-ныңазаматтықкемесіжатады,бұлреттеәскерикемелероныңқайжердежүргенінеқарамастанҚР-ныңтерриториясыболыпсаналады.

Аталғанқағидаданқұқықтық(дипломатиялық)иммунитеткеиетұлғаларғатаралатынбірӛзгешеліктуындайды.Бұлтұлғалароларӛкілдікететінмемлекеттіңүкіметініңрұқсатынсызқылмыстықжауаптылыққатартылаалмайды.

АзаматтыққағидасыҚазақстанРеспубликасыныңазаматтарықайжердеқылмысжасағанынақарамастан,ҚазақстанРеспубликасыныңҚылмыстықкодексібойыншажауаптылыққатартылатындығынбілдіреді.ҚР-ныңәскериқызметшілерідехалықаралықшарттардаӛзгешекӛзделмесе,ҚРҚК-несәйкесжауаптылыққатартылады.

Алайда,КодексҚР-ныңазаматтарыегероларжасағанәрекетолаумағында жасалғанмемлекетте қылмысдептанылса, егербұладамдарбасқамемлекеттесотталмағанболса,Қылмыстықкодексбойыншажауапқатартылатындығынайқындайды.Бұлреттеаталғанадамдардысоттаукезiндежазаныаумағындақылмысжасалғанмемлекеттiңзаңындакӛзделгенсанкцияныңжоғарышегiненасыруғаболмайды.

ҚолданыстағыҚылмыстықкодекстеқылмыстықзаңныңқолданылуыныңнақтықағидасытұжырымдалған,оғансәйкесҚазақстанРеспубликасыныңшегiнентысжерлердеқылмысжасағаншетелдiктерқылмысыҚазақстанРеспубликасыныңмүдделерiнеқарсыбағытталғанжағдайлардажәнеҚазақстанРеспубликасыныңхалықаралықшартындакӛзделгенжағдайларда,егероларбасқамемлекеттесотталмағанболсажәнеҚазақстанРеспубликасыныңаумағындақылмыстықжауапқатартылса,осыКодексбойыншақылмыстықжауапқатартылуғатиiс.

Жоғарыдакелтірілгенжағдайларазаматтығыжоқадамдарғада(апатридтерге),егероларҚазақстанРеспубликасыныңтерриториясындаүнемітұрғанжағдайдақолданылады.

ҚылмыстықкодектебасқамемлекеттiңаумағындақылмысжасағанҚазақстанРеспубликасыныңазаматтары,егерхалықаралықшарттаӛзгешебелгiленбесе,олмемлекеткеұстапберiлмеугетиiсдегентүбегейліқағидамазмұндалған.

ШетелазаматтарыжәнеазаматтығыжоқадамдарҚР-ныңхалықаралықшарттарынасәйкесшетелдікмемлекеткеберілмеуітиіс.Олжоқболғанжағдайдамәселедипломатиялықжолменшешіледі.