3. Қылмысқаоқталудыңтүсінігіментүрлері

Қылмысқаоқталу–бұлтұлғаныңтікелейқылмысжасауғабағытталғанқасақанаәрекетінемесеәрекетсіздігі,егербұлорайдақылмысадамғабайланыстыемесмән-жайларбойыншаақырынадейiнжеткiзiлмегенболса.

Обьективтiкжағынанқылмысқаоқталукелесідейбелгілерменсипатталады:Оқталу–бұлтікелейқылмысжасауғабағытталғанәрекет.Аталғансатыдақоғамғақауіптіәрекетісжүзіндежүзегеасырылабастайды,осығанбайланыстыобъектігеқашандазиянкелтіріледінемесетікелейзиянкелтіруқаупітуындайды.

Оқталуоныжасаукезіндеқылмысадамғабайланыстыемесмән-жайларбойыншаақырынадейiнжеткiзiлмейтіндігіменсипатталады.Материалдыққұрамдағықылмыстардыжасаукезіндеолқоғамғақауіптізардаптардыңтуындамауынанкӛрінбейді.Алформальдыққұрамдағықылмыстардақылмысқаоқталуданақтықылмыстыңобъективтікжағынқұрайтынәрекеттертолықорындалмайды.

Әрекеттіңаяғынадейінжеткізілмеуіаталғансатыныаяқталғанқылмыстанажыратуғамүмкіндікбереді.

Қылмысқаоқталудыңсубъективтікжағытектікелейқасақаналықпенсипатталады.

Кінәлітұлғаныңқылмыстықәрекетініңаяқталудеңгейінбағалауынабайланысты(субъективтіккритерий)оқталудыаяқталғанжәнеаяқталмағаноқталудепжіктейді.

Аяқталғаноқталуболыпегеркiнәлiқылмыстыжасайотырыпқоғамғақауiптiзардаптардыңтуындауыүшiнқажеттiәрекеттердiң(әрекетсіздік)барлығынжасадымдепойлап,бiрақобъективтіксебептергебайланысты,яғнионыңеркiнентыссебептерменқылмыстықнәтижетуындамағанжайдайтанылады.

Аяқталмағаноқталуегеркiнәлiӛзiнiңпікірібойыншақылмыстыаяғынадейінжеткізугеқажетжасауғатиісболатынбарлықәрекеттерді(әрекетсіздік)жасайалмағанжағдайдаорыналады.Соныменқатар,жарамсызобъектігежәнежарамсызқұралдарменоқталуболыпбӛлінетінжарамсызоқталудыбӛліпкӛрсетеді.Жарамсызобъектігеоқталутұлғаныңәрекетіоныңісжүзіндежібергенқатесінебайланыстышынмәнісіндеқылмыстық-құқықтыққорғалатынобъектігезиянкелтіреалмауынантұрады.

Жарамсызобъектігеоқталуәдеттегіқылмысқаоқталуретіндесараланып,жалпынегіздербойыншақылмыстықжауаптылықтыкӛздейді.

Жарамсызқұралдарменоқталу-кiнәлiқателесiпқылмыстықнәтижегежетуүшiнобьективтiқасиеттерiбойыншаобьектiгезиянкелтiругежарамсыз,қабiлетсiзқұралдардықолдананыпқылмысжасайтыноқталудыңтүрі.Жарамсызоқталудыңаталғантүрідеқылмыстықжауаптылықтыкӛздейді.

Ерекшелікретінде тұлғаныңқылмысжасауүшінәдеттежарамсызболыптабылатынқұралдардықолданужағдайларынайтуғаболады(мысалы,дуалау,үшкіружәнетағыбасқалары).

Мұндайәрекеттертұлғаныңасабілімсіздігіне(надандығына)негізделіп,қоғамғақауіптіліктітудырмайды,сондықтанқылмыстықжауаптылықтыкӛздемейді.

3. Қылмысжасауданӛзеркіменбастарту түсінігіменбелгілері

Қылмысжасауданӛзеркіменбастарту-тұлғаныңқылмыстыақырынадейiнжеткiзугемүмкiндiгiбарекендiгiнұғынаотырып, қылмысқадайындалунемесеқылмысжасауғаоқталуiс-әрекеттерiн(әрекетсіздігін)ӛзеркiменжәнебiржолатоқтатуынбiлдiредi.Қылмыстыңұйымдастырушыменайдапсалушысыныңқылмысжасауданӛзеркіменбастартуыаталғанбастартудыңқылмысорындаушысыныңқылмыстыақырынадейінжеткізуініңалдыналатындығыменерекшеленеді.

Егерұйымдастырушыменайдапсалушыныңәрекеттеріорындаушыныңқылмыстыақырынадейінжеткізуінетосқауылболаалмаса,ондажасалғаншараларсотпенжазаныжеңілдететінжағдайларретіндетанылуымүмкін.

Ӛз еркіменбастартудыңбелгілеріболыпмыналартабылады:

• ӛзеркіменбастартудыңтекаяқталмағанқылмыссатысындамүмкінболуы;

• бастартудыңеріктілігі.Бұлтұлғаныңбастағанәрекетінаяғынадейінжеткізугемүмкіндігініңбарекендігінұғынаотырыпӛзеркіменкейінгіәрекеттерінтоқтатуынбілдіреді.Еріктілік,егербастартуқылмыстыақырынадейінжеткізудіқиындататыннемесемүмкіндікбермейтінжағдайдыңпайдаболуынабайланыстыболғанболсажоққашығарылады;

• бастартудыңтүпкіліктігі.Оныңмазмұныбастағанәрекетінбелгілібіруақытқаемес,түбегейлітоқтатуынантұрады.Сондықтанбелгiлiбiруақытқаүзiлгеннемесеуақытшатоқтатылғанәрекеттүпкіліктібастартуғажатпайды;

• бастартутекқылмыстыжалғастыруданемес,барлыққылмыстанбастартудыбілдіруікерек.

Жоғарыдааталғанбелгілердіңбарлығыболғанжағдайда,егерісжүзіндежасалғанәрекеттебасқақылмыстыңқұрамыболмаса,тұлғақылмыстықжауаптылықтанбосатылады.

1-тапсырма

Алматымақта-матакомбинатындажұмысжасайтынЗайнуллинӛзініңкӛршісіСұрғыбаевқаӛзініңұрлауүшіналдын-аладайындап,цехтатығыпқойғанматаларынұрлаудыұсынады.Оларкездесууақытытуралыкелісіп,соныменқатарЗайнуллингематаларалыпшығарылатынкомбинаттыңаймағытуралыкеліседі.БелгіленгенуақыттаСұрғыбаевкомбинатқакеледі.КӛпкешікпейкомбинаттанЗайнуллиншығып,матаныалаалмағандығынайтады.

1.СұрғыбаевпенЗайнуллинніңәрекеттеріндеаяқталмағанқылмысбелгісібарма?

2-тапсырма

НасеновӛзініңкӛршісіБаймановтыңотбасыменАнталияғадемалысқакеткендігінпайдаланып,оныңмүлкінұрлаумақсатындаүйініңесігінбұзбақшыболады.Үйдіңтеміресігінбұзубарысындағыдыбыстанкүзетдабылыіскеқосылып,келгенкүзетжасағыНасеновтыұстапалады.

1. Насеновтыңқылмыстықәрекетіқайсатыдатоқтатылған?

3-тапсырма

ӚндірісіндежалғанкәсіпкерліктуралықылмыстықісбарАлмалыАІІБтергеушісіҚожахметовкеайыпталушыныңағаСандықбаевкеліпқылмыстықістітоқтатуүшін10000теңгекӛлеміндепараұсынады.ҚожахметовСандықбаевтыұстауғабайланыстыбарлықшаралардықолданып,болғанмән-жайтуралыпрокурорғахабарлайды.

1.Сандықбаевқандайәрекетүшінқылмыстықжауаптылыққатартылады?

4-тапсырма

КисиковмейрамханадаСахиповаментанысып,оныүйінешығарыпсалудыұсынады.Жолдаоларшарапішеді.СахиповатұратынүйдіңалдынакелгендеолСахиповағажыныстыққатынасқатүсудіұсынады.БұлұсыныстыСахиповақабылалмайды.СахипованыңқарсылығынақарамастанКисиковоныңүстіндегікиімдерінжыртып,оныменжыныстыққатынасқатүспекшіболады.Алайдафизиологиялықсебептергебайланыстыжыныстыққатынасқатүсеалмай,ӛзініңқылмыстықниетіненбастартады.

1. Аталғанжағдайдақылмысжасауданӛзеркіменбастартуорыналады

ма?

5-тапсырма

КұрманбаевӛзініңсеріктесіТүсіповтанқұтылмақболады.КұрманбаевӛзініңниетінжүзегеасыруүшінТүсіповтітауғасеруендеугешақырып,онда

оларспирттікішімдіктерішеді.ТүсіповмасайғанкезіндеҚұрманбаевонықұзға(таудыңжарылғанжері)құлатыпжібереді.ҚұлаубарысындаТүсіповомыртқасынзақымдапалады.ОлҚұрамнбаевтанкӛмексұрағанда,соңғысыоныңсӛзінеқұлақаспайүйінекетіпқалады.АлайдаосыәрекеттерденкейінолүшбаласыбарТүсіповтыаяйды.ҚұрманбаевертеңінетанертентауғақайтыпкеліпТүсіповкекӛмеккӛрсетіп,оныауруханағажеткізіпдәрігерлердіңкӛмегіменоныңӛміріқұтқарылады.

1. Қылмысқайсатысындатоқтатылған?

2. БұлреттеҚұрманбаевқылмысжасауданӛзеркіменбастарттыдепайтуғаболадыма?

10-тарау.Қылмысқақатысу